MBh, 7, 60
Select a line for its word-by-word analysis.
तथा संभाषतां तेषां प्रादुरासीद् धनंजयः । (१।२)
tathā saṃbhāṣatāṃ teṣāṃ prādurāsīd dhanaṃjayaḥ |
दिदृक्षुर् भरतश्रेष्ठं राजानं ससुहृद्गणम् ॥ (१।३)
didṛkṣur bharataśreṣṭhaṃ rājānaṃ sasuhṛdgaṇam ||
तं प्रविष्टं शुभां कक्ष्याम् अभिवाद्याग्रतः स्थितम् । (२।१)
taṃ praviṣṭaṃ śubhāṃ kakṣyām abhivādyāgrataḥ sthitam |
समुत्थायार्जुनं प्रेम्णा सस्वजे पाण्डवर्षभः ॥ (२।२)
samutthāyārjunaṃ premṇā sasvaje pāṇḍavarṣabhaḥ ||
मूर्ध्नि चैनम् उपाघ्राय परिष्वज्य च बाहुना । (३।१)
mūrdhni cainam upāghrāya pariṣvajya ca bāhunā |
व्यक्तम् अर्जुन संग्रामे ध्रुवस्ते विजयो महान् । (४।१)
vyaktam arjuna saṃgrāme dhruvaste vijayo mahān |
यादृग्रूपा हि ते छाया प्रसन्नश्च जनार्दनः ॥ (४।२)
yādṛgrūpā hi te chāyā prasannaśca janārdanaḥ ||
तम् अब्रवीत् ततो जिष्णुर् महद् आश्चर्यम् उत्तमम् । (५।१)
tam abravīt tato jiṣṇur mahad āścaryam uttamam |
दृष्टवान् अस्मि भद्रं ते केशवस्य प्रसादजम् ॥ (५।२)
dṛṣṭavān asmi bhadraṃ te keśavasya prasādajam ||
आश्वासनार्थं सुहृदां त्र्यम्बकेन समागमम् ॥ (६।२)
āśvāsanārthaṃ suhṛdāṃ tryambakena samāgamam ||
ततः शिरोभिर् अवनिं स्पृष्ट्वा सर्वे च विस्मिताः । (७।१)
tataḥ śirobhir avaniṃ spṛṣṭvā sarve ca vismitāḥ |
नमस्कृत्य वृषाङ्काय साधु साध्वित्यथाब्रुवन् ॥ (७।२)
namaskṛtya vṛṣāṅkāya sādhu sādhvityathābruvan ||
त्वरमाणाः सुसंनद्धा हृष्टा युद्धाय निर्ययुः ॥ (८।२)
tvaramāṇāḥ susaṃnaddhā hṛṣṭā yuddhāya niryayuḥ ||
हृष्टा विनिर्ययुस्ते वै युधिष्ठिरनिवेशनात् ॥ (९।२)
hṛṣṭā viniryayuste vai yudhiṣṭhiraniveśanāt ||
बभौ रथवरः कॢप्तः शिशुर् दिवसकृद् यथा ॥ (१२।२)
babhau rathavaraḥ kḷptaḥ śiśur divasakṛd yathā ||
ततः पुरुषशार्दूलः सज्जः सज्जं पुरःसरः । (१३।१)
tataḥ puruṣaśārdūlaḥ sajjaḥ sajjaṃ puraḥsaraḥ |
तं तु लोके वरः पुंसां किरीटी हेमवर्मभृत् । (१४।१)
taṃ tu loke varaḥ puṃsāṃ kirīṭī hemavarmabhṛt |
ततो विद्यावयोवृद्धैः क्रियावद्भिर् जितेन्द्रियैः । (१५।१)
tato vidyāvayovṛddhaiḥ kriyāvadbhir jitendriyaiḥ |
जैत्रैः सांग्रामिकैर् मन्त्रैः पूर्वम् एव रथोत्तमम् । (१६।१)
jaitraiḥ sāṃgrāmikair mantraiḥ pūrvam eva rathottamam |
अभिमन्त्रितम् अर्चिष्मान् उदयं भास्करो यथा ॥ (१६।२)
abhimantritam arciṣmān udayaṃ bhāskaro yathā ||
स रथे रथिनां श्रेष्ठः काञ्चने काञ्चनावृतः । (१७।१)
sa rathe rathināṃ śreṣṭhaḥ kāñcane kāñcanāvṛtaḥ |
विबभौ विमलो ऽर्चिष्मान्मेराविव दिवाकरः ॥ (१७।२)
vibabhau vimalo 'rciṣmānmerāviva divākaraḥ ||
शर्यातेर् यज्ञम् आयान्तं यथेन्द्रं देवम् अश्विनौ ॥ (१८।२)
śaryāter yajñam āyāntaṃ yathendraṃ devam aśvinau ||
अथ जग्राह गोविन्दो रश्मीन् रश्मिवतां वरः । (१९।१)
atha jagrāha govindo raśmīn raśmivatāṃ varaḥ |
मातलिर् वासवस्येव वृत्रं हन्तुं प्रयास्यतः ॥ (१९।२)
mātalir vāsavasyeva vṛtraṃ hantuṃ prayāsyataḥ ||
स ताभ्यां सहितः पार्थो रथप्रवरम् आस्थितः । (२०।१)
sa tābhyāṃ sahitaḥ pārtho rathapravaram āsthitaḥ |
सहितो बुधशुक्राभ्यां तमो निघ्नन् यथा शशी ॥ (२०।२)
sahito budhaśukrābhyāṃ tamo nighnan yathā śaśī ||
सैन्धवस्य वधप्रेप्सुः प्रयातः शत्रुपूगहा । (२१।१)
saindhavasya vadhaprepsuḥ prayātaḥ śatrupūgahā |
सहाम्बुपतिमित्राभ्यां यथेन्द्रस् तारकामये ॥ (२१।२)
sahāmbupatimitrābhyāṃ yathendras tārakāmaye ||
ततो वादित्रनिर्घोषैर् मङ्गल्यैश्च स्तवैः शुभैः । (२२।१)
tato vāditranirghoṣair maṅgalyaiśca stavaiḥ śubhaiḥ |
प्रयान्तम् अर्जुनं सूता मागधाश्चैव तुष्टुवुः ॥ (२२।२)
prayāntam arjunaṃ sūtā māgadhāścaiva tuṣṭuvuḥ ||
युक्तो वादित्रघोषेण तेषां रतिकरो ऽभवत् ॥ (२३।२)
yukto vāditraghoṣeṇa teṣāṃ ratikaro 'bhavat ||
तम् अनुप्रयतो वायुः पुण्यगन्धवहः शुचिः । (२४।१)
tam anuprayato vāyuḥ puṇyagandhavahaḥ śuciḥ |
ववौ संहर्षयन् पार्थं द्विषतश्चापि शोषयन् ॥ (२४।२)
vavau saṃharṣayan pārthaṃ dviṣataścāpi śoṣayan ||
दृष्ट्वार्जुनो निमित्तानि विजयाय प्रदक्षिणम् । (२६।१)
dṛṣṭvārjuno nimittāni vijayāya pradakṣiṇam |
युयुधानं महेष्वासम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (२६।२)
yuyudhānaṃ maheṣvāsam idaṃ vacanam abravīt ||
युयुधानाद्य युद्धे मे दृश्यते विजयो ध्रुवः । (२७।१)
yuyudhānādya yuddhe me dṛśyate vijayo dhruvaḥ |
यथा हीमानि लिङ्गानि दृश्यन्ते शिनिपुंगव ॥ (२७।२)
yathā hīmāni liṅgāni dṛśyante śinipuṃgava ||
सो ऽहं तत्र गमिष्यामि यत्र सैन्धवको नृपः । (२८।१)
so 'haṃ tatra gamiṣyāmi yatra saindhavako nṛpaḥ |
तथैव सुमहत् कृत्यं धर्मराजस्य रक्षणे ॥ (२९।२)
tathaiva sumahat kṛtyaṃ dharmarājasya rakṣaṇe ||
यथैव हि मया गुप्तस्त्वया गुप्तो भवेत् तथा ॥ (३०।२)
yathaiva hi mayā guptastvayā gupto bhavet tathā ||
त्वयि चाहं पराश्वस्य प्रद्युम्ने वा महारथे । (३१।१)
tvayi cāhaṃ parāśvasya pradyumne vā mahārathe |
शक्नुयां सैन्धवं हन्तुम् अनपेक्षो नरर्षभ ॥ (३१।२)
śaknuyāṃ saindhavaṃ hantum anapekṣo nararṣabha ||
मय्यपेक्षा न कर्तव्या कथंचिद् अपि सात्वत । (३२।१)
mayyapekṣā na kartavyā kathaṃcid api sātvata |
राजन्येव परा गुप्तिः कार्या सर्वात्मना त्वया ॥ (३२।२)
rājanyeva parā guptiḥ kāryā sarvātmanā tvayā ||
न हि यत्र महाबाहुर् वासुदेवो व्यवस्थितः । (३३।१)
na hi yatra mahābāhur vāsudevo vyavasthitaḥ |
किंचिद् व्यापद्यते तत्र यत्राहम् अपि च ध्रुवम् ॥ (३३।२)
kiṃcid vyāpadyate tatra yatrāham api ca dhruvam ||
तथेत्युक्त्वागमत् तत्र यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ (३४।२)
tathetyuktvāgamat tatra yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.