MBh, 12, 39
Select a line for its word-by-word analysis.
प्राकम्पन्तेव भारेण स्त्रीणां पूर्णानि भारत ॥ (३।२)
prākampanteva bhāreṇa strīṇāṃ pūrṇāni bhārata ||
ताः शनैर् इव सव्रीडं प्रशशंसुर् युधिष्ठिरम् । (४।१)
tāḥ śanair iva savrīḍaṃ praśaśaṃsur yudhiṣṭhiram |
भीमसेनार्जुनौ चैव माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ॥ (४।२)
bhīmasenārjunau caiva mādrīputrau ca pāṇḍavau ||
धन्या त्वम् असि पाञ्चालि या त्वं पुरुषसत्तमान् । (५।१)
dhanyā tvam asi pāñcāli yā tvaṃ puruṣasattamān |
इति कृष्णां महाराज प्रशशंसुस्तदा स्त्रियः ॥ (६।२)
iti kṛṣṇāṃ mahārāja praśaśaṃsustadā striyaḥ ||
प्रीतिजैश्च तदा शब्दैः पुरम् आसीत् समाकुलम् ॥ (७।२)
prītijaiśca tadā śabdaiḥ puram āsīt samākulam ||
तम् अतीत्य यथायुक्तं राजमार्गं युधिष्ठिरः । (८।१)
tam atītya yathāyuktaṃ rājamārgaṃ yudhiṣṭhiraḥ |
दिष्ट्या जयसि राजेन्द्र शत्रूञ् शत्रुनिसूदन । (१०।१)
diṣṭyā jayasi rājendra śatrūñ śatrunisūdana |
दिष्ट्या राज्यं पुनः प्राप्तं धर्मेण च बलेन च ॥ (१०।२)
diṣṭyā rājyaṃ punaḥ prāptaṃ dharmeṇa ca balena ca ||
प्रजाः पालय धर्मेण यथेन्द्रस्त्रिदिवं नृप ॥ (११।२)
prajāḥ pālaya dharmeṇa yathendrastridivaṃ nṛpa ||
आशीर्वादान् द्विजैर् उक्तान् प्रतिगृह्य समन्ततः ॥ (१२।२)
āśīrvādān dvijair uktān pratigṛhya samantataḥ ||
श्रुत्वा विजयसंयुक्तं रथात् पश्चाद् अवातरत् ॥ (१३।२)
śrutvā vijayasaṃyuktaṃ rathāt paścād avātarat ||
प्रविश्याभ्यन्तरं श्रीमान् दैवतान्यभिगम्य च । (१४।१)
praviśyābhyantaraṃ śrīmān daivatānyabhigamya ca |
पूजयामास रत्नैश्च गन्धैर् माल्यैश्च सर्वशः ॥ (१४।२)
pūjayāmāsa ratnaiśca gandhair mālyaiśca sarvaśaḥ ||
निश्चक्राम ततः श्रीमान् पुनर् एव महायशाः । (१५।१)
niścakrāma tataḥ śrīmān punar eva mahāyaśāḥ |
ददर्श ब्राह्मणांश्चैव सो ऽभिरूपान् उपस्थितान् ॥ (१५।२)
dadarśa brāhmaṇāṃścaiva so 'bhirūpān upasthitān ||
स संवृतस्तदा विप्रैर् आशीर्वादविवक्षुभिः । (१६।१)
sa saṃvṛtastadā viprair āśīrvādavivakṣubhiḥ |
तान् स संपूजयामास कौन्तेयो विधिवद् द्विजान् । (१७।१)
tān sa saṃpūjayāmāsa kaunteyo vidhivad dvijān |
धौम्यं गुरुं पुरस्कृत्य ज्येष्ठं पितरम् एव च ॥ (१७।२)
dhaumyaṃ guruṃ puraskṛtya jyeṣṭhaṃ pitaram eva ca ||
गोभिर् वस्त्रैश्च राजेन्द्र विविधैश्च किमिच्छकैः ॥ (१८।२)
gobhir vastraiśca rājendra vividhaiśca kimicchakaiḥ ||
ततः पुण्याहघोषो ऽभूद् दिवं स्तब्ध्वेव भारत । (१९।१)
tataḥ puṇyāhaghoṣo 'bhūd divaṃ stabdhveva bhārata |
सुहृदां हर्षजननः पुण्यः श्रुतिसुखावहः ॥ (१९।२)
suhṛdāṃ harṣajananaḥ puṇyaḥ śrutisukhāvahaḥ ||
हंसवन् नेदुषां राजन् द्विजानां तत्र भारती । (२०।१)
haṃsavan neduṣāṃ rājan dvijānāṃ tatra bhāratī |
ततो दुन्दुभिनिर्घोषः शङ्खानां च मनोरमः । (२१।१)
tato dundubhinirghoṣaḥ śaṅkhānāṃ ca manoramaḥ |
जयं प्रवदतां तत्र स्वनः प्रादुरभून्नृप ॥ (२१।२)
jayaṃ pravadatāṃ tatra svanaḥ prādurabhūnnṛpa ||
निःशब्दे च स्थिते तत्र ततो विप्रजने पुनः । (२२।१)
niḥśabde ca sthite tatra tato viprajane punaḥ |
राजानं ब्राह्मणच्छद्मा चार्वाको राक्षसो ऽब्रवीत् ॥ (२२।२)
rājānaṃ brāhmaṇacchadmā cārvāko rākṣaso 'bravīt ||
सांख्यः शिखी त्रिदण्डी च धृष्टो विगतसाध्वसः ॥ (२३।२)
sāṃkhyaḥ śikhī tridaṇḍī ca dhṛṣṭo vigatasādhvasaḥ ||
वृतः सर्वैस्तदा विप्रैर् आशीर्वादविवक्षुभिः । (२४।१)
vṛtaḥ sarvaistadā viprair āśīrvādavivakṣubhiḥ |
परं सहस्रै राजेन्द्र तपोनियमसंस्थितैः ॥ (२४।२)
paraṃ sahasrai rājendra taponiyamasaṃsthitaiḥ ||
स दुष्टः पापम् आशंसन् पाण्डवानां महात्मनाम् । (२५।१)
sa duṣṭaḥ pāpam āśaṃsan pāṇḍavānāṃ mahātmanām |
अनामन्त्र्यैव तान् विप्रांस्तम् उवाच महीपतिम् ॥ (२५।२)
anāmantryaiva tān viprāṃstam uvāca mahīpatim ||
इमे प्राहुर् द्विजाः सर्वे समारोप्य वचो मयि । (२६।१)
ime prāhur dvijāḥ sarve samāropya vaco mayi |
धिग् भवन्तं कुनृपतिं ज्ञातिघातिनम् अस्तु वै ॥ (२६।२)
dhig bhavantaṃ kunṛpatiṃ jñātighātinam astu vai ||
किं ते राज्येन कौन्तेय कृत्वेमं ज्ञातिसंक्षयम् । (२७।१)
kiṃ te rājyena kaunteya kṛtvemaṃ jñātisaṃkṣayam |
घातयित्वा गुरूंश्चैव मृतं श्रेयो न जीवितम् ॥ (२७।२)
ghātayitvā gurūṃścaiva mṛtaṃ śreyo na jīvitam ||
इति ते वै द्विजाः श्रुत्वा तस्य घोरस्य रक्षसः । (२८।१)
iti te vai dvijāḥ śrutvā tasya ghorasya rakṣasaḥ |
विव्यथुश्चुक्रुशुश्चैव तस्य वाक्यप्रधर्षिताः ॥ (२८।२)
vivyathuścukruśuścaiva tasya vākyapradharṣitāḥ ||
ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे स च राजा युधिष्ठिरः । (२९।१)
tataste brāhmaṇāḥ sarve sa ca rājā yudhiṣṭhiraḥ |
व्रीडिताः परमोद्विग्नास्तूष्णीम् आसन् विशां पते ॥ (२९।२)
vrīḍitāḥ paramodvignāstūṣṇīm āsan viśāṃ pate ||
प्रत्यापन्नं व्यसनिनं न मां धिक्कर्तुम् अर्हथ ॥ (३०।३)
pratyāpannaṃ vyasaninaṃ na māṃ dhikkartum arhatha ||
ततो राजन् ब्राह्मणास्ते सर्व एव विशां पते । (३१।२)
tato rājan brāhmaṇāste sarva eva viśāṃ pate |
ऊचुर् नैतद् वचो ऽस्माकं श्रीर् अस्तु तव पार्थिव ॥ (३१।३)
ūcur naitad vaco 'smākaṃ śrīr astu tava pārthiva ||
जज्ञुश्चैव महात्मानस्ततस्तं ज्ञानचक्षुषा । (३२।१)
jajñuścaiva mahātmānastatastaṃ jñānacakṣuṣā |
ब्राह्मणा वेदविद्वांसस्तपोभिर् विमलीकृताः ॥ (३२।२)
brāhmaṇā vedavidvāṃsastapobhir vimalīkṛtāḥ ||
न वयं ब्रूम धर्मात्मन् व्येतु ते भयम् ईदृशम् । (३४।१)
na vayaṃ brūma dharmātman vyetu te bhayam īdṛśam |
उपतिष्ठतु कल्याणं भवन्तं भ्रातृभिः सह ॥ (३४।२)
upatiṣṭhatu kalyāṇaṃ bhavantaṃ bhrātṛbhiḥ saha ||
ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे हुंकारैः क्रोधमूर्छिताः । (३५।२)
tataste brāhmaṇāḥ sarve huṃkāraiḥ krodhamūrchitāḥ |
निर्भर्त्सयन्तः शुचयो निजघ्नुः पापराक्षसम् ॥ (३५।३)
nirbhartsayantaḥ śucayo nijaghnuḥ pāparākṣasam ||
स पपात विनिर्दग्धस्तेजसा ब्रह्मवादिनाम् । (३६।१)
sa papāta vinirdagdhastejasā brahmavādinām |
महेन्द्राशनिनिर्दग्धः पादपो ऽङ्कुरवान् इव ॥ (३६।२)
mahendrāśaninirdagdhaḥ pādapo 'ṅkuravān iva ||
पूजिताश्च ययुर् विप्रा राजानम् अभिनन्द्य तम् । (३७।१)
pūjitāśca yayur viprā rājānam abhinandya tam |
राजा च हर्षम् आपेदे पाण्डवः ससुहृज्जनः ॥ (३७।२)
rājā ca harṣam āpede pāṇḍavaḥ sasuhṛjjanaḥ ||
ब्राह्मणास्तात लोके ऽस्मिन् अर्चनीयाः सदा मम । (३८।२)
brāhmaṇāstāta loke 'smin arcanīyāḥ sadā mama |
छन्द्यमानो वरेणाथ ब्रह्मणा स पुनः पुनः । (४०।१)
chandyamāno vareṇātha brahmaṇā sa punaḥ punaḥ |
द्विजावमानाद् अन्यत्र प्रादाद् वरम् अनुत्तमम् । (४१।१)
dvijāvamānād anyatra prādād varam anuttamam |
अभयं सर्वभूतेभ्यस्ततस्तस्मै जगत्प्रभुः ॥ (४१।२)
abhayaṃ sarvabhūtebhyastatastasmai jagatprabhuḥ ||
ततो देवाः समेत्याथ ब्रह्माणम् इदम् अब्रुवन् । (४३।१)
tato devāḥ sametyātha brahmāṇam idam abruvan |
तान् उवाचाव्ययो देवो विहितं तत्र वै मया । (४४।१)
tān uvācāvyayo devo vihitaṃ tatra vai mayā |
तस्य स्नेहावबद्धो ऽसौ ब्राह्मणान् अवमंस्यते ॥ (४५।२)
tasya snehāvabaddho 'sau brāhmaṇān avamaṃsyate ||
तत्रैनं रुषिता विप्रा विप्रकारप्रधर्षिताः । (४६।१)
tatrainaṃ ruṣitā viprā viprakārapradharṣitāḥ |
धक्ष्यन्ति वाग्बलाः पापं ततो नाशं गमिष्यति ॥ (४६।२)
dhakṣyanti vāgbalāḥ pāpaṃ tato nāśaṃ gamiṣyati ||
चार्वाको नृपतिश्रेष्ठ मा शुचो भरतर्षभ ॥ (४७।२)
cārvāko nṛpatiśreṣṭha mā śuco bharatarṣabha ||
हतास्ते क्षत्रधर्मेण ज्ञातयस्तव पार्थिव । (४८।१)
hatāste kṣatradharmeṇa jñātayastava pārthiva |
स्वर्गताश्च महात्मानो वीराः क्षत्रियपुंगवाः ॥ (४८।२)
svargatāśca mahātmāno vīrāḥ kṣatriyapuṃgavāḥ ||
स त्वम् आतिष्ठ कल्याणं मा ते भूद् ग्लानिर् अच्युत । (४९।१)
sa tvam ātiṣṭha kalyāṇaṃ mā te bhūd glānir acyuta |
शत्रूञ् जहि प्रजा रक्ष द्विजांश्च प्रतिपालय ॥ (४९।२)
śatrūñ jahi prajā rakṣa dvijāṃśca pratipālaya ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.