महाभारतMahābhārata

MBh, 12, 39

1367 of 1995 · 104 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

वैशंपायन उवाच । (१।१)

vaiśaṃpāyana uvāca

1.2१.२

प्रवेशने तु पार्थानां जनस्य पुरवासिनः । (१।२)

praveśane tu pārthānāṃ janasya puravāsinaḥ |

1.3१.३

दिदृक्षूणां सहस्राणि समाजग्मुर् बहून्यथ ॥ (१।३)

didṛkṣūṇāṃ sahasrāṇi samājagmur bahūnyatha ||

2.1२.१

स राजमार्गः शुशुभे समलंकृतचत्वरः । (२।१)

sa rājamārgaḥ śuśubhe samalaṃkṛtacatvaraḥ |

2.2२.२

यथा चन्द्रोदये राजन् वर्धमानो महोदधिः ॥ (२।२)

yathā candrodaye rājan vardhamāno mahodadhiḥ ||

3.1३.१

गृहाणि राजमार्गे तु रत्नवन्ति बृहन्ति च । (३।१)

gṛhāṇi rājamārge tu ratnavanti bṛhanti ca |

3.2३.२

प्राकम्पन्तेव भारेण स्त्रीणां पूर्णानि भारत ॥ (३।२)

prākampanteva bhāreṇa strīṇāṃ pūrṇāni bhārata ||

4.1४.१

ताः शनैर् इव सव्रीडं प्रशशंसुर् युधिष्ठिरम् । (४।१)

tāḥ śanair iva savrīḍaṃ praśaśaṃsur yudhiṣṭhiram |

4.2४.२

भीमसेनार्जुनौ चैव माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ॥ (४।२)

bhīmasenārjunau caiva mādrīputrau ca pāṇḍavau ||

5.1५.१

धन्या त्वम् असि पाञ्चालि या त्वं पुरुषसत्तमान् । (५।१)

dhanyā tvam asi pāñcāli yā tvaṃ puruṣasattamān |

5.2५.२

उपतिष्ठसि कल्याणि महर्षीन् इव गौतमी ॥ (५।२)

upatiṣṭhasi kalyāṇi maharṣīn iva gautamī ||

6.1६.१

तव कर्माण्यमोघानि व्रतचर्या च भामिनि । (६।१)

tava karmāṇyamoghāni vratacaryā ca bhāmini |

6.2६.२

इति कृष्णां महाराज प्रशशंसुस्तदा स्त्रियः ॥ (६।२)

iti kṛṣṇāṃ mahārāja praśaśaṃsustadā striyaḥ ||

7.1७.१

प्रशंसावचनैस्तासां मिथःशब्दैश्च भारत । (७।१)

praśaṃsāvacanaistāsāṃ mithaḥśabdaiśca bhārata |

7.2७.२

प्रीतिजैश्च तदा शब्दैः पुरम् आसीत् समाकुलम् ॥ (७।२)

prītijaiśca tadā śabdaiḥ puram āsīt samākulam ||

8.1८.१

तम् अतीत्य यथायुक्तं राजमार्गं युधिष्ठिरः । (८।१)

tam atītya yathāyuktaṃ rājamārgaṃ yudhiṣṭhiraḥ |

8.2८.२

अलंकृतं शोभमानम् उपायाद् राजवेश्म ह ॥ (८।२)

alaṃkṛtaṃ śobhamānam upāyād rājaveśma ha ||

9.1९.१

ततः प्रकृतयः सर्वाः पौरजानपदास्तथा । (९।१)

tataḥ prakṛtayaḥ sarvāḥ paurajānapadāstathā |

9.2९.२

ऊचुः कथाः कर्णसुखाः समुपेत्य ततस्ततः ॥ (९।२)

ūcuḥ kathāḥ karṇasukhāḥ samupetya tatastataḥ ||

10.1१०.१

दिष्ट्या जयसि राजेन्द्र शत्रूञ् शत्रुनिसूदन । (१०।१)

diṣṭyā jayasi rājendra śatrūñ śatrunisūdana |

10.2१०.२

दिष्ट्या राज्यं पुनः प्राप्तं धर्मेण च बलेन च ॥ (१०।२)

diṣṭyā rājyaṃ punaḥ prāptaṃ dharmeṇa ca balena ca ||

11.1११.१

भव नस्त्वं महाराज राजेह शरदां शतम् । (११।१)

bhava nastvaṃ mahārāja rājeha śaradāṃ śatam |

11.2११.२

प्रजाः पालय धर्मेण यथेन्द्रस्त्रिदिवं नृप ॥ (११।२)

prajāḥ pālaya dharmeṇa yathendrastridivaṃ nṛpa ||

12.1१२.१

एवं राजकुलद्वारि मङ्गलैर् अभिपूजितः । (१२।१)

evaṃ rājakuladvāri maṅgalair abhipūjitaḥ |

12.2१२.२

आशीर्वादान् द्विजैर् उक्तान् प्रतिगृह्य समन्ततः ॥ (१२।२)

āśīrvādān dvijair uktān pratigṛhya samantataḥ ||

13.1१३.१

प्रविश्य भवनं राजा देवराजगृहोपमम् । (१३।१)

praviśya bhavanaṃ rājā devarājagṛhopamam |

13.2१३.२

श्रुत्वा विजयसंयुक्तं रथात् पश्चाद् अवातरत् ॥ (१३।२)

śrutvā vijayasaṃyuktaṃ rathāt paścād avātarat ||

14.1१४.१

प्रविश्याभ्यन्तरं श्रीमान् दैवतान्यभिगम्य च । (१४।१)

praviśyābhyantaraṃ śrīmān daivatānyabhigamya ca |

14.2१४.२

पूजयामास रत्नैश्च गन्धैर् माल्यैश्च सर्वशः ॥ (१४।२)

pūjayāmāsa ratnaiśca gandhair mālyaiśca sarvaśaḥ ||

15.1१५.१

निश्चक्राम ततः श्रीमान् पुनर् एव महायशाः । (१५।१)

niścakrāma tataḥ śrīmān punar eva mahāyaśāḥ |

15.2१५.२

ददर्श ब्राह्मणांश्चैव सो ऽभिरूपान् उपस्थितान् ॥ (१५।२)

dadarśa brāhmaṇāṃścaiva so 'bhirūpān upasthitān ||

16.1१६.१

स संवृतस्तदा विप्रैर् आशीर्वादविवक्षुभिः । (१६।१)

sa saṃvṛtastadā viprair āśīrvādavivakṣubhiḥ |

16.2१६.२

शुशुभे विमलश्चन्द्रस्तारागणवृतो यथा ॥ (१६।२)

śuśubhe vimalaścandrastārāgaṇavṛto yathā ||

17.1१७.१

तान् स संपूजयामास कौन्तेयो विधिवद् द्विजान् । (१७।१)

tān sa saṃpūjayāmāsa kaunteyo vidhivad dvijān |

17.2१७.२

धौम्यं गुरुं पुरस्कृत्य ज्येष्ठं पितरम् एव च ॥ (१७।२)

dhaumyaṃ guruṃ puraskṛtya jyeṣṭhaṃ pitaram eva ca ||

18.1१८.१

सुमनोमोदकै रत्नैर् हिरण्येन च भूरिणा । (१८।१)

sumanomodakai ratnair hiraṇyena ca bhūriṇā |

18.2१८.२

गोभिर् वस्त्रैश्च राजेन्द्र विविधैश्च किमिच्छकैः ॥ (१८।२)

gobhir vastraiśca rājendra vividhaiśca kimicchakaiḥ ||

19.1१९.१

ततः पुण्याहघोषो ऽभूद् दिवं स्तब्ध्वेव भारत । (१९।१)

tataḥ puṇyāhaghoṣo 'bhūd divaṃ stabdhveva bhārata |

19.2१९.२

सुहृदां हर्षजननः पुण्यः श्रुतिसुखावहः ॥ (१९।२)

suhṛdāṃ harṣajananaḥ puṇyaḥ śrutisukhāvahaḥ ||

20.1२०.१

हंसवन् नेदुषां राजन् द्विजानां तत्र भारती । (२०।१)

haṃsavan neduṣāṃ rājan dvijānāṃ tatra bhāratī |

20.2२०.२

शुश्रुवे वेदविदुषां पुष्कलार्थपदाक्षरा ॥ (२०।२)

śuśruve vedaviduṣāṃ puṣkalārthapadākṣarā ||

21.1२१.१

ततो दुन्दुभिनिर्घोषः शङ्खानां च मनोरमः । (२१।१)

tato dundubhinirghoṣaḥ śaṅkhānāṃ ca manoramaḥ |

21.2२१.२

जयं प्रवदतां तत्र स्वनः प्रादुरभून्नृप ॥ (२१।२)

jayaṃ pravadatāṃ tatra svanaḥ prādurabhūnnṛpa ||

22.1२२.१

निःशब्दे च स्थिते तत्र ततो विप्रजने पुनः । (२२।१)

niḥśabde ca sthite tatra tato viprajane punaḥ |

22.2२२.२

राजानं ब्राह्मणच्छद्मा चार्वाको राक्षसो ऽब्रवीत् ॥ (२२।२)

rājānaṃ brāhmaṇacchadmā cārvāko rākṣaso 'bravīt ||

23.1२३.१

तत्र दुर्योधनसखा भिक्षुरूपेण संवृतः । (२३।१)

tatra duryodhanasakhā bhikṣurūpeṇa saṃvṛtaḥ |

23.2२३.२

सांख्यः शिखी त्रिदण्डी च धृष्टो विगतसाध्वसः ॥ (२३।२)

sāṃkhyaḥ śikhī tridaṇḍī ca dhṛṣṭo vigatasādhvasaḥ ||

24.1२४.१

वृतः सर्वैस्तदा विप्रैर् आशीर्वादविवक्षुभिः । (२४।१)

vṛtaḥ sarvaistadā viprair āśīrvādavivakṣubhiḥ |

24.2२४.२

परं सहस्रै राजेन्द्र तपोनियमसंस्थितैः ॥ (२४।२)

paraṃ sahasrai rājendra taponiyamasaṃsthitaiḥ ||

25.1२५.१

स दुष्टः पापम् आशंसन् पाण्डवानां महात्मनाम् । (२५।१)

sa duṣṭaḥ pāpam āśaṃsan pāṇḍavānāṃ mahātmanām |

25.2२५.२

अनामन्त्र्यैव तान् विप्रांस्तम् उवाच महीपतिम् ॥ (२५।२)

anāmantryaiva tān viprāṃstam uvāca mahīpatim ||

26.1२६.१

इमे प्राहुर् द्विजाः सर्वे समारोप्य वचो मयि । (२६।१)

ime prāhur dvijāḥ sarve samāropya vaco mayi |

26.2२६.२

धिग् भवन्तं कुनृपतिं ज्ञातिघातिनम् अस्तु वै ॥ (२६।२)

dhig bhavantaṃ kunṛpatiṃ jñātighātinam astu vai ||

27.1२७.१

किं ते राज्येन कौन्तेय कृत्वेमं ज्ञातिसंक्षयम् । (२७।१)

kiṃ te rājyena kaunteya kṛtvemaṃ jñātisaṃkṣayam |

27.2२७.२

घातयित्वा गुरूंश्चैव मृतं श्रेयो न जीवितम् ॥ (२७।२)

ghātayitvā gurūṃścaiva mṛtaṃ śreyo na jīvitam ||

28.1२८.१

इति ते वै द्विजाः श्रुत्वा तस्य घोरस्य रक्षसः । (२८।१)

iti te vai dvijāḥ śrutvā tasya ghorasya rakṣasaḥ |

28.2२८.२

विव्यथुश्चुक्रुशुश्चैव तस्य वाक्यप्रधर्षिताः ॥ (२८।२)

vivyathuścukruśuścaiva tasya vākyapradharṣitāḥ ||

29.1२९.१

ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे स च राजा युधिष्ठिरः । (२९।१)

tataste brāhmaṇāḥ sarve sa ca rājā yudhiṣṭhiraḥ |

29.2२९.२

व्रीडिताः परमोद्विग्नास्तूष्णीम् आसन् विशां पते ॥ (२९।२)

vrīḍitāḥ paramodvignāstūṣṇīm āsan viśāṃ pate ||

30.1३०.१

युधिष्ठिर उवाच । (३०।१)

yudhiṣṭhira uvāca

30.2३०.२

प्रसीदन्तु भवन्तो मे प्रणतस्याभियाचतः । (३०।२)

prasīdantu bhavanto me praṇatasyābhiyācataḥ |

30.3३०.३

प्रत्यापन्नं व्यसनिनं न मां धिक्कर्तुम् अर्हथ ॥ (३०।३)

pratyāpannaṃ vyasaninaṃ na māṃ dhikkartum arhatha ||

31.1३१.१

वैशंपायन उवाच । (३१।१)

vaiśaṃpāyana uvāca

31.2३१.२

ततो राजन् ब्राह्मणास्ते सर्व एव विशां पते । (३१।२)

tato rājan brāhmaṇāste sarva eva viśāṃ pate |

31.3३१.३

ऊचुर् नैतद् वचो ऽस्माकं श्रीर् अस्तु तव पार्थिव ॥ (३१।३)

ūcur naitad vaco 'smākaṃ śrīr astu tava pārthiva ||

32.1३२.१

जज्ञुश्चैव महात्मानस्ततस्तं ज्ञानचक्षुषा । (३२।१)

jajñuścaiva mahātmānastatastaṃ jñānacakṣuṣā |

32.2३२.२

ब्राह्मणा वेदविद्वांसस्तपोभिर् विमलीकृताः ॥ (३२।२)

brāhmaṇā vedavidvāṃsastapobhir vimalīkṛtāḥ ||

33.1३३.१

ब्राह्मणा ऊचुः । (३३।१)

brāhmaṇā ūcuḥ |

33.2३३.२

एष दुर्योधनसखा चार्वाको नाम राक्षसः । (३३।२)

eṣa duryodhanasakhā cārvāko nāma rākṣasaḥ |

33.3३३.३

परिव्राजकरूपेण हितं तस्य चिकीर्षति ॥ (३३।३)

parivrājakarūpeṇa hitaṃ tasya cikīrṣati ||

34.1३४.१

न वयं ब्रूम धर्मात्मन् व्येतु ते भयम् ईदृशम् । (३४।१)

na vayaṃ brūma dharmātman vyetu te bhayam īdṛśam |

34.2३४.२

उपतिष्ठतु कल्याणं भवन्तं भ्रातृभिः सह ॥ (३४।२)

upatiṣṭhatu kalyāṇaṃ bhavantaṃ bhrātṛbhiḥ saha ||

35.1३५.१

वैशंपायन उवाच । (३५।१)

vaiśaṃpāyana uvāca

35.2३५.२

ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे हुंकारैः क्रोधमूर्छिताः । (३५।२)

tataste brāhmaṇāḥ sarve huṃkāraiḥ krodhamūrchitāḥ |

35.3३५.३

निर्भर्त्सयन्तः शुचयो निजघ्नुः पापराक्षसम् ॥ (३५।३)

nirbhartsayantaḥ śucayo nijaghnuḥ pāparākṣasam ||

36.1३६.१

स पपात विनिर्दग्धस्तेजसा ब्रह्मवादिनाम् । (३६।१)

sa papāta vinirdagdhastejasā brahmavādinām |

36.2३६.२

महेन्द्राशनिनिर्दग्धः पादपो ऽङ्कुरवान् इव ॥ (३६।२)

mahendrāśaninirdagdhaḥ pādapo 'ṅkuravān iva ||

37.1३७.१

पूजिताश्च ययुर् विप्रा राजानम् अभिनन्द्य तम् । (३७।१)

pūjitāśca yayur viprā rājānam abhinandya tam |

37.2३७.२

राजा च हर्षम् आपेदे पाण्डवः ससुहृज्जनः ॥ (३७।२)

rājā ca harṣam āpede pāṇḍavaḥ sasuhṛjjanaḥ ||

38.1३८.१

वासुदेव उवाच । (३८।१)

vāsudeva uvāca

38.2३८.२

ब्राह्मणास्तात लोके ऽस्मिन् अर्चनीयाः सदा मम । (३८।२)

brāhmaṇāstāta loke 'smin arcanīyāḥ sadā mama |

38.3३८.३

एते भूमिचरा देवा वाग्विषाः सुप्रसादकाः ॥ (३८।३)

ete bhūmicarā devā vāgviṣāḥ suprasādakāḥ ||

39.1३९.१

पुरा कृतयुगे तात चार्वाको नाम राक्षसः । (३९।१)

purā kṛtayuge tāta cārvāko nāma rākṣasaḥ |

39.2३९.२

तपस्तेपे महाबाहो बदर्यां बहुवत्सरम् ॥ (३९।२)

tapastepe mahābāho badaryāṃ bahuvatsaram ||

40.1४०.१

छन्द्यमानो वरेणाथ ब्रह्मणा स पुनः पुनः । (४०।१)

chandyamāno vareṇātha brahmaṇā sa punaḥ punaḥ |

40.2४०.२

अभयं सर्वभूतेभ्यो वरयामास भारत ॥ (४०।२)

abhayaṃ sarvabhūtebhyo varayāmāsa bhārata ||

41.1४१.१

द्विजावमानाद् अन्यत्र प्रादाद् वरम् अनुत्तमम् । (४१।१)

dvijāvamānād anyatra prādād varam anuttamam |

41.2४१.२

अभयं सर्वभूतेभ्यस्ततस्तस्मै जगत्प्रभुः ॥ (४१।२)

abhayaṃ sarvabhūtebhyastatastasmai jagatprabhuḥ ||

42.1४२.१

स तु लब्धवरः पापो देवान् अमितविक्रमः । (४२।१)

sa tu labdhavaraḥ pāpo devān amitavikramaḥ |

42.2४२.२

राक्षसस्तापयामास तीव्रकर्मा महाबलः ॥ (४२।२)

rākṣasastāpayāmāsa tīvrakarmā mahābalaḥ ||

43.1४३.१

ततो देवाः समेत्याथ ब्रह्माणम् इदम् अब्रुवन् । (४३।१)

tato devāḥ sametyātha brahmāṇam idam abruvan |

43.2४३.२

वधाय रक्षसस्तस्य बलविप्रकृतास्तदा ॥ (४३।२)

vadhāya rakṣasastasya balaviprakṛtāstadā ||

44.1४४.१

तान् उवाचाव्ययो देवो विहितं तत्र वै मया । (४४।१)

tān uvācāvyayo devo vihitaṃ tatra vai mayā |

44.2४४.२

यथास्य भविता मृत्युर् अचिरेणैव भारत ॥ (४४।२)

yathāsya bhavitā mṛtyur acireṇaiva bhārata ||

45.1४५.१

राजा दुर्योधनो नाम सखास्य भविता नृप । (४५।१)

rājā duryodhano nāma sakhāsya bhavitā nṛpa |

45.2४५.२

तस्य स्नेहावबद्धो ऽसौ ब्राह्मणान् अवमंस्यते ॥ (४५।२)

tasya snehāvabaddho 'sau brāhmaṇān avamaṃsyate ||

46.1४६.१

तत्रैनं रुषिता विप्रा विप्रकारप्रधर्षिताः । (४६।१)

tatrainaṃ ruṣitā viprā viprakārapradharṣitāḥ |

46.2४६.२

धक्ष्यन्ति वाग्बलाः पापं ततो नाशं गमिष्यति ॥ (४६।२)

dhakṣyanti vāgbalāḥ pāpaṃ tato nāśaṃ gamiṣyati ||

47.1४७.१

स एष निहतः शेते ब्रह्मदण्डेन राक्षसः । (४७।१)

sa eṣa nihataḥ śete brahmadaṇḍena rākṣasaḥ |

47.2४७.२

चार्वाको नृपतिश्रेष्ठ मा शुचो भरतर्षभ ॥ (४७।२)

cārvāko nṛpatiśreṣṭha mā śuco bharatarṣabha ||

48.1४८.१

हतास्ते क्षत्रधर्मेण ज्ञातयस्तव पार्थिव । (४८।१)

hatāste kṣatradharmeṇa jñātayastava pārthiva |

48.2४८.२

स्वर्गताश्च महात्मानो वीराः क्षत्रियपुंगवाः ॥ (४८।२)

svargatāśca mahātmāno vīrāḥ kṣatriyapuṃgavāḥ ||

49.1४९.१

स त्वम् आतिष्ठ कल्याणं मा ते भूद् ग्लानिर् अच्युत । (४९।१)

sa tvam ātiṣṭha kalyāṇaṃ mā te bhūd glānir acyuta |

49.2४९.२

शत्रूञ् जहि प्रजा रक्ष द्विजांश्च प्रतिपालय ॥ (४९।२)

śatrūñ jahi prajā rakṣa dvijāṃśca pratipālaya ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 12, 39

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit