वैशंपायन उवाच । (१।१)

अवजित्य धनं चापि विराटो वाहिनीपतिः । (१।२)

प्राविशन्नगरं हृष्टश्चतुर्भिः सह पाण्डवैः ॥ (१।३)

जित्वा त्रिगर्तान् संग्रामे गाश्चैवादाय केवलाः । (२।१)

अशोभत महाराजः सह पार्थैः श्रिया वृतः ॥ (२।२)

तम् आसनगतं वीरं सुहृदां प्रीतिवर्धनम् । (३।१)

उपतस्थुः प्रकृतयः समस्ता ब्राह्मणैः सह ॥ (३।२)

सभाजितः ससैन्यस्तु प्रतिनन्द्याथ मत्स्यराट् । (४।१)

विसर्जयामास तदा द्विजांश्च प्रकृतीस्तथा ॥ (४।२)

ततः स राजा मत्स्यानां विराटो वाहिनीपतिः । (५।१)

उत्तरं परिपप्रच्छ क्व यात इति चाब्रवीत् ॥ (५।२)

आचख्युस्तस्य संहृष्टाः स्त्रियः कन्याश्च वेश्मनि । (६।१)

अन्तःपुरचराश्चैव कुरुभिर् गोधनं हृतम् ॥ (६।२)

विजेतुम् अभिसंरब्ध एक एवातिसाहसात् । (७।१)

बृहन्नडासहायश्च निर्यातः पृथिवींजयः ॥ (७।२)

उपयातान् अतिरथान् द्रोणं शांतनवं कृपम् । (८।१)

कर्णं दुर्योधनं चैव द्रोणपुत्रं च षड्रथान् ॥ (८।२)

राजा विराटो ऽथ भृशं प्रतप्तः श्रुत्वा सुतं ह्येकरथेन यातम् । (९।१)

बृहन्नडासारथिम् आजिवर्धनं प्रोवाच सर्वान् अथ मन्त्रिमुख्यान् ॥ (९।२)

सर्वथा कुरवस्ते हि ये चान्ये वसुधाधिपाः । (१०।१)

त्रिगर्तान्निर्जिताञ्श्रुत्वा न स्थास्यन्ति कदाचन ॥ (१०।२)

तस्माद् गच्छन्तु मे योधा बलेन महता वृताः । (११।१)

उत्तरस्य परीप्सार्थं ये त्रिगर्तैर् अविक्षताः ॥ (११।२)

हयांश्च नागांश्च रथांश्च शीघ्रं पदातिसंघांश्च ततः प्रवीरान् । (१२।१)

प्रस्थापयामास सुतस्य हेतोर् विचित्रशस्त्राभरणोपपन्नान् ॥ (१२।२)

एवं स राजा मत्स्यानां विराटो ऽक्षौहिणीपतिः । (१३।१)

व्यादिदेशाथ तां क्षिप्रं वाहिनीं चतुरङ्गिणीम् ॥ (१३।२)

कुमारम् आशु जानीत यदि जीवति वा न वा । (१४।१)

यस्य यन्ता गतः षण्ढो मन्ये ऽहं न स जीवति ॥ (१४।२)

तम् अब्रवीद् धर्मराजः प्रहस्य विराटम् आर्तं कुरुभिः प्रतप्तम् । (१५।१)

बृहन्नडा सारथिश्चेन्नरेन्द्र परे न नेष्यन्ति तवाद्य गास्ताः ॥ (१५।२)

सर्वान्महीपान् सहितान् कुरूंश्च तथैव देवासुरयक्षनागान् । (१६।१)

अलं विजेतुं समरे सुतस्ते स्वनुष्ठितः सारथिना हि तेन ॥ (१६।२)

अथोत्तरेण प्रहिता दूतास्ते शीघ्रगामिनः । (१७।१)

विराटनगरं प्राप्य जयम् आवेदयंस्तदा ॥ (१७।२)

राज्ञस्ततः समाचख्यौ मन्त्री विजयम् उत्तमम् । (१८।१)

पराजयं कुरूणां चाप्य् उपायान्तं तथोत्तरम् ॥ (१८।२)

सर्वा विनिर्जिता गावः कुरवश्च पराजिताः । (१९।१)

उत्तरः सह सूतेन कुशली च परंतप ॥ (१९।२)

कङ्क उवाच । (२०।१)

दिष्ट्या ते निर्जिता गावः कुरवश्च पराजिताः । (२०।२)

दिष्ट्या ते जीवितः पुत्रः श्रूयते पार्थिवर्षभ ॥ (२०।३)

नाद्भुतं त्वेव मन्ये ऽहं यत् ते पुत्रो ऽजयत् कुरून् । (२१।१)

ध्रुव एव जयस्तस्य यस्य यन्ता बृहन्नडा ॥ (२१।२)

वैशंपायन उवाच । (२२।१)

ततो विराटो नृपतिः सम्प्रहृष्टतनूरुहः । (२२।२)

श्रुत्वा तु विजयं तस्य कुमारस्यामितौजसः । (२२।३)

आच्छादयित्वा दूतांस्तान्मन्त्रिणः सो ऽभ्यचोदयत् ॥ (२२।४)

राजमार्गाः क्रियन्तां मे पताकाभिर् अलंकृताः । (२३।१)

पुष्पोपहारैर् अर्च्यन्तां देवताश्चापि सर्वशः ॥ (२३।२)

कुमारा योधमुख्याश्च गणिकाश्च स्वलंकृताः । (२४।१)

वादित्राणि च सर्वाणि प्रत्युद्यान्तु सुतं मम ॥ (२४।२)

घण्टापणवकः शीघ्रं मत्तम् आरुह्य वारणम् । (२५।१)

शृङ्गाटकेषु सर्वेषु आख्यातु विजयं मम ॥ (२५।२)

उत्तरा च कुमारीभिर् बह्वीभिर् अभिसंवृता । (२६।१)

शृङ्गारवेषाभरणा प्रत्युद्यातु बृहन्नडाम् ॥ (२६।२)

श्रुत्वा तु तद् वचनं पार्थिवस्य सर्वे पुनः स्वस्तिकपाणयश्च । (२७।१)

भेर्यश्च तूर्याणि च वारिजाश्च वेषैः परार्ध्यैः प्रमदाः शुभाश्च ॥ (२७।२)

तथैव सूताः सह मागधैश्च नन्दीवाद्याः पणवास्तूर्यवाद्याः । (२८।१)

पुराद् विराटस्य महाबलस्य प्रत्युद्ययुः पुत्रम् अनन्तवीर्यम् ॥ (२८।२)

प्रस्थाप्य सेनां कन्याश्च गणिकाश्च स्वलंकृताः । (२९।१)

मत्स्यराजो महाप्राज्ञः प्रहृष्ट इदम् अब्रवीत् । (२९।२)

अक्षान् आहर सैरन्ध्रि कङ्क द्यूतं प्रवर्तताम् ॥ (२९।३)

तं तथा वादिनं दृष्ट्वा पाण्डवः प्रत्यभाषत । (३०।१)

न देवितव्यं हृष्टेन कितवेनेति नः श्रुतम् ॥ (३०।२)

न त्वाम् अद्य मुदा युक्तम् अहं देवितुम् उत्सहे । (३१।१)

प्रियं तु ते चिकीर्षामि वर्ततां यदि मन्यसे ॥ (३१।२)

विराट उवाच । (३२।१)

स्त्रियो गावो हिरण्यं च यच्चान्यद् वसु किंचन । (३२।२)

न मे किंचित् त्वया रक्ष्यम् अन्तरेणापि देवितुम् ॥ (३२।३)

कङ्क उवाच । (३३।१)

किं ते द्यूतेन राजेन्द्र बहुदोषेण मानद । (३३।२)

देवने बहवो दोषास्तस्मात् तत् परिवर्जयेत् ॥ (३३।३)

श्रुतस्ते यदि वा दृष्टः पाण्डवो वै युधिष्ठिरः । (३४।१)

स राज्यं सुमहत् स्फीतं भ्रातॄंश्च त्रिदशोपमान् ॥ (३४।२)

द्यूते हारितवान् सर्वं तस्माद् द्यूतं न रोचये । (३५।१)

अथवा मन्यसे राजन् दीव्याव यदि रोचते ॥ (३५।२)

वैशंपायन उवाच । (३६।१)

प्रवर्तमाने द्यूते तु मत्स्यः पाण्डवम् अब्रवीत् । (३६।२)

पश्य पुत्रेण मे युद्धे तादृशाः कुरवो जिताः ॥ (३६।३)

ततो ऽब्रवीन्मत्स्यराजं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । (३७।१)

बृहन्नडा यस्य यन्ता कथं स न विजेष्यति ॥ (३७।२)

इत्युक्तः कुपितो राजा मत्स्यः पाण्डवम् अब्रवीत् । (३८।१)

समं पुत्रेण मे षण्ढं ब्रह्मबन्धो प्रशंससि ॥ (३८।२)

वाच्यावाच्यं न जानीषे नूनं माम् अवमन्यसे । (३९।१)

भीष्मद्रोणमुखान् सर्वान् कस्मान्न स विजेष्यति ॥ (३९।२)

वयस्यत्वात् तु ते ब्रह्मन्न् अपराधम् इमं क्षमे । (४०।१)

नेदृशं ते पुनर् वाच्यं यदि जीवितुम् इच्छसि ॥ (४०।२)

युधिष्ठिर उवाच । (४१।१)

यत्र द्रोणस्तथा भीष्मो द्रौणिर् वैकर्तनः कृपः । (४१।२)

दुर्योधनश्च राजेन्द्र तथान्ये च महारथाः ॥ (४१।३)

मरुद्गणैः परिवृतः साक्षाद् अपि शतक्रतुः । (४२।१)

को ऽन्यो बृहन्नडायास्तान् प्रतियुध्येत संगतान् ॥ (४२।२)

विराट उवाच । (४३।१)

बहुशः प्रतिषिद्धो ऽसि न च वाचं नियच्छसि । (४३।२)

नियन्ता चेन्न विद्येत न कश्चिद् धर्मम् आचरेत् ॥ (४३।३)

वैशंपायन उवाच । (४४।१)

ततः प्रकुपितो राजा तम् अक्षेणाहनद् भृशम् । (४४।२)

मुखे युधिष्ठिरं कोपान्नैवम् इत्येव भर्त्सयन् ॥ (४४।३)

बलवत् प्रतिविद्धस्य नस्तः शोणितम् आगमत् । (४५।१)

तद् अप्राप्तं महीं पार्थः पाणिभ्यां प्रत्यगृह्णत ॥ (४५।२)

अवैक्षत च धर्मात्मा द्रौपदीं पार्श्वतः स्थिताम् । (४६।१)

सा वेद तम् अभिप्रायं भर्तुश्चित्तवशानुगा ॥ (४६।२)

पूरयित्वा च सौवर्णं पात्रं कांस्यम् अनिन्दिता । (४७।१)

तच्छोणितं प्रत्यगृह्णाद् यत् प्रसुस्राव पाण्डवात् ॥ (४७।२)

अथोत्तरः शुभैर् गन्धैर् माल्यैश्च विविधैस्तथा । (४८।१)

अवकीर्यमाणः संहृष्टो नगरं स्वैरम् आगमत् ॥ (४८।२)

सभाज्यमानः पौरैश्च स्त्रीभिर् जानपदैस्तथा । (४९।१)

आसाद्य भवनद्वारं पित्रे स प्रत्यहारयत् ॥ (४९।२)

ततो द्वाःस्थः प्रविश्यैव विराटम् इदम् अब्रवीत् । (५०।१)

बृहन्नडासहायस्ते पुत्रो द्वार्युत्तरः स्थितः ॥ (५०।२)

ततो हृष्टो मत्स्यराजः क्षत्तारम् इदम् अब्रवीत् । (५१।१)

प्रवेश्यताम् उभौ तूर्णं दर्शनेप्सुर् अहं तयोः ॥ (५१।२)

क्षत्तारं कुरुराजस्तु शनैः कर्ण उपाजपत् । (५२।१)

उत्तरः प्रविशत्वेको न प्रवेश्या बृहन्नडा ॥ (५२।२)

एतस्य हि महाबाहो व्रतम् एतत् समाहितम् । (५३।१)

यो ममाङ्गे व्रणं कुर्याच्छोणितं वापि दर्शयेत् । (५३।२)

अन्यत्र संग्रामगतान्न स जीवेद् असंशयम् ॥ (५३।३)

न मृष्याद् भृशसंक्रुद्धो मां दृष्ट्वैव सशोणितम् । (५४।१)

विराटम् इह सामात्यं हन्यात् सबलवाहनम् ॥ (५४।२)