MBh, 7, 108
Select a line for its word-by-word analysis.
अत्यद्भुतम् अहं मन्ये भीमसेनस्य विक्रमम् । (१।२)
atyadbhutam ahaṃ manye bhīmasenasya vikramam |
त्रिदशान् अपि चोद्युक्तान् सर्वशस्त्रधरान् युधि । (२।१)
tridaśān api codyuktān sarvaśastradharān yudhi |
स कथं पाण्डवं युद्धे भ्राजमानम् इव श्रिया । (३।१)
sa kathaṃ pāṇḍavaṃ yuddhe bhrājamānam iva śriyā |
कथं च युद्धं भूयो ऽभूत् तयोः प्राणदुरोदरे । (४।१)
kathaṃ ca yuddhaṃ bhūyo 'bhūt tayoḥ prāṇadurodare |
कर्णं प्राप्य रणे सूत मम पुत्रः सुयोधनः । (५।१)
karṇaṃ prāpya raṇe sūta mama putraḥ suyodhanaḥ |
जेतुम् उत्सहते पार्थान् सगोविन्दान् ससात्वतान् ॥ (५।२)
jetum utsahate pārthān sagovindān sasātvatān ||
श्रुत्वा तु निर्जितं कर्णम् असकृद् भीमकर्मणा । (६।१)
śrutvā tu nirjitaṃ karṇam asakṛd bhīmakarmaṇā |
विनष्टान् कौरवान्मन्ये मम पुत्रस्य दुर्नयैः । (७।१)
vinaṣṭān kauravānmanye mama putrasya durnayaiḥ |
न हि कर्णो महेष्वासान् पार्थाञ् ज्येष्यति संजय ॥ (७।२)
na hi karṇo maheṣvāsān pārthāñ jyeṣyati saṃjaya ||
कृतवान् यानि युद्धानि कर्णः पाण्डुसुतैः सह । (८।१)
kṛtavān yāni yuddhāni karṇaḥ pāṇḍusutaiḥ saha |
न च तद् बुध्यते मन्दः पुत्रो दुर्योधनो मम ॥ (९।२)
na ca tad budhyate mandaḥ putro duryodhano mama ||
धनं धनेश्वरस्येव हृत्वा पार्थस्य मे सुतः । (१०।१)
dhanaṃ dhaneśvarasyeva hṛtvā pārthasya me sutaḥ |
मधुप्रेप्सुर् इवाबुद्धिः प्रपातं नावबुध्यते ॥ (१०।२)
madhuprepsur ivābuddhiḥ prapātaṃ nāvabudhyate ||
निकृत्या निकृतिप्रज्ञो राज्यं हृत्वा महात्मनाम् । (११।१)
nikṛtyā nikṛtiprajño rājyaṃ hṛtvā mahātmanām |
जितान् इत्येव मन्वानः पाण्डवान् अवमन्यते ॥ (११।२)
jitān ityeva manvānaḥ pāṇḍavān avamanyate ||
धर्मे स्थिता महात्मानो निकृताः पाण्डुनन्दनाः ॥ (१२।२)
dharme sthitā mahātmāno nikṛtāḥ pāṇḍunandanāḥ ||
शमकामः सदा पार्थो दीर्घप्रेक्षी युधिष्ठिरः । (१३।१)
śamakāmaḥ sadā pārtho dīrghaprekṣī yudhiṣṭhiraḥ |
अशक्त इति मन्वानैः पुत्रैर् मम निराकृतः ॥ (१३।२)
aśakta iti manvānaiḥ putrair mama nirākṛtaḥ ||
तानि दुःखान्यनेकानि विप्रकारांश्च सर्वशः । (१४।१)
tāni duḥkhānyanekāni viprakārāṃśca sarvaśaḥ |
हृदि कृत्वा महाबाहुर् भीमो ऽयुध्यत सूतजम् ॥ (१४।२)
hṛdi kṛtvā mahābāhur bhīmo 'yudhyata sūtajam ||
तस्मान्मे संजय ब्रूहि कर्णभीमौ यथा रणे । (१५।१)
tasmānme saṃjaya brūhi karṇabhīmau yathā raṇe |
अयुध्येतां युधि श्रेष्ठौ परस्परवधैषिणौ ॥ (१५।२)
ayudhyetāṃ yudhi śreṣṭhau parasparavadhaiṣiṇau ||
शृणु राजन् यथा वृत्तः संग्रामः कर्णभीमयोः । (१६।२)
śṛṇu rājan yathā vṛttaḥ saṃgrāmaḥ karṇabhīmayoḥ |
परस्परवधप्रेप्स्वोर् वने कुञ्जरयोर् इव ॥ (१६।३)
parasparavadhaprepsvor vane kuñjarayor iva ||
राजन् वैकर्तनो भीमं क्रुद्धः क्रुद्धम् अरिंदमम् । (१७।१)
rājan vaikartano bhīmaṃ kruddhaḥ kruddham ariṃdamam |
पराक्रान्तं पराक्रम्य विव्याध त्रिंशता शरैः ॥ (१७।२)
parākrāntaṃ parākramya vivyādha triṃśatā śaraiḥ ||
महावेगैः प्रसन्नाग्रैः शातकुम्भपरिष्कृतैः । (१८।१)
mahāvegaiḥ prasannāgraiḥ śātakumbhapariṣkṛtaiḥ |
आहनद् भरतश्रेष्ठ भीमं वैकर्तनः शरैः ॥ (१८।२)
āhanad bharataśreṣṭha bhīmaṃ vaikartanaḥ śaraiḥ ||
तस्यास्यतो धनुर् भीमश्चकर्त निशितैस्त्रिभिः । (१९।१)
tasyāsyato dhanur bhīmaścakarta niśitaistribhiḥ |
रथनीडाच्च यन्तारं भल्लेनापातयत् क्षितौ ॥ (१९।२)
rathanīḍācca yantāraṃ bhallenāpātayat kṣitau ||
स काङ्क्षन् भीमसेनस्य वधं वैकर्तनो वृषः । (२०।१)
sa kāṅkṣan bhīmasenasya vadhaṃ vaikartano vṛṣaḥ |
प्रगृह्य च महाशक्तिं कालशक्तिम् इवापराम् । (२१।१)
pragṛhya ca mahāśaktiṃ kālaśaktim ivāparām |
समुत्क्षिप्य च राधेयः संधाय च महाबलः । (२१।२)
samutkṣipya ca rādheyaḥ saṃdhāya ca mahābalaḥ |
तं च नादं ततः श्रुत्वा पुत्रास्ते हृषिताभवन् ॥ (२२।३)
taṃ ca nādaṃ tataḥ śrutvā putrāste hṛṣitābhavan ||
तां कर्णभुजनिर्मुक्ताम् अर्कवैश्वानरप्रभाम् । (२३।१)
tāṃ karṇabhujanirmuktām arkavaiśvānaraprabhām |
शक्तिं वियति चिछेद भीमः सप्तभिर् आशुगैः ॥ (२३।२)
śaktiṃ viyati cicheda bhīmaḥ saptabhir āśugaiḥ ||
छित्त्वा शक्तिं ततो भीमो निर्मुक्तोरगसंनिभाम् । (२४।१)
chittvā śaktiṃ tato bhīmo nirmuktoragasaṃnibhām |
प्राहिणोन्नव संरब्धः शरान् बर्हिणवाससः । (२५।१)
prāhiṇonnava saṃrabdhaḥ śarān barhiṇavāsasaḥ |
स्वर्णपुङ्खाञ् शिलाधौतान् यमदण्डोपमान्मृधे ॥ (२५।२)
svarṇapuṅkhāñ śilādhautān yamadaṇḍopamānmṛdhe ||
कर्णो ऽप्यन्यद् धनुर् गृह्य हेमपृष्ठं दुरासदम् । (२६।१)
karṇo 'pyanyad dhanur gṛhya hemapṛṣṭhaṃ durāsadam |
तान् पाण्डुपुत्रश्चिछेद नवभिर् नतपर्वभिः । (२७।१)
tān pāṇḍuputraścicheda navabhir nataparvabhiḥ |
छित्त्वा भीमो महाराज नादं सिंह इवानदत् ॥ (२७।३)
chittvā bhīmo mahārāja nādaṃ siṃha ivānadat ||
शार्दूलाविव चान्योन्यम् अत्यर्थं च ह्यगर्जताम् ॥ (२८।२)
śārdūlāviva cānyonyam atyarthaṃ ca hyagarjatām ||
अन्योन्यं प्रजिहीर्षन्ताव् अन्योन्यस्यान्तरैषिणौ । (२९।१)
anyonyaṃ prajihīrṣantāv anyonyasyāntaraiṣiṇau |
अन्योन्यम् अभिवीक्षन्तौ गोष्ठेष्विव महर्षभौ ॥ (२९।२)
anyonyam abhivīkṣantau goṣṭheṣviva maharṣabhau ||
शरैः पूर्णायतोत्सृष्टैर् अन्योन्यम् अभिजघ्नतुः ॥ (३०।२)
śaraiḥ pūrṇāyatotsṛṣṭair anyonyam abhijaghnatuḥ ||
अन्योन्यम् अभिवीक्षन्तौ कोपाद् विवृतलोचनौ ॥ (३१।२)
anyonyam abhivīkṣantau kopād vivṛtalocanau ||
प्रहसन्तौ तथान्योन्यं भर्त्सयन्तौ मुहुर् मुहुः । (३२।१)
prahasantau tathānyonyaṃ bhartsayantau muhur muhuḥ |
शङ्खशब्दं च कुर्वाणौ युयुधाते परस्परम् ॥ (३२।२)
śaṅkhaśabdaṃ ca kurvāṇau yuyudhāte parasparam ||
तस्य भीमः पुनश्चापं मुष्टौ चिछेद मारिष । (३३।१)
tasya bhīmaḥ punaścāpaṃ muṣṭau cicheda māriṣa |
शङ्खवर्णाश्च तान् अश्वान् बाणैर् निन्ये यमक्षयम् ॥ (३३।२)
śaṅkhavarṇāśca tān aśvān bāṇair ninye yamakṣayam ||
तथा कृच्छ्रगतं दृष्ट्वा कर्णं दुर्योधनो नृपः । (३४।१)
tathā kṛcchragataṃ dṛṣṭvā karṇaṃ duryodhano nṛpaḥ |
वेपमान इव क्रोधाद् व्यादिदेशाथ दुर्जयम् ॥ (३४।२)
vepamāna iva krodhād vyādideśātha durjayam ||
गच्छ दुर्जय राधेयं पुरा ग्रसति पाण्डवः । (३५।१)
gaccha durjaya rādheyaṃ purā grasati pāṇḍavaḥ |
जहि तूबरकं क्षिप्रं कर्णस्य बलम् आदधत् ॥ (३५।२)
jahi tūbarakaṃ kṣipraṃ karṇasya balam ādadhat ||
एवम् उक्तस्तथेत्युक्त्वा तव पुत्रस्तवात्मजम् । (३६।१)
evam uktastathetyuktvā tava putrastavātmajam |
अभ्यद्रवद् भीमसेनं व्यासक्तं विकिरञ् शरान् ॥ (३६।२)
abhyadravad bhīmasenaṃ vyāsaktaṃ vikirañ śarān ||
स भीमं नवभिर् बाणैर् अश्वान् अष्टभिर् अर्दयत् । (३७।१)
sa bhīmaṃ navabhir bāṇair aśvān aṣṭabhir ardayat |
षड्भिः सूतं त्रिभिः केतुं पुनस् तं चापि सप्तभिः ॥ (३७।२)
ṣaḍbhiḥ sūtaṃ tribhiḥ ketuṃ punas taṃ cāpi saptabhiḥ ||
भीमसेनो ऽपि संक्रुद्धः साश्वयन्तारम् आशुगैः । (३८।१)
bhīmaseno 'pi saṃkruddhaḥ sāśvayantāram āśugaiḥ |
स्वलंकृतं क्षितौ क्षुण्णं चेष्टमानं यथोरगम् । (३९।१)
svalaṃkṛtaṃ kṣitau kṣuṇṇaṃ ceṣṭamānaṃ yathoragam |
रुदन्न् आर्तस्तव सुतं कर्णश्चक्रे प्रदक्षिणम् ॥ (३९।२)
rudann ārtastava sutaṃ karṇaścakre pradakṣiṇam ||
स तु तं विरथं कृत्वा स्मयन्न् अत्यन्तवैरिणम् । (४०।१)
sa tu taṃ virathaṃ kṛtvā smayann atyantavairiṇam |
समाचिनोद् बाणगणैः शतघ्नीम् इव शङ्कुभिः ॥ (४०।२)
samācinod bāṇagaṇaiḥ śataghnīm iva śaṅkubhiḥ ||
तथाप्यतिरथः कर्णो भिद्यमानः स्म सायकैः । (४१।१)
tathāpyatirathaḥ karṇo bhidyamānaḥ sma sāyakaiḥ |
न जहौ समरे भीमं क्रुद्धरूपं परंतपः ॥ (४१।२)
na jahau samare bhīmaṃ kruddharūpaṃ paraṃtapaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.