वैशंपायन उवाच । (१।१)

अथोपगम्य विदुरम् अपराह्णे जनार्दनः । (१।२)

पितृष्वसारं गोविन्दः सो ऽभ्यगच्छद् अरिंदमः ॥ (१।३)

सा दृष्ट्वा कृष्णम् आयान्तं प्रसन्नादित्यवर्चसम् । (२।१)

कण्ठे गृहीत्वा प्राक्रोशत् पृथा पार्थान् अनुस्मरन् ॥ (२।२)

तेषां सत्त्ववतां मध्ये गोविन्दं सहचारिणम् । (३।१)

चिरस्य दृष्ट्वा वार्ष्णेयं बाष्पम् आहारयत् पृथा ॥ (३।२)

साब्रवीत् कृष्णम् आसीनं कृतातिथ्यं युधां पतिम् । (४।१)

बाष्पगद्गदपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता ॥ (४।२)

ये ते बाल्यात् प्रभृत्येव गुरुशुश्रूषणे रताः । (५।१)

परस्परस्य सुहृदः संमताः समचेतसः ॥ (५।२)

निकृत्या भ्रंशिता राज्याज्जनार्हा निर्जनं गताः । (६।१)

विनीतक्रोधहर्षाश्च ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः ॥ (६।२)

त्यक्त्वा प्रियसुखे पार्था रुदन्तीम् अपहाय माम् । (७।१)

अहार्षुश्च वनं यान्तः समूलं हृदयं मम ॥ (७।२)

अतदर्हा महात्मानः कथं केशव पाण्डवाः । (८।१)

ऊषुर् महावने तात सिंहव्याघ्रगजाकुले ॥ (८।२)

बाला विहीनाः पित्रा ते मया सततलालिताः । (९।१)

अपश्यन्तः स्वपितरौ कथम् ऊषुर् महावने ॥ (९।२)

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर् मृदङ्गैर् वैणवैर् अपि । (१०।१)

पाण्डवाः समबोध्यन्त बाल्यात् प्रभृति केशव ॥ (१०।२)

ये स्म वारणशब्देन हयानां हेषितेन च । (११।१)

रथनेमिनिनादैश्च व्यबोध्यन्त सदा गृहे ॥ (११।२)

शङ्खभेरीनिनादेन वेणुवीणानुनादिना । (१२।१)

पुण्याहघोषमिश्रेण पूज्यमाना द्विजातिभिः ॥ (१२।२)

वस्त्रै रत्नैर् अलंकारैः पूजयन्तो द्विजन्मनः । (१३।१)

गीर्भिर् मङ्गलयुक्ताभिर् ब्राह्मणानां महात्मनाम् ॥ (१३।२)

अर्चितैर् अर्चनार्हैश्च स्तुवद्भिर् अभिनन्दिताः । (१४।१)

प्रासादाग्रेष्वबोध्यन्त राङ्कवाजिनशायिनः ॥ (१४।२)

ते नूनं निनदं श्रुत्वा श्वापदानां महावने । (१५।१)

न स्मोपयान्ति निद्रां वै अतदर्हा जनार्दन ॥ (१५।२)

भेरीमृदङ्गनिनदैः शङ्खवैणवनिस्वनैः । (१६।१)

स्त्रीणां गीतनिनादैश्च मधुरैर् मधुसूदन ॥ (१६।२)

बन्दिमागधसूतैश्च स्तुवद्भिर् बोधिताः कथम् । (१७।१)

महावने व्यबोध्यन्त श्वापदानां रुतेन ते ॥ (१७।२)

ह्रीमान् सत्यधृतिर् दान्तो भूतानाम् अनुकम्पिता । (१८।१)

कामद्वेषौ वशे कृत्वा सतां वर्त्मानुवर्तते ॥ (१८।२)

अम्बरीषस्य मान्धातुर् ययातेर् नहुषस्य च । (१९।१)

भरतस्य दिलीपस्य शिबेर् औशीनरस्य च ॥ (१९।२)

राजर्षीणां पुराणानां धुरं धत्ते दुरुद्वहाम् । (२०।१)

शीलवृत्तोपसंपन्नो धर्मज्ञः सत्यसंगरः ॥ (२०।२)

राजा सर्वगुणोपेतस्त्रैलोक्यस्यापि यो भवेत् । (२१।१)

अजातशत्रुर् धर्मात्मा शुद्धजाम्बूनदप्रभः ॥ (२१।२)

श्रेष्ठः कुरुषु सर्वेषु धर्मतः श्रुतवृत्ततः । (२२।१)

प्रियदर्शनो दीर्घभुजः कथं कृष्ण युधिष्ठिरः ॥ (२२।२)

यः स नागायुतप्राणो वातरंहा वृकोदरः । (२३।१)

अमर्षी पाण्डवो नित्यं प्रियो भ्रातुः प्रियंकरः ॥ (२३।२)

कीचकस्य च सज्ञातेर् यो हन्ता मधुसूदन । (२४।१)

शूरः क्रोधवशानां च हिडिम्बस्य बकस्य च ॥ (२४।२)

पराक्रमे शक्रसमो वायुवेगसमो जवे । (२५।१)

महेश्वरसमः क्रोधे भीमः प्रहरतां वरः ॥ (२५।२)

क्रोधं बलम् अमर्षं च यो निधाय परंतपः । (२६।१)

जितात्मा पाण्डवो ऽमर्षी भ्रातुस्तिष्ठति शासने ॥ (२६।२)

तेजोराशिं महात्मानं बलौघम् अमितौजसम् । (२७।१)

भीमं प्रदर्शनेनापि भीमसेनं जनार्दन । (२७।२)

तं ममाचक्ष्व वार्ष्णेय कथम् अद्य वृकोदरः ॥ (२७।३)

आस्ते परिघबाहुः स मध्यमः पाण्डवो ऽच्युत । (२८।१)

अर्जुनेनार्जुनो यः स कृष्ण बाहुसहस्रिणा । (२८।२)

द्विबाहुः स्पर्धते नित्यम् अतीतेनापि केशव ॥ (२८।३)

क्षिपत्येकेन वेगेन पञ्च बाणशतानि यः । (२९।१)

इष्वस्त्रे सदृशो राज्ञः कार्तवीर्यस्य पाण्डवः ॥ (२९।२)

तेजसादित्यसदृशो महर्षिप्रतिमो दमे । (३०।१)

क्षमया पृथिवीतुल्यो महेन्द्रसमविक्रमः ॥ (३०।२)

आधिराज्यं महद् दीप्तं प्रथितं मधुसूदन । (३१।१)

आहृतं येन वीर्येण कुरूणां सर्वराजसु ॥ (३१।२)

यस्य बाहुबलं घोरं कौरवाः पर्युपासते । (३२।१)

स सर्वरथिनां श्रेष्ठः पाण्डवः सत्यविक्रमः ॥ (३२।२)

यो ऽपाश्रयः पाण्डवानां देवानाम् इव वासवः । (३३।१)

स ते भ्राता सखा चैव कथम् अद्य धनंजयः ॥ (३३।२)

दयावान् सर्वभूतेषु ह्रीनिषेधो महास्त्रवित् । (३४।१)

मृदुश्च सुकुमारश्च धार्मिकश्च प्रियश्च मे ॥ (३४।२)

सहदेवो महेष्वासः शूरः समितिशोभनः । (३५।१)

भ्रातॄणां कृष्ण शुश्रूषुर् धर्मार्थकुशलो युवा ॥ (३५।२)

सदैव सहदेवस्य भ्रातरो मधुसूदन । (३६।१)

वृत्तं कल्याणवृत्तस्य पूजयन्ति महात्मनः ॥ (३६।२)

ज्येष्ठापचायिनं वीरं सहदेवं युधां पतिम् । (३७।१)

शुश्रूषुं मम वार्ष्णेय माद्रीपुत्रं प्रचक्ष्व मे ॥ (३७।२)

सुकुमारो युवा शूरो दर्शनीयश्च पाण्डवः । (३८।१)

भ्रातॄणां कृष्ण सर्वेषां प्रियः प्राणो बहिश्चरः ॥ (३८।२)

चित्रयोधी च नकुलो महेष्वासो महाबलः । (३९।१)

कच्चित् स कुशली कृष्ण वत्सो मम सुखैधितः ॥ (३९।२)

सुखोचितम् अदुःखार्हं सुकुमारं महारथम् । (४०।१)

अपि जातु महाबाहो पश्येयं नकुलं पुनः ॥ (४०।२)

पक्ष्मसंपातजे काले नकुलेन विनाकृता । (४१।१)

न लभामि सुखं वीर साद्य जीवामि पश्य माम् ॥ (४१।२)

सर्वैः पुत्रैः प्रियतमा द्रौपदी मे जनार्दन । (४२।१)

कुलीना शीलसम्पन्ना सर्वैः समुदिता गुणैः ॥ (४२।२)

पुत्रलोकात् पतिलोकान् वृण्वाना सत्यवादिनी । (४३।१)

प्रियान् पुत्रान् परित्यज्य पाण्डवान् अन्वपद्यत ॥ (४३।२)

महाभिजनसम्पन्ना सर्वकामैः सुपूजिता । (४४।१)

ईश्वरी सर्वकल्याणी द्रौपदी कथम् अच्युत ॥ (४४।२)

पतिभिः पञ्चभिः शूरैर् अग्निकल्पैः प्रहारिभिः । (४५।१)

उपपन्ना महेष्वासैर् द्रौपदी दुःखभागिनी ॥ (४५।२)

चतुर्दशम् इमं वर्षं यन्नापश्यम् अरिंदम । (४६।१)

पुत्राधिभिः परिद्यूनां द्रौपदीं सत्यवादिनीम् ॥ (४६।२)

न नूनं कर्मभिः पुण्यैर् अश्नुते पुरुषः सुखम् । (४७।१)

द्रौपदी चेत् तथावृत्ता नाश्नुते सुखम् अव्ययम् ॥ (४७।२)

न प्रियो मम कृष्णाय बीभत्सुर् न युधिष्ठिरः । (४८।१)

भीमसेनो यमौ वापि यद् अपश्यं सभागताम् ॥ (४८।२)

न मे दुःखतरं किंचिद् भूतपूर्वं ततो ऽधिकम् । (४९।१)

यद् द्रौपदीं निवातस्थां श्वशुराणां समीपगाम् ॥ (४९।२)

आनायिताम् अनार्येण क्रोधलोभानुवर्तिना । (५०।१)

सर्वे प्रैक्षन्त कुरव एकवस्त्रां सभागताम् ॥ (५०।२)

तत्रैव धृतराष्ट्रश्च महाराजश्च बाह्लिकः । (५१।१)

कृपश्च सोमदत्तश्च निर्विण्णाः कुरवस्तथा ॥ (५१।२)

तस्यां संसदि सर्वस्यां क्षत्तारं पूजयाम्यहम् । (५२।१)

वृत्तेन हि भवत्यार्यो न धनेन न विद्यया ॥ (५२।२)

तस्य कृष्ण महाबुद्धेर् गम्भीरस्य महात्मनः । (५३।१)

क्षत्तुः शीलम् अलंकारो लोकान् विष्टभ्य तिष्ठति ॥ (५३।२)

सा शोकार्ता च हृष्टा च दृष्ट्वा गोविन्दम् आगतम् । (५४।१)

नानाविधानि दुःखानि सर्वाण्येवान्वकीर्तयत् ॥ (५४।२)

पूर्वैर् आचरितं यत् तत् कुराजभिर् अरिंदम । (५५।१)

अक्षद्यूतं मृगवधः कच्चिद् एषां सुखावहम् ॥ (५५।२)

तन्मां दहति यत् कृष्णा सभायां कुरुसंनिधौ । (५६।१)

धार्तराष्ट्रैः परिक्लिष्टा यथा नकुशलं तथा ॥ (५६।२)

निर्वासनं च नगरात् प्रव्रज्या च परंतप । (५७।१)

नानाविधानां दुःखानाम् आवासो ऽस्मि जनार्दन । (५७।२)

अज्ञातचर्या बालानाम् अवरोधश्च केशव ॥ (५७।३)

न स्म क्लेशतमं मे स्यात् पुत्रैः सह परंतप । (५८।१)

दुर्योधनेन निकृता वर्षम् अद्य चतुर्दशम् ॥ (५८।२)

दुःखाद् अपि सुखं न स्याद् यदि पुण्यफलक्षयः । (५९।१)

न मे विशेषो जात्वासीद् धार्तराष्ट्रेषु पाण्डवैः ॥ (५९।२)

तेन सत्येन कृष्ण त्वां हतामित्रं श्रिया वृतम् । (६०।१)

अस्माद् विमुक्तं संग्रामात् पश्येयं पाण्डवैः सह । (६०।२)

नैव शक्याः पराजेतुं सत्त्वं ह्येषां तथागतम् ॥ (६०।३)

पितरं त्वेव गर्हेयं नात्मानं न सुयोधनम् । (६१।१)

येनाहं कुन्तिभोजाय धनं धूर्तैर् इवार्पिता ॥ (६१।२)

बालां माम् आर्यकस्तुभ्यं क्रीडन्तीं कन्दुहस्तकाम् । (६२।१)

अददात् कुन्तिभोजाय सखा सख्ये महात्मने ॥ (६२।२)

साहं पित्रा च निकृता श्वशुरैश्च परंतप । (६३।१)

अत्यन्तदुःखिता कृष्ण किं जीवितफलं मम ॥ (६३।२)

यन्मा वाग् अब्रवीन्नक्तं सूतके सव्यसाचिनः । (६४।१)

पुत्रस्ते पृथिवीं जेता यशश्चास्य दिवं स्पृशेत् ॥ (६४।२)

हत्वा कुरून् ग्रामजन्ये राज्यं प्राप्य धनंजयः । (६५।१)

भ्रातृभिः सह कौन्तेयस्त्रीन्मेधान् आहरिष्यति ॥ (६५।२)

नाहं ताम् अभ्यसूयामि नमो धर्माय वेधसे । (६६।१)

कृष्णाय महते नित्यं धर्मो धारयति प्रजाः ॥ (६६।२)

धर्मश्चेद् अस्ति वार्ष्णेय तथा सत्यं भविष्यति । (६७।१)

त्वं चापि तत् तथा कृष्ण सर्वं संपादयिष्यसि ॥ (६७।२)

न मां माधव वैधव्यं नार्थनाशो न वैरिता । (६८।१)

तथा शोकाय भवति यथा पुत्रैर् विनाभवः ॥ (६८।२)

याहं गाण्डीवधन्वानं सर्वशस्त्रभृतां वरम् । (६९।१)

धनंजयं न पश्यामि का शान्तिर् हृदयस्य मे ॥ (६९।२)

इदं चतुर्दशं वर्षं यन्नापश्यं युधिष्ठिरम् । (७०।१)

धनंजयं च गोविन्द यमौ तं च वृकोदरम् ॥ (७०।२)

जीवनाशं प्रनष्टानां श्राद्धं कुर्वन्ति मानवाः । (७१।१)

अर्थतस्ते मम मृतास्तेषां चाहं जनार्दन ॥ (७१।२)

ब्रूया माधव राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् । (७२।१)

भूयांस्ते हीयते धर्मो मा पुत्रक वृथा कृथाः ॥ (७२।२)

पराश्रया वासुदेव या जीवामि धिग् अस्तु माम् । (७३।१)

वृत्तेः कृपणलब्धाया अप्रतिष्ठैव ज्यायसी ॥ (७३।२)

अथो धनंजयं ब्रूया नित्योद्युक्तं वृकोदरम् । (७४।१)

यदर्थं क्षत्रिया सूते तस्य कालो ऽयम् आगतः ॥ (७४।२)

अस्मिंश्चेद् आगते काले कालो वो ऽतिक्रमिष्यति । (७५।१)

लोकसंभाविताः सन्तः सुनृशंसं करिष्यथ ॥ (७५।२)

नृशंसेन च वो युक्तांस्त्यजेयं शाश्वतीः समाः । (७६।१)

काले हि समनुप्राप्ते त्यक्तव्यम् अपि जीवितम् ॥ (७६।२)

माद्रीपुत्रौ च वक्तव्यौ क्षत्रधर्मरतौ सदा । (७७।१)

विक्रमेणार्जितान् भोगान् वृणीतं जीविताद् अपि ॥ (७७।२)

विक्रमाधिगता ह्यर्थाः क्षत्रधर्मेण जीवतः । (७८।१)

मनो मनुष्यस्य सदा प्रीणन्ति पुरुषोत्तम ॥ (७८।२)

गत्वा ब्रूहि महाबाहो सर्वशस्त्रभृतां वरम् । (७९।१)

अर्जुनं पाण्डवं वीरं द्रौपद्याः पदवीं चर ॥ (७९।२)

विदितौ हि तवात्यन्तं क्रुद्धाविव यथान्तकौ । (८०।१)

भीमार्जुनौ नयेतां हि देवान् अपि परां गतिम् ॥ (८०।२)

तयोश्चैतद् अवज्ञानं यत् सा कृष्णा सभां गता । (८१।१)

दुःशासनश्च कर्णश्च परुषाण्यभ्यभाषताम् ॥ (८१।२)

दुर्योधनो भीमसेनम् अभ्यगच्छन्मनस्विनम् । (८२।१)

पश्यतां कुरुमुख्यानां तस्य द्रक्ष्यति यत् फलम् ॥ (८२।२)

न हि वैरं समासाद्य प्रशाम्यति वृकोदरः । (८३।१)

सुचिराद् अपि भीमस्य न हि वैरं प्रशाम्यति । (८३।२)

यावदन्तं न नयति शात्रवाञ् शत्रुकर्शनः ॥ (८३।३)

न दुःखं राज्यहरणं न च द्यूते पराजयः । (८४।१)

प्रव्राजनं च पुत्राणां न मे तद् दुःखकारणम् ॥ (८४।२)

यत् तु सा बृहती श्यामा एकवस्त्रा सभां गता । (८५।१)

अशृणोत् परुषा वाचस्ततो दुःखतरं नु किम् ॥ (८५।२)

स्त्रीधर्मिणी वरारोहा क्षत्रधर्मरता सदा । (८६।१)

नाध्यगच्छत् तथा नाथं कृष्णा नाथवती सती ॥ (८६।२)

यस्या मम सपुत्रायास्त्वं नाथो मधुसूदन । (८७।१)

रामश्च बलिनां श्रेष्ठः प्रद्युम्नश्च महारथः ॥ (८७।२)

साहम् एवंविधं दुःखं सहे ऽद्य पुरुषोत्तम । (८८।१)

भीमे जीवति दुर्धर्षे विजये चापलायिनि ॥ (८८।२)

तत आश्वासयामास पुत्राधिभिर् अभिप्लुताम् । (८९।१)

पितृष्वसारं शोचन्तीं शौरिः पार्थसखः पृथाम् ॥ (८९।२)

का नु सीमन्तिनी त्वादृग् लोकेष्वस्ति पितृष्वसः । (९०।१)

शूरस्य राज्ञो दुहिता आजमीढकुलं गता ॥ (९०।२)

महाकुलीना भवती ह्रदाद्ध्रदम् इवागता । (९१।१)

ईश्वरी सर्वकल्याणी भर्त्रा परमपूजिता ॥ (९१।२)

वीरसूर् वीरपत्नी च सर्वैः समुदिता गुणैः । (९२।१)

सुखदुःखे महाप्राज्ञे त्वादृशी सोढुम् अर्हति ॥ (९२।२)

निद्रातन्द्री क्रोधहर्षौ क्षुत्पिपासे हिमातपौ । (९३।१)

एतानि पार्था निर्जित्य नित्यं वीराः सुखे रताः ॥ (९३।२)

त्यक्तग्राम्यसुखाः पार्था नित्यं वीरसुखप्रियाः । (९४।१)

न ते स्वल्पेन तुष्येयुर् महोत्साहा महाबलाः ॥ (९४।२)

अन्तं धीरा निषेवन्ते मध्यं ग्राम्यसुखप्रियाः । (९५।१)

उत्तमांश्च परिक्लेशान् भोगांश्चातीव मानुषान् ॥ (९५।२)

अन्तेषु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे । (९६।१)

अन्तप्राप्तिं सुखाम् आहुर् दुःखम् अन्तरम् अन्तयोः ॥ (९६।२)

अभिवादयन्ति भवतीं पाण्डवाः सह कृष्णया । (९७।१)

आत्मानं च कुशलिनं निवेद्याहुर् अनामयम् ॥ (९७।२)

अरोगान् सर्वसिद्धार्थान् क्षिप्रं द्रक्ष्यसि पाण्डवान् । (९८।१)

ईश्वरान् सर्वलोकस्य हतामित्राञ् श्रिया वृतान् ॥ (९८।२)

एवम् आश्वासिता कुन्ती प्रत्युवाच जनार्दनम् । (९९।१)

पुत्राधिभिर् अभिध्वस्ता निगृह्याबुद्धिजं तमः ॥ (९९।२)

यद् यत् तेषां महाबाहो पथ्यं स्यान्मधुसूदन । (१००।१)

यथा यथा त्वं मन्येथाः कुर्याः कृष्ण तथा तथा ॥ (१००।२)

अविलोपेन धर्मस्य अनिकृत्या परंतप । (१०१।१)

प्रभावज्ञास्मि ते कृष्ण सत्यस्याभिजनस्य च ॥ (१०१।२)

व्यवस्थायां च मित्रेषु बुद्धिविक्रमयोस्तथा । (१०२।१)

त्वम् एव नः कुले धर्मस्त्वं सत्यं त्वं तपो महत् ॥ (१०२।२)

त्वं त्राता त्वं महद् ब्रह्म त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् । (१०३।१)

यथैवात्थ तथैवैतत् त्वयि सत्यं भविष्यति ॥ (१०३।२)

ताम् आमन्त्र्य च गोविन्दः कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम् । (१०४।१)

प्रातिष्ठत महाबाहुर् दुर्योधनगृहान् प्रति ॥ (१०४।२)