युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

अहिंसा परमो धर्म इत्युक्तं बहुशस्त्वया । (१।२)

श्राद्धेषु च भवान् आह पितॄन् आमिषकाङ्क्षिणः ॥ (१।३)

मांसैर् बहुविधैः प्रोक्तस्त्वया श्राद्धविधिः पुरा । (२।१)

अहत्वा च कुतो मांसम् एवम् एतद् विरुध्यते ॥ (२।२)

जातो नः संशयो धर्मे मांसस्य परिवर्जने । (३।१)

दोषो भक्षयतः कः स्यात् कश्चाभक्षयतो गुणः ॥ (३।२)

हत्वा भक्षयतो वापि परेणोपहृतस्य वा । (४।१)

हन्याद् वा यः परस्यार्थे क्रीत्वा वा भक्षयेन्नरः ॥ (४।२)

एतद् इच्छामि तत्त्वेन कथ्यमानं त्वयानघ । (५।१)

निश्चयेन चिकीर्षामि धर्मम् एतं सनातनम् ॥ (५।२)

कथम् आयुर् अवाप्नोति कथं भवति सत्त्ववान् । (६।१)

कथम् अव्यङ्गताम् एति लक्षण्यो जायते कथम् ॥ (६।२)

भीष्म उवाच । (७।१)

मांसस्य भक्षणे राजन् यो ऽधर्मः कुरुपुंगव । (७।२)

तं मे शृणु यथातत्त्वं यश्चास्य विधिर् उत्तमः ॥ (७।३)

रूपम् अव्यङ्गताम् आयुर् बुद्धिं सत्त्वं बलं स्मृतिम् । (८।१)

प्राप्तुकामैर् नरैर् हिंसा वर्जिता वै कृतात्मभिः ॥ (८।२)

ऋषीणाम् अत्र संवादो बहुशः कुरुपुंगव । (९।१)

बभूव तेषां तु मतं यत् तच्छृणु युधिष्ठिर ॥ (९।२)

यो यजेताश्वमेधेन मासि मासि यतव्रतः । (१०।१)

वर्जयेन्मधु मांसं च समम् एतद् युधिष्ठिर ॥ (१०।२)

सप्तर्षयो वालखिल्यास्तथैव च मरीचिपाः । (११।१)

अमांसभक्षणं राजन् प्रशंसन्ति मनीषिणः ॥ (११।२)

न भक्षयति यो मांसं न हन्यान्न च घातयेत् । (१२।१)

तं मित्रं सर्वभूतानां मनुः स्वायंभुवो ऽब्रवीत् ॥ (१२।२)

अधृष्यः सर्वभूतानां विश्वास्यः सर्वजन्तुषु । (१३।१)

साधूनां संमतो नित्यं भवेन्मांसस्य वर्जनात् ॥ (१३।२)

स्वमांसं परमांसेन यो वर्धयितुम् इच्छति । (१४।१)

नारदः प्राह धर्मात्मा नियतं सो ऽवसीदति ॥ (१४।२)

ददाति यजते चापि तपस्वी च भवत्यपि । (१५।१)

मधुमांसनिवृत्त्येति प्राहैवं स बृहस्पतिः ॥ (१५।२)

मासि मास्यश्वमेधेन यो यजेत शतं समाः । (१६।१)

न खादति च यो मांसं समम् एतन्मतं मम ॥ (१६।२)

सदा यजति सत्रेण सदा दानं प्रयच्छति । (१७।१)

सदा तपस्वी भवति मधुमांसस्य वर्जनात् ॥ (१७।२)

सर्वे वेदा न तत् कुर्युः सर्वयज्ञाश्च भारत । (१८।१)

यो भक्षयित्वा मांसानि पश्चाद् अपि निवर्तते ॥ (१८।२)

दुष्करं हि रसज्ञेन मांसस्य परिवर्जनम् । (१९।१)

चर्तुं व्रतम् इदं श्रेष्ठं सर्वप्राण्यभयप्रदम् ॥ (१९।२)

सर्वभूतेषु यो विद्वान् ददात्यभयदक्षिणाम् । (२०।१)

दाता भवति लोके स प्राणानां नात्र संशयः ॥ (२०।२)

एवं वै परमं धर्मं प्रशंसन्ति मनीषिणः । (२१।१)

प्राणा यथात्मनो ऽभीष्टा भूतानाम् अपि ते तथा ॥ (२१।२)

आत्मौपम्येन गन्तव्यं बुद्धिमद्भिर् महात्मभिः । (२२।१)

मृत्युतो भयम् अस्तीति विदुषां भूतिम् इच्छताम् ॥ (२२।२)

किं पुनर् हन्यमानानां तरसा जीवितार्थिनाम् । (२३।१)

अरोगाणाम् अपापानां पापैर् मांसोपजीविभिः ॥ (२३।२)

तस्माद् विद्धि महाराज मांसस्य परिवर्जनम् । (२४।१)

धर्मस्यायतनं श्रेष्ठं स्वर्गस्य च सुखस्य च ॥ (२४।२)

अहिंसा परमो धर्मस्तथाहिंसा परं तपः । (२५।१)

अहिंसा परमं सत्यं ततो धर्मः प्रवर्तते ॥ (२५।२)

न हि मांसं तृणात् काष्ठाद् उपलाद् वापि जायते । (२६।१)

हत्वा जन्तुं ततो मांसं तस्माद् दोषो ऽस्य भक्षणे ॥ (२६।२)

स्वाहास्वधामृतभुजो देवाः सत्यार्जवप्रियाः । (२७।१)

क्रव्यादान् राक्षसान् विद्धि जिह्मानृतपरायणान् ॥ (२७।२)

कान्तारेष्वथ घोरेषु दुर्गेषु गहनेषु च । (२८।१)

रात्रावहनि संध्यासु चत्वरेषु सभासु च । (२८।२)

अमांसभक्षणे राजन् भयम् अन्ते न गच्छति ॥ (२८।३)

यदि चेत् खादको न स्यान्न तदा घातको भवेत् । (२९।१)

घातकः खादकार्थाय तं घातयति वै नरः ॥ (२९।२)

अभक्ष्यम् एतद् इति वा इति हिंसा निवर्तते । (३०।१)

खादकार्थम् अतो हिंसा मृगादीनां प्रवर्तते ॥ (३०।२)

यस्माद् ग्रसति चैवायुर् हिंसकानां महाद्युते । (३१।१)

तस्माद् विवर्जयेन्मांसं य इच्छेद् भूतिम् आत्मनः ॥ (३१।२)

त्रातारं नाधिगच्छन्ति रौद्राः प्राणिविहिंसकाः । (३२।१)

उद्वेजनीया भूतानां यथा व्यालमृगास्तथा ॥ (३२।२)

लोभाद् वा बुद्धिमोहाद् वा बलवीर्यार्थम् एव च । (३३।१)

संसर्गाद् वाथ पापानाम् अधर्मरुचिता नृणाम् ॥ (३३।२)

स्वमांसं परमांसेन यो वर्धयितुम् इच्छति । (३४।१)

उद्विग्नवासे वसति यत्रतत्राभिजायते ॥ (३४।२)

धन्यं यशस्यम् आयुष्यं स्वर्ग्यं स्वस्त्ययनं महत् । (३५।१)

मांसस्याभक्षणं प्राहुर् नियताः परमर्षयः ॥ (३५।२)

इदं तु खलु कौन्तेय श्रुतम् आसीत् पुरा मया । (३६।१)

मार्कण्डेयस्य वदतो ये दोषा मांसभक्षणे ॥ (३६।२)

यो हि खादति मांसानि प्राणिनां जीवितार्थिनाम् । (३७।१)

हतानां वा मृतानां वा यथा हन्ता तथैव सः ॥ (३७।२)

धनेन क्रायको हन्ति खादकश्चोपभोगतः । (३८।१)

घातको वधबन्धाभ्याम् इत्येष त्रिविधो वधः ॥ (३८।२)

अखादन्न् अनुमोदंश्च भावदोषेण मानवः । (३९।१)

यो ऽनुमन्येत हन्तव्यं सो ऽपि दोषेण लिप्यते ॥ (३९।२)

अधृष्यः सर्वभूतानाम् आयुष्मान्नीरुजः सुखी । (४०।१)

भवत्यभक्षयन्मांसं दयावान् प्राणिनाम् इह ॥ (४०।२)

हिरण्यदानैर् गोदानैर् भूमिदानैश्च सर्वशः । (४१।१)

मांसस्याभक्षणे धर्मो विशिष्टः स्याद् इति श्रुतिः ॥ (४१।२)

अप्रोक्षितं वृथामांसं विधिहीनं न भक्षयेत् । (४२।१)

भक्षयन्निरयं याति नरो नास्त्यत्र संशयः ॥ (४२।२)

प्रोक्षिताभ्युक्षितं मांसं तथा ब्राह्मणकाम्यया । (४३।१)

अल्पदोषम् इह ज्ञेयं विपरीते तु लिप्यते ॥ (४३।२)

खादकस्य कृते जन्तुं यो हन्यात् पुरुषाधमः । (४४।१)

महादोषकरस्तत्र खादको न तु घातकः ॥ (४४।२)

इज्यायज्ञश्रुतिकृतैर् यो मार्गैर् अबुधो जनः । (४५।१)

हन्याज्जन्तुं मांसगृद्ध्री स वै नरकभाङ्नरः ॥ (४५।२)

भक्षयित्वा तु यो मांसं पश्चाद् अपि निवर्तते । (४६।१)

तस्यापि सुमहान् धर्मो यः पापाद् विनिवर्तते ॥ (४६।२)

आहर्ता चानुमन्ता च विशस्ता क्रयविक्रयी । (४७।१)

संस्कर्ता चोपभोक्ता च घातकाः सर्व एव ते ॥ (४७।२)

इदम् अन्यत् तु वक्ष्यामि प्रमाणं विधिनिर्मितम् । (४८।१)

पुराणम् ऋषिभिर् जुष्टं वेदेषु परिनिश्चितम् ॥ (४८।२)

प्रवृत्तिलक्षणे धर्मे फलार्थिभिर् अभिद्रुते । (४९।१)

यथोक्तं राजशार्दूल न तु तन्मोक्षकाङ्क्षिणाम् ॥ (४९।२)

हविर् यत् संस्कृतं मन्त्रैः प्रोक्षिताभ्युक्षितं शुचि । (५०।१)

वेदोक्तेन प्रमाणेन पितॄणां प्रक्रियासु च । (५०।२)

अतो ऽन्यथा वृथामांसम् अभक्ष्यं मनुर् अब्रवीत् ॥ (५०।३)

अस्वर्ग्यम् अयशस्यं च रक्षोवद् भरतर्षभ । (५१।१)

विधिना हि नराः पूर्वं मांसं राजन्न् अभक्षयन् ॥ (५१।२)

य इच्छेत् पुरुषो ऽत्यन्तम् आत्मानं निरुपद्रवम् । (५२।१)

स वर्जयेत मांसानि प्राणिनाम् इह सर्वशः ॥ (५२।२)

श्रूयते हि पुराकल्पे नृणां व्रीहिमयः पशुः । (५३।१)

येनायजन्त यज्वानः पुण्यलोकपरायणाः ॥ (५३।२)

ऋषिभिः संशयं पृष्टो वसुश्चेदिपतिः पुरा । (५४।१)

अभक्ष्यम् इति मांसं स प्राह भक्ष्यम् इति प्रभो ॥ (५४।२)

आकाशान्मेदिनीं प्राप्तस्ततः स पृथिवीपतिः । (५५।१)

एतद् एव पुनश्चोक्त्वा विवेश धरणीतलम् ॥ (५५।२)

प्रजानां हितकामेन त्वगस्त्येन महात्मना । (५६।१)

आरण्याः सर्वदैवत्याः प्रोक्षितास्तपसा मृगाः ॥ (५६।२)

क्रिया ह्येवं न हीयन्ते पितृदैवतसंश्रिताः । (५७।१)

प्रीयन्ते पितरश्चैव न्यायतो मांसतर्पिताः ॥ (५७।२)

इदं तु शृणु राजेन्द्र कीर्त्यमानं मयानघ । (५८।१)

अभक्षणे सर्वसुखं मांसस्य मनुजाधिप ॥ (५८।२)

यस्तु वर्षशतं पूर्णं तपस्तप्येत् सुदारुणम् । (५९।१)

यश्चैकं वर्जयेन्मांसं समम् एतन्मतं मम ॥ (५९।२)

कौमुदे तु विशेषेण शुक्लपक्षे नराधिप । (६०।१)

वर्जयेत् सर्वमांसानि धर्मो ह्यत्र विधीयते ॥ (६०।२)

चतुरो वार्षिकान्मासान् यो मांसं परिवर्जयेत् । (६१।१)

चत्वारि भद्राण्याप्नोति कीर्तिम् आयुर् यशो बलम् ॥ (६१।२)

अथवा मासम् अप्येकं सर्वमांसान्यभक्षयन् । (६२।१)

अतीत्य सर्वदुःखानि सुखी जीवेन्निरामयः ॥ (६२।२)

ये वर्जयन्ति मांसानि मासशः पक्षशो ऽपि वा । (६३।१)

तेषां हिंसानिवृत्तानां ब्रह्मलोको विधीयते ॥ (६३।२)

मांसं तु कौमुदं पक्षं वर्जितं पार्थ राजभिः । (६४।१)

सर्वभूतात्मभूतैस्तैर् विज्ञातार्थपरावरैः ॥ (६४।२)

नाभागेनाम्बरीषेण गयेन च महात्मना । (६५।१)

आयुषा चानरण्येन दिलीपरघुपूरुभिः ॥ (६५।२)

कार्तवीर्यानिरुद्धाभ्यां नहुषेण ययातिना । (६६।१)

नृगेण विष्वगश्वेन तथैव शशबिन्दुना । (६६।२)

युवनाश्वेन च तथा शिबिनौशीनरेण च ॥ (६६।३)

श्येनचित्रेण राजेन्द्र सोमकेन वृकेण च । (६७।१)

रैवतेन रन्तिदेवेन वसुना सृञ्जयेन च ॥ (६७।२)

दुःषन्तेन करूषेण रामालर्कनलैस्तथा । (६८।१)

विरूपाश्वेन निमिना जनकेन च धीमता ॥ (६८।२)

सिलेन पृथुना चैव वीरसेनेन चैव ह । (६९।१)

इक्ष्वाकुणा शंभुना च श्वेतेन सगरेण च ॥ (६९।२)

एतैश्चान्यैश्च राजेन्द्र पुरा मांसं न भक्षितम् । (७०।१)

शारदं कौमुदं मासं ततस्ते स्वर्गम् आप्नुवन् ॥ (७०।२)

ब्रह्मलोके च तिष्ठन्ति ज्वलमानाः श्रियान्विताः । (७१।१)

उपास्यमाना गन्धर्वैः स्त्रीसहस्रसमन्विताः ॥ (७१।२)

तद् एतद् उत्तमं धर्मम् अहिंसालक्षणं शुभम् । (७२।१)

ये चरन्ति महात्मानो नाकपृष्ठे वसन्ति ते ॥ (७२।२)

मधु मांसं च ये नित्यं वर्जयन्तीह धार्मिकाः । (७३।१)

जन्मप्रभृति मद्यं च सर्वे ते मुनयः स्मृताः । (७३।२)

विशिष्टतां ज्ञातिषु च लभन्ते नात्र संशयः ॥ (७३।३)

आपन्नश्चापदो मुच्येद् बद्धो मुच्येत बन्धनात् । (७४।१)

मुच्येत् तथातुरो रोगाद् दुःखान्मुच्येत दुःखितः ॥ (७४।२)

तिर्यग्योनिं न गच्छेत रूपवांश्च भवेन्नरः । (७५।१)

बुद्धिमान् वै कुरुश्रेष्ठ प्राप्नुयाच्च महद् यशः ॥ (७५।२)

एतत् ते कथितं राजन्मांसस्य परिवर्जने । (७६।१)

प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च विधानम् ऋषिनिर्मितम् ॥ (७६।२)