MBh, 3, 120
Select a line for its word-by-word analysis.
न राम कालः परिदेवनाय यद् उत्तरं तत्र तद् एव सर्वे । (१।२)
na rāma kālaḥ paridevanāya yad uttaraṃ tatra tad eva sarve |
समाचरामो ह्यनतीतकालं युधिष्ठिरो यद्यपि नाह किंचित् ॥ (१।३)
samācarāmo hyanatītakālaṃ yudhiṣṭhiro yadyapi nāha kiṃcit ||
ये नाथवन्तो हि भवन्ति लोके ते नात्मना कर्म समारभन्ते । (२।१)
ye nāthavanto hi bhavanti loke te nātmanā karma samārabhante |
तेषां तु कार्येषु भवन्ति नाथाः शैब्यादयो राम यथा ययातेः ॥ (२।२)
teṣāṃ tu kāryeṣu bhavanti nāthāḥ śaibyādayo rāma yathā yayāteḥ ||
येषां तथा राम समारभन्ते कार्याणि नाथाः स्वमतेन लोके । (३।१)
yeṣāṃ tathā rāma samārabhante kāryāṇi nāthāḥ svamatena loke |
ते नाथवन्तः पुरुषप्रवीरा नानाथवत् कृच्छ्रम् अवाप्नुवन्ति ॥ (३।२)
te nāthavantaḥ puruṣapravīrā nānāthavat kṛcchram avāpnuvanti ||
कस्माद् अयं रामजनार्दनौ च प्रद्युम्नसाम्बौ च मया समेतौ । (४।१)
kasmād ayaṃ rāmajanārdanau ca pradyumnasāmbau ca mayā sametau |
वसत्यरण्ये सह सोदरीयैस्त्रैलोक्यनाथान् अधिगम्य नाथान् ॥ (४।२)
vasatyaraṇye saha sodarīyaistrailokyanāthān adhigamya nāthān ||
निर्यातु साध्वद्य दशार्हसेना प्रभूतनानायुधचित्रवर्मा । (५।१)
niryātu sādhvadya daśārhasenā prabhūtanānāyudhacitravarmā |
यमक्षयं गच्छतु धार्तराष्ट्रः सबान्धवो वृष्णिबलाभिभूतः ॥ (५।२)
yamakṣayaṃ gacchatu dhārtarāṣṭraḥ sabāndhavo vṛṣṇibalābhibhūtaḥ ||
त्वं ह्येव कोपात् पृथिवीम् अपीमां संवेष्टयेस् तिष्ठतु शार्ङ्गधन्वा । (६।१)
tvaṃ hyeva kopāt pṛthivīm apīmāṃ saṃveṣṭayes tiṣṭhatu śārṅgadhanvā |
स धार्तराष्ट्रं जहि सानुबन्धं वृत्रं यथा देवपतिर् महेन्द्रः ॥ (६।२)
sa dhārtarāṣṭraṃ jahi sānubandhaṃ vṛtraṃ yathā devapatir mahendraḥ ||
भ्राता च मे यश्च सखा गुरुश्च जनार्दनस्यात्मसमश् च पार्थः । (७।१)
bhrātā ca me yaśca sakhā guruśca janārdanasyātmasamaś ca pārthaḥ |
यदर्थम् अभ्युद्यतम् उत्तमं तत् करोति कर्माग्र्यम् अपारणीयम् ॥ (७।२)
yadartham abhyudyatam uttamaṃ tat karoti karmāgryam apāraṇīyam ||
तस्यास्त्रवर्षाण्यहम् उत्तमास्त्रैर् विहत्य सर्वाणि रणे ऽभिभूय । (८।१)
tasyāstravarṣāṇyaham uttamāstrair vihatya sarvāṇi raṇe 'bhibhūya |
कायाच्छिरः सर्पविषाग्निकल्पैः शरोत्तमैर् उन्मथितास्मि राम ॥ (८।२)
kāyācchiraḥ sarpaviṣāgnikalpaiḥ śarottamair unmathitāsmi rāma ||
खड्गेन चाहं निशितेन संख्ये कायाच्छिरस् तस्य बलात् प्रमथ्य । (९।१)
khaḍgena cāhaṃ niśitena saṃkhye kāyācchiras tasya balāt pramathya |
ततो ऽस्य सर्वान् अनुगान् हनिष्ये दुर्योधनं चापि कुरूंश् च सर्वान् ॥ (९।२)
tato 'sya sarvān anugān haniṣye duryodhanaṃ cāpi kurūṃś ca sarvān ||
आत्तायुधं माम् इह रौहिणेय पश्यन्तु भौमा युधि जातहर्षाः । (१०।१)
āttāyudhaṃ mām iha rauhiṇeya paśyantu bhaumā yudhi jātaharṣāḥ |
निघ्नन्तम् एकं कुरुयोधमुख्यान् काले महाकक्षम् इवान्तकाग्निः ॥ (१०।२)
nighnantam ekaṃ kuruyodhamukhyān kāle mahākakṣam ivāntakāgniḥ ||
प्रद्युम्नमुक्तान् निशितान् न शक्ताः सोढुं कृपद्रोणविकर्णकर्णाः । (११।१)
pradyumnamuktān niśitān na śaktāḥ soḍhuṃ kṛpadroṇavikarṇakarṇāḥ |
जानामि वीर्यं च तवात्मजस्य कार्ष्णिर् भवत्येष यथा रणस्थः ॥ (११।२)
jānāmi vīryaṃ ca tavātmajasya kārṣṇir bhavatyeṣa yathā raṇasthaḥ ||
साम्बः ससूतं सरथं भुजाभ्यां दुःशासनं शास्तु बलात् प्रमथ्य । (१२।१)
sāmbaḥ sasūtaṃ sarathaṃ bhujābhyāṃ duḥśāsanaṃ śāstu balāt pramathya |
न विद्यते जाम्बवतीसुतस्य रणे ऽविषह्यं हि रणोत्कटस्य ॥ (१२।२)
na vidyate jāmbavatīsutasya raṇe 'viṣahyaṃ hi raṇotkaṭasya ||
एतेन बालेन हि शम्बरस्य दैत्यस्य सैन्यं सहसा प्रणुन्नम् । (१३।१)
etena bālena hi śambarasya daityasya sainyaṃ sahasā praṇunnam |
वृत्तोरुर् अत्यायतपीनबाहुर् एतेन संख्ये निहतो ऽश्वचक्रः । (१३।२)
vṛttorur atyāyatapīnabāhur etena saṃkhye nihato 'śvacakraḥ |
को नाम साम्बस्य रणे मनुष्यो गत्वान्तरं वै भुजयोर् धरेत ॥ (१३।३)
ko nāma sāmbasya raṇe manuṣyo gatvāntaraṃ vai bhujayor dhareta ||
यथा प्रविश्यान्तरम् अन्तकस्य काले मनुष्यो न विनिष्क्रमेत । (१४।१)
yathā praviśyāntaram antakasya kāle manuṣyo na viniṣkrameta |
तथा प्रविश्यान्तरम् अस्य संख्ये को नाम जीवन् पुनर् आव्रजेत ॥ (१४।२)
tathā praviśyāntaram asya saṃkhye ko nāma jīvan punar āvrajeta ||
द्रोणं च भीष्मं च महारथौ तौ सुतैर् वृतं चाप्यथ सोमदत्तम् । (१५।१)
droṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca mahārathau tau sutair vṛtaṃ cāpyatha somadattam |
सर्वाणि सैन्यानि च वासुदेवः प्रधक्ष्यते सायकवह्निजालैः ॥ (१५।२)
sarvāṇi sainyāni ca vāsudevaḥ pradhakṣyate sāyakavahnijālaiḥ ||
किं नाम लोकेष्वविषह्यम् अस्ति कृष्णस्य सर्वेषु सदैवतेषु । (१६।१)
kiṃ nāma lokeṣvaviṣahyam asti kṛṣṇasya sarveṣu sadaivateṣu |
आत्तायुधस्योत्तमबाणपाणेश् चक्रायुधस्याप्रतिमस्य युद्धे ॥ (१६।२)
āttāyudhasyottamabāṇapāṇeś cakrāyudhasyāpratimasya yuddhe ||
ततो ऽनिरुद्धो ऽप्यसिचर्मपाणिर् महीम् इमां धार्तराष्ट्रैर् विसंज्ञैः । (१७।१)
tato 'niruddho 'pyasicarmapāṇir mahīm imāṃ dhārtarāṣṭrair visaṃjñaiḥ |
हृतोत्तमाङ्गैर् निहतैः करोतु कीर्णां कुशैर् वेदिम् इवाध्वरेषु ॥ (१७।२)
hṛtottamāṅgair nihataiḥ karotu kīrṇāṃ kuśair vedim ivādhvareṣu ||
गदोल्मुकौ बाहुकभानुनीथाः शूरश् च संख्ये निशठः कुमारः । (१८।१)
gadolmukau bāhukabhānunīthāḥ śūraś ca saṃkhye niśaṭhaḥ kumāraḥ |
रणोत्कटौ सारणचारुदेष्णौ कुलोचितं विप्रथयन्तु कर्म ॥ (१८।२)
raṇotkaṭau sāraṇacārudeṣṇau kulocitaṃ viprathayantu karma ||
सवृष्णिभोजान्धकयोधमुख्या समागता क्षत्रियशूरसेना । (१९।१)
savṛṣṇibhojāndhakayodhamukhyā samāgatā kṣatriyaśūrasenā |
हत्वा रणे तान् धृतराष्ट्रपुत्रांल्लोके यशः स्फीतम् उपाकरोतु ॥ (१९।२)
hatvā raṇe tān dhṛtarāṣṭraputrāṃlloke yaśaḥ sphītam upākarotu ||
ततो ऽभिमन्युः पृथिवीं प्रशास्तु यावद् व्रतं धर्मभृतां वरिष्ठः । (२०।१)
tato 'bhimanyuḥ pṛthivīṃ praśāstu yāvad vrataṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ |
युधिष्ठिरः पारयते महात्मा द्यूते यथोक्तं कुरुसत्तमेन ॥ (२०।२)
yudhiṣṭhiraḥ pārayate mahātmā dyūte yathoktaṃ kurusattamena ||
अस्मत्प्रमुक्तैर् विशिखैर् जितारिस् ततो महीं भोक्ष्यति धर्मराजः । (२१।१)
asmatpramuktair viśikhair jitāris tato mahīṃ bhokṣyati dharmarājaḥ |
निर्धार्तराष्ट्रां हतसूतपुत्राम् एतद्धि नः कृत्यतमं यशस्यम् ॥ (२१।२)
nirdhārtarāṣṭrāṃ hatasūtaputrām etaddhi naḥ kṛtyatamaṃ yaśasyam ||
असंशयं माधव सत्यम् एतद् गृह्णीम ते वाक्यम् अदीनसत्त्व । (२२।२)
asaṃśayaṃ mādhava satyam etad gṛhṇīma te vākyam adīnasattva |
स्वाभ्यां भुजाभ्याम् अजितां तु भूमिं नेच्छेत् कुरूणाम् ऋषभः कथंचित् ॥ (२२।३)
svābhyāṃ bhujābhyām ajitāṃ tu bhūmiṃ necchet kurūṇām ṛṣabhaḥ kathaṃcit ||
न ह्येष कामान्न भयान्न लोभाद् युधिष्ठिरो जातु जह्यात् स्वधर्मम् । (२३।१)
na hyeṣa kāmānna bhayānna lobhād yudhiṣṭhiro jātu jahyāt svadharmam |
भीमार्जुनौ चातिरथौ यमौ वा तथैव कृष्णा द्रुपदात्मजेयम् ॥ (२३।२)
bhīmārjunau cātirathau yamau vā tathaiva kṛṣṇā drupadātmajeyam ||
उभौ हि युद्धे ऽप्रतिमौ पृथिव्यां वृकोदरश् चैव धनंजयश् च । (२४।१)
ubhau hi yuddhe 'pratimau pṛthivyāṃ vṛkodaraś caiva dhanaṃjayaś ca |
कस्मान् न कृत्स्नां पृथिवीं प्रशासेन्माद्रीसुताभ्यां च पुरस्कृतो ऽयम् ॥ (२४।२)
kasmān na kṛtsnāṃ pṛthivīṃ praśāsenmādrīsutābhyāṃ ca puraskṛto 'yam ||
यदा तु पाञ्चालपतिर् महात्मा सकेकयश् चेदिपतिर् वयं च । (२५।१)
yadā tu pāñcālapatir mahātmā sakekayaś cedipatir vayaṃ ca |
योत्स्याम विक्रम्य परांस् तदा वै सुयोधनस् त्यक्ष्यति जीवलोकम् ॥ (२५।२)
yotsyāma vikramya parāṃs tadā vai suyodhanas tyakṣyati jīvalokam ||
नैतच्चित्रं माधव यद् ब्रवीषि सत्यं तु मे रक्ष्यतमं न राज्यम् । (२६।२)
naitaccitraṃ mādhava yad bravīṣi satyaṃ tu me rakṣyatamaṃ na rājyam |
कृष्णस् तु मां वेद यथावद् एकः कृष्णं च वेदाहम् अथो यथावत् ॥ (२६।३)
kṛṣṇas tu māṃ veda yathāvad ekaḥ kṛṣṇaṃ ca vedāham atho yathāvat ||
यदैव कालं पुरुषप्रवीरो वेत्स्यत्ययं माधव विक्रमस्य । (२७।१)
yadaiva kālaṃ puruṣapravīro vetsyatyayaṃ mādhava vikramasya |
तदा रणे त्वं च शिनिप्रवीर सुयोधनं जेष्यसि केशवश् च ॥ (२७।२)
tadā raṇe tvaṃ ca śinipravīra suyodhanaṃ jeṣyasi keśavaś ca ||
प्रतिप्रयान्त्वद्य दशार्हवीरा दृढो ऽस्मि नाथैर् नरलोकनाथैः । (२८।१)
pratiprayāntvadya daśārhavīrā dṛḍho 'smi nāthair naralokanāthaiḥ |
धर्मे ऽप्रमादं कुरुताप्रमेया द्रष्टास्मि भूयः सुखिनः समेतान् ॥ (२८।२)
dharme 'pramādaṃ kurutāprameyā draṣṭāsmi bhūyaḥ sukhinaḥ sametān ||
ते ऽन्योन्यम् आमन्त्र्य तथाभिवाद्य वृद्धान् परिष्वज्य शिशूंश् च सर्वान् । (२९।२)
te 'nyonyam āmantrya tathābhivādya vṛddhān pariṣvajya śiśūṃś ca sarvān |
यदुप्रवीराः स्वगृहाणि जग्मू राजापि तीर्थान्यनुसंचचार ॥ (२९।३)
yadupravīrāḥ svagṛhāṇi jagmū rājāpi tīrthānyanusaṃcacāra ||
विसृज्य कृष्णं त्वथ धर्मराजो विदर्भराजोपचितां सुतीर्थाम् । (३०।१)
visṛjya kṛṣṇaṃ tvatha dharmarājo vidarbharājopacitāṃ sutīrthām |
सुतेन सोमेन विमिश्रितोदां ततः पयोष्णीं प्रति स ह्युवास ॥ (३०।२)
sutena somena vimiśritodāṃ tataḥ payoṣṇīṃ prati sa hyuvāsa ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.