संजय उवाच । (१।१)

ततः प्रववृते युद्धं कुरूणां भयवर्धनम् । (१।२)

सृञ्जयैः सह राजेन्द्र घोरं देवासुरोपमम् ॥ (१।३)

नरा रथा गजौघाश्च सादिनश्च सहस्रशः । (२।१)

वाजिनश्च पराक्रान्ताः समाजग्मुः परस्परम् ॥ (२।२)

नागानां भीमरूपाणां द्रवतां निस्वनो महान् । (३।१)

अश्रूयत यथा काले जलदानां नभस्तले ॥ (३।२)

नागैर् अभ्याहताः केचित् सरथा रथिनो ऽपतन् । (४।१)

व्यद्रवन्त रणे वीरा द्राव्यमाणा मदोत्कटैः ॥ (४।२)

हयौघान् पादरक्षांश्च रथिनस्तत्र शिक्षिताः । (५।१)

शरैः संप्रेषयामासुः परलोकाय भारत ॥ (५।२)

सादिनः शिक्षिता राजन् परिवार्य महारथान् । (६।१)

विचरन्तो रणे ऽभ्यघ्नन् प्रासशक्त्यृष्टिभिस्तथा ॥ (६।२)

धन्विनः पुरुषाः केचित् संनिवार्य महारथान् । (७।१)

एकं बहव आसाद्य प्रेषयेयुर् यमक्षयम् ॥ (७।२)

नागं रथवरांश्चान्ये परिवार्य महारथाः । (८।१)

सोत्तरायुधिनं जघ्नुर् द्रवमाणा महारवम् ॥ (८।२)

तथा च रथिनं क्रुद्धं विकिरन्तं शरान् बहून् । (९।१)

नागा जघ्नुर् महाराज परिवार्य समन्ततः ॥ (९।२)

नागो नागम् अभिद्रुत्य रथी च रथिनं रणे । (१०।१)

शक्तितोमरनाराचैर् निजघ्नुस्तत्र तत्र ह ॥ (१०।२)

पादातान् अवमृद्नन्तो रथवारणवाजिनः । (११।१)

रणमध्ये व्यदृश्यन्त कुर्वन्तो महद् आकुलम् ॥ (११।२)

हयाश्च पर्यधावन्त चामरैर् उपशोभिताः । (१२।१)

हंसा हिमवतः प्रस्थे पिबन्त इव मेदिनीम् ॥ (१२।२)

तेषां तु वाजिनां भूमिः खुरैश्चित्रा विशां पते । (१३।१)

अशोभत यथा नारी करजक्षतविक्षता ॥ (१३।२)

वाजिनां खुरशब्देन रथनेमिस्वनेन च । (१४।१)

पत्तीनां चापि शब्देन नागानां बृंहितेन च ॥ (१४।२)

वादित्राणां च घोषेण शङ्खानां निस्वनेन च । (१५।१)

अभवन्नादिता भूमिर् निर्घातैर् इव भारत ॥ (१५।२)

धनुषां कूजमानानां निस्त्रिंशानां च दीप्यताम् । (१६।१)

कवचानां प्रभाभिश्च न प्राज्ञायत किंचन ॥ (१६।२)

बहवो बाहवश्छिन्ना नागराजकरोपमाः । (१७।१)

उद्वेष्टन्ते विवेष्टन्ते वेगं कुर्वन्ति दारुणम् ॥ (१७।२)

शिरसां च महाराज पततां वसुधातले । (१८।१)

च्युतानाम् इव तालेभ्यः फलानां श्रूयते स्वनः ॥ (१८।२)

शिरोभिः पतितैर् भाति रुधिरार्द्रैर् वसुंधरा । (१९।१)

तपनीयनिभैः काले नलिनैर् इव भारत ॥ (१९।२)

उद्वृत्तनयनैस्तैस्तु गतसत्त्वैः सुविक्षतैः । (२०।१)

व्यभ्राजत महाराज पुण्डरीकैर् इवावृता ॥ (२०।२)

बाहुभिश्चन्दनादिग्धैः सकेयूरैर् महाधनैः । (२१।१)

पतितैर् भाति राजेन्द्र मही शक्रध्वजैर् इव ॥ (२१।२)

ऊरुभिश्च नरेन्द्राणां विनिकृत्तैर् महाहवे । (२२।१)

हस्तिहस्तोपमैर् अन्यैः संवृतं तद् रणाङ्गणम् ॥ (२२।२)

कबन्धशतसंकीर्णं छत्रचामरशोभितम् । (२३।१)

सेनावनं तच्छुशुभे वनं पुष्पाचितं यथा ॥ (२३।२)

तत्र योधा महाराज विचरन्तो ह्यभीतवत् । (२४।१)

दृश्यन्ते रुधिराक्ताङ्गाः पुष्पिता इव किंशुकाः ॥ (२४।२)

मातङ्गाश्चाप्यदृश्यन्त शरतोमरपीडिताः । (२५।१)

पतन्तस्तत्र तत्रैव छिन्नाभ्रसदृशा रणे ॥ (२५।२)

गजानीकं महाराज वध्यमानं महात्मभिः । (२६।१)

व्यदीर्यत दिशः सर्वा वातनुन्ना घना इव ॥ (२६।२)

ते गजा घनसंकाशाः पेतुर् उर्व्यां समन्ततः । (२७।१)

वज्ररुग्णा इव बभुः पर्वता युगसंक्षये ॥ (२७।२)

हयानां सादिभिः सार्धं पतितानां महीतले । (२८।१)

राशयः सम्प्रदृश्यन्ते गिरिमात्रास्ततस्ततः ॥ (२८।२)

संजज्ञे रणभूमौ तु परलोकवहा नदी । (२९।१)

शोणितोदा रथावर्ता ध्वजवृक्षास्थिशर्करा ॥ (२९।२)

भुजनक्रा धनुःस्रोता हस्तिशैला हयोपला । (३०।१)

मेदोमज्जाकर्दमिनी छत्रहंसा गदोडुपा ॥ (३०।२)

कवचोष्णीषसंछन्ना पताकारुचिरद्रुमा । (३१।१)

चक्रचक्रावलीजुष्टा त्रिवेणूदण्डकावृता ॥ (३१।२)

शूराणां हर्षजननी भीरूणां भयवर्धिनी । (३२।१)

प्रावर्तत नदी रौद्रा कुरुसृञ्जयसंकुला ॥ (३२।२)

तां नदीं पितृलोकाय वहन्तीम् अतिभैरवाम् । (३३।१)

तेरुर् वाहननौभिस्ते शूराः परिघबाहवः ॥ (३३।२)

वर्तमाने तथा युद्धे निर्मर्यादे विशां पते । (३४।१)

चतुरङ्गक्षये घोरे पूर्वं देवासुरोपमे ॥ (३४।२)

अक्रोशन् बान्धवान् अन्ये तत्र तत्र परंतप । (३५।१)

क्रोशद्भिर् बान्धवैश्चान्ये भयार्ता न निवर्तिरे ॥ (३५।२)

निर्मर्यादे तथा युद्धे वर्तमाने भयानके । (३६।१)

अर्जुनो भीमसेनश्च मोहयांचक्रतुः परान् ॥ (३६।२)

सा वध्यमाना महती सेना तव जनाधिप । (३७।१)

अमुह्यत् तत्र तत्रैव योषिन्मदवशाद् इव ॥ (३७।२)

मोहयित्वा च तां सेनां भीमसेनधनंजयौ । (३८।१)

दध्मतुर् वारिजौ तत्र सिंहनादं च नेदतुः ॥ (३८।२)

श्रुत्वैव तु महाशब्दं धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ । (३९।१)

धर्मराजं पुरस्कृत्य मद्रराजम् अभिद्रुतौ ॥ (३९।२)

तत्राश्चर्यम् अपश्याम घोररूपं विशां पते । (४०।१)

शल्येन संगताः शूरा यद् अयुध्यन्त भागशः ॥ (४०।२)

माद्रीपुत्रौ सरभसौ कृतास्त्रौ युद्धदुर्मदौ । (४१।१)

अभ्ययातां त्वरायुक्तौ जिगीषन्तौ बलं तव ॥ (४१।२)

ततो न्यवर्तत बलं तावकं भरतर्षभ । (४२।१)

शरैः प्रणुन्नं बहुधा पाण्डवैर् जितकाशिभिः ॥ (४२।२)

वध्यमाना चमूः सा तु पुत्राणां प्रेक्षतां तव । (४३।१)

भेजे दिशो महाराज प्रणुन्ना दृढधन्विभिः । (४३।२)

हाहाकारो महाञ् जज्ञे योधानां तव भारत ॥ (४३।३)

तिष्ठ तिष्ठेति वाग् आसीद् द्रावितानां महात्मनाम् । (४४।१)

क्षत्रियाणां तदान्योन्यं संयुगे जयम् इच्छताम् । (४४।२)

आद्रवन्न् एव भग्नास्ते पाण्डवैस्तव सैनिकाः ॥ (४४।३)

त्यक्त्वा युद्धे प्रियान् पुत्रान् भ्रातॄन् अथ पितामहान् । (४५।१)

मातुलान् भागिनेयांश्च तथा संबन्धिबान्धवान् ॥ (४५।२)

हयान् द्विपांस्त्वरयन्तो योधा जग्मुः समन्ततः । (४६।१)

आत्मत्राणकृतोत्साहास्तावका भरतर्षभ ॥ (४६।२)