MBh, 8, 39
Select a line for its word-by-word analysis.
द्रौणिर् युधिष्ठिरं दृष्ट्वा शैनेयेनाभिरक्षितम् । (१।२)
drauṇir yudhiṣṭhiraṃ dṛṣṭvā śaineyenābhirakṣitam |
द्रौपदेयैस् तथा शूरैर् अभ्यवर्तत हृष्टवत् ॥ (१।३)
draupadeyais tathā śūrair abhyavartata hṛṣṭavat ||
किरन्न् इषुगणान् घोरान् स्वर्णपुङ्खाञ् शिलाशितान् । (२।१)
kirann iṣugaṇān ghorān svarṇapuṅkhāñ śilāśitān |
दर्शयन् विविधान् मार्गाञ् शिक्षार्थं लघुहस्तवत् ॥ (२।२)
darśayan vividhān mārgāñ śikṣārthaṃ laghuhastavat ||
ततः खं पूरयामास शरैर् दिव्यास्त्रमन्त्रितैः । (३।१)
tataḥ khaṃ pūrayāmāsa śarair divyāstramantritaiḥ |
युधिष्ठिरं च समरे पर्यवारयद् अस्त्रवित् ॥ (३।२)
yudhiṣṭhiraṃ ca samare paryavārayad astravit ||
न स्म संपतते भूमौ दृष्ट्वा द्रौणेः पराक्रमम् ॥ (७।२)
na sma saṃpatate bhūmau dṛṣṭvā drauṇeḥ parākramam ||
लाघवं द्रोणपुत्रस्य दृष्ट्वा तत्र महारथाः । (८।१)
lāghavaṃ droṇaputrasya dṛṣṭvā tatra mahārathāḥ |
व्यस्मयन्त महाराज न चैनं प्रतिवीक्षितुम् । (८।२)
vyasmayanta mahārāja na cainaṃ prativīkṣitum |
शेकुस् ते सर्वराजानस् तपन्तम् इव भास्करम् ॥ (८।३)
śekus te sarvarājānas tapantam iva bhāskaram ||
सात्यकिर् यतमानस् तु धर्मराजश् च पाण्डवः । (९।१)
sātyakir yatamānas tu dharmarājaś ca pāṇḍavaḥ |
तथेतराणि सैन्यानि न स्म चक्रुः पराक्रमम् ॥ (९।२)
tathetarāṇi sainyāni na sma cakruḥ parākramam ||
वध्यमाने ततः सैन्ये द्रौपदेया महारथाः । (१०।१)
vadhyamāne tataḥ sainye draupadeyā mahārathāḥ |
सात्यकिर् धर्मराजश् च पाञ्चालाश् चापि संगताः । (१०।२)
sātyakir dharmarājaś ca pāñcālāś cāpi saṃgatāḥ |
त्यक्त्वा मृत्युभयं घोरं द्रौणायनिम् उपाद्रवन् ॥ (१०।३)
tyaktvā mṛtyubhayaṃ ghoraṃ drauṇāyanim upādravan ||
सात्यकिः पञ्चविंशत्या द्रौणिं विद्ध्वा शिलामुखैः । (११।१)
sātyakiḥ pañcaviṃśatyā drauṇiṃ viddhvā śilāmukhaiḥ |
पुनर् विव्याध नाराचैः सप्तभिः स्वर्णभूषितैः ॥ (११।२)
punar vivyādha nārācaiḥ saptabhiḥ svarṇabhūṣitaiḥ ||
युधिष्ठिरस् त्रिसप्तत्या प्रतिविन्ध्यश् च सप्तभिः । (१२।१)
yudhiṣṭhiras trisaptatyā prativindhyaś ca saptabhiḥ |
श्रुतकर्मा त्रिभिर् बाणैः श्रुतकीर्तिस् तु सप्तभिः ॥ (१२।२)
śrutakarmā tribhir bāṇaiḥ śrutakīrtis tu saptabhiḥ ||
अन्ये च बहवः शूरा विव्यधुस् तं समन्ततः ॥ (१३।२)
anye ca bahavaḥ śūrā vivyadhus taṃ samantataḥ ||
सो ऽतिक्रुद्धस् ततो राजन्न् आशीविष इव श्वसन् । (१४।१)
so 'tikruddhas tato rājann āśīviṣa iva śvasan |
सात्यकिं पञ्चविंशत्या प्राविध्यत शिलाशितैः ॥ (१४।२)
sātyakiṃ pañcaviṃśatyā prāvidhyata śilāśitaiḥ ||
श्रुतकीर्तिं च नवभिः सुतसोमं च पञ्चभिः । (१५।१)
śrutakīrtiṃ ca navabhiḥ sutasomaṃ ca pañcabhiḥ |
अष्टभिः श्रुतकर्माणं प्रतिविन्ध्यं त्रिभिः शरैः । (१५।२)
aṣṭabhiḥ śrutakarmāṇaṃ prativindhyaṃ tribhiḥ śaraiḥ |
शतानीकं च नवभिर् धर्मपुत्रं च सप्तभिः ॥ (१५।३)
śatānīkaṃ ca navabhir dharmaputraṃ ca saptabhiḥ ||
अथेतरांस् ततः शूरान् द्वाभ्यां द्वाभ्याम् अताडयत् । (१६।१)
athetarāṃs tataḥ śūrān dvābhyāṃ dvābhyām atāḍayat |
श्रुतकीर्तेस् तथा चापं चिछेद निशितैः शरैः ॥ (१६।२)
śrutakīrtes tathā cāpaṃ cicheda niśitaiḥ śaraiḥ ||
अथान्यद् धनुर् आदाय श्रुतकीर्तिर् महारथः । (१७।१)
athānyad dhanur ādāya śrutakīrtir mahārathaḥ |
द्रौणायनिं त्रिभिर् विद्ध्वा विव्याधान्यैः शितैः शरैः ॥ (१७।२)
drauṇāyaniṃ tribhir viddhvā vivyādhānyaiḥ śitaiḥ śaraiḥ ||
छादयामास तत् सैन्यं समन्ताच् च शरैर् नृपान् ॥ (१८।२)
chādayāmāsa tat sainyaṃ samantāc ca śarair nṛpān ||
ततः पुनर् अमेयात्मा धर्मराजस्य कार्मुकम् । (१९।१)
tataḥ punar ameyātmā dharmarājasya kārmukam |
द्रौणिश् चिछेद विहसन् विव्याध च शरैस् त्रिभिः ॥ (१९।२)
drauṇiś cicheda vihasan vivyādha ca śarais tribhiḥ ||
ततो धर्मसुतो राजन् प्रगृह्यान्यन् महद् धनुः । (२०।१)
tato dharmasuto rājan pragṛhyānyan mahad dhanuḥ |
द्रौणिं विव्याध सप्तत्या बाह्वोर् उरसि चार्दयत् ॥ (२०।२)
drauṇiṃ vivyādha saptatyā bāhvor urasi cārdayat ||
सात्यकिस् तु ततः क्रुद्धो द्रौणेः प्रहरतो रणे । (२१।१)
sātyakis tu tataḥ kruddho drauṇeḥ praharato raṇe |
अर्धचन्द्रेण तीक्ष्णेन धनुश् छित्त्वानदद् भृशम् ॥ (२१।२)
ardhacandreṇa tīkṣṇena dhanuś chittvānadad bhṛśam ||
छिन्नधन्वा ततो द्रौणिः शक्त्या शक्तिमतां वरः । (२२।१)
chinnadhanvā tato drauṇiḥ śaktyā śaktimatāṃ varaḥ |
सारथिं पातयामास शैनेयस्य रथाद् द्रुतम् ॥ (२२।२)
sārathiṃ pātayāmāsa śaineyasya rathād drutam ||
अथान्यद् धनुर् आदाय द्रोणपुत्रः प्रतापवान् । (२३।१)
athānyad dhanur ādāya droṇaputraḥ pratāpavān |
तस्याश्वाः प्रद्रुताः संख्ये पतिते रथसारथौ । (२४।१)
tasyāśvāḥ pradrutāḥ saṃkhye patite rathasārathau |
तत्र तत्रैव धावन्तः समदृश्यन्त भारत ॥ (२४।२)
tatra tatraiva dhāvantaḥ samadṛśyanta bhārata ||
युधिष्ठिरपुरोगास् ते द्रौणिं शस्त्रभृतां वरम् । (२५।१)
yudhiṣṭhirapurogās te drauṇiṃ śastrabhṛtāṃ varam |
अभ्यवर्षन्त वेगेन विसृजन्तः शिताञ् शरान् ॥ (२५।२)
abhyavarṣanta vegena visṛjantaḥ śitāñ śarān ||
आगच्छमानांस् तान् दृष्ट्वा रौद्ररूपान् परंतपः । (२६।१)
āgacchamānāṃs tān dṛṣṭvā raudrarūpān paraṃtapaḥ |
द्रौणिर् ददाह समरे कक्षम् अग्निर् यथा वने ॥ (२७।२)
drauṇir dadāha samare kakṣam agnir yathā vane ||
तद् बलं पाण्डुपुत्रस्य द्रोणपुत्रप्रतापितम् । (२८।१)
tad balaṃ pāṇḍuputrasya droṇaputrapratāpitam |
दृष्ट्वा ते च महाराज द्रोणपुत्रपराक्रमम् । (२९।१)
dṛṣṭvā te ca mahārāja droṇaputraparākramam |
निहतान् मेनिरे सर्वान् पाण्डून् द्रोणसुतेन वै ॥ (२९।२)
nihatān menire sarvān pāṇḍūn droṇasutena vai ||
युधिष्ठिरस् तु त्वरितो द्रौणिं श्लिष्य महारथम् । (३०।१)
yudhiṣṭhiras tu tvarito drauṇiṃ śliṣya mahāratham |
अब्रवीद् द्रोणपुत्रं तु रोषामर्षसमन्वितः ॥ (३०।२)
abravīd droṇaputraṃ tu roṣāmarṣasamanvitaḥ ||
यतस् त्वं पुरुषव्याघ्र माम् एवाद्य जिघांससि ॥ (३१।२)
yatas tvaṃ puruṣavyāghra mām evādya jighāṃsasi ||
ब्राह्मणेन तपः कार्यं दानम् अध्ययनं तथा । (३२।१)
brāhmaṇena tapaḥ kāryaṃ dānam adhyayanaṃ tathā |
क्षत्रियेण धनुर् नाम्यं स भवान् ब्राह्मणब्रुवः ॥ (३२।२)
kṣatriyeṇa dhanur nāmyaṃ sa bhavān brāhmaṇabruvaḥ ||
मिषतस् ते महाबाहो जेष्यामि युधि कौरवान् । (३३।१)
miṣatas te mahābāho jeṣyāmi yudhi kauravān |
कुरुष्व समरे कर्म ब्रह्मबन्धुर् असि ध्रुवम् ॥ (३३।२)
kuruṣva samare karma brahmabandhur asi dhruvam ||
एवम् उक्तो महाराज द्रोणपुत्रः स्मयन्न् इव । (३४।१)
evam ukto mahārāja droṇaputraḥ smayann iva |
युक्तत्वं तच् च संचिन्त्य नोत्तरं किंचिद् अब्रवीत् ॥ (३४।२)
yuktatvaṃ tac ca saṃcintya nottaraṃ kiṃcid abravīt ||
अनुक्त्वा च ततः किंचिच्छरवर्षेण पाण्डवम् । (३५।१)
anuktvā ca tataḥ kiṃciccharavarṣeṇa pāṇḍavam |
छादयामास समरे क्रुद्धो ऽन्तक इव प्रजाः ॥ (३५।२)
chādayāmāsa samare kruddho 'ntaka iva prajāḥ ||
पार्थो ऽपयातः शीघ्रं वै विहाय महतीं चमूम् ॥ (३६।२)
pārtho 'payātaḥ śīghraṃ vai vihāya mahatīṃ camūm ||
अपयाते ततस् तस्मिन् धर्मपुत्रे युधिष्ठिरे । (३७।१)
apayāte tatas tasmin dharmaputre yudhiṣṭhire |
द्रोणपुत्रः स्थितो राजन् प्रत्यादेशान् महात्मनः ॥ (३७।२)
droṇaputraḥ sthito rājan pratyādeśān mahātmanaḥ ||
ततो युधिष्ठिरो राजा त्यक्त्वा द्रौणिं महाहवे । (३८।१)
tato yudhiṣṭhiro rājā tyaktvā drauṇiṃ mahāhave |
प्रययौ तावकं सैन्यं युक्तः क्रूराय कर्मणे ॥ (३८।२)
prayayau tāvakaṃ sainyaṃ yuktaḥ krūrāya karmaṇe ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.