MBh, 3, 22
Select a line for its word-by-word analysis.
एवं स पुरुषव्याघ्र शाल्वो राज्ञां महारिपुः । (१।२)
evaṃ sa puruṣavyāghra śālvo rājñāṃ mahāripuḥ |
युध्यमानो मया संख्ये वियद् अभ्यागमत् पुनः ॥ (१।३)
yudhyamāno mayā saṃkhye viyad abhyāgamat punaḥ ||
ततः शतघ्नीश् च महागदाश् च दीप्तांश् च शूलान् मुसलान् असींश् च । (२।१)
tataḥ śataghnīś ca mahāgadāś ca dīptāṃś ca śūlān musalān asīṃś ca |
चिक्षेप रोषान्मयि मन्दबुद्धिः शाल्वो महाराज जयाभिकाङ्क्षी ॥ (२।२)
cikṣepa roṣānmayi mandabuddhiḥ śālvo mahārāja jayābhikāṅkṣī ||
तान् आशुगैर् आपततो ऽहम् आशु निवार्य तूर्णं खगमान् ख एव । (३।१)
tān āśugair āpatato 'ham āśu nivārya tūrṇaṃ khagamān kha eva |
द्विधा त्रिधा चाछिनमाशु मुक्तैस् ततो ऽन्तरिक्षे निनदो बभूव ॥ (३।२)
dvidhā tridhā cāchinamāśu muktais tato 'ntarikṣe ninado babhūva ||
स्थातव्यम् इति तिष्ठामि शाल्वबाणप्रपीडितः ॥ (५।२)
sthātavyam iti tiṣṭhāmi śālvabāṇaprapīḍitaḥ ||
न तस्योरसि नो मूर्ध्नि न काये न भुजद्वये । (७।१)
na tasyorasi no mūrdhni na kāye na bhujadvaye |
अन्तरं पाण्डवश्रेष्ठ पश्यामि नहतं शरैः ॥ (७।२)
antaraṃ pāṇḍavaśreṣṭha paśyāmi nahataṃ śaraiḥ ||
अभिवृष्टो यथा मेघैर् गिरिर् गैरिकधातुमान् ॥ (८।२)
abhivṛṣṭo yathā meghair girir gairikadhātumān ||
अभीषुहस्तं तं दृष्ट्वा सीदन्तं सारथिं रणे । (९।१)
abhīṣuhastaṃ taṃ dṛṣṭvā sīdantaṃ sārathiṃ raṇe |
अथ मां पुरुषः कश्चिद् द्वारकानिलयो ऽब्रवीत् । (१०।१)
atha māṃ puruṣaḥ kaścid dvārakānilayo 'bravīt |
त्वरितो रथम् अभ्येत्य सौहृदाद् इव भारत ॥ (१०।२)
tvarito ratham abhyetya sauhṛdād iva bhārata ||
विषण्णः सन्नकण्ठो वै तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ (११।२)
viṣaṇṇaḥ sannakaṇṭho vai tannibodha yudhiṣṭhira ||
केशवेह विजानीष्व यत् त्वां पितृसखो ऽब्रवीत् ॥ (१२।२)
keśaveha vijānīṣva yat tvāṃ pitṛsakho 'bravīt ||
उपयात्वाद्य शाल्वेन द्वारकां वृष्णिनन्दन । (१३।१)
upayātvādya śālvena dvārakāṃ vṛṣṇinandana |
विषक्ते त्वयि दुर्धर्ष हतः शूरसुतो बलात् ॥ (१३।२)
viṣakte tvayi durdharṣa hataḥ śūrasuto balāt ||
तद् अलं साधु युद्धेन निवर्तस्व जनार्दन । (१४।१)
tad alaṃ sādhu yuddhena nivartasva janārdana |
द्वारकाम् एव रक्षस्व कार्यम् एतन् महत् तव ॥ (१४।२)
dvārakām eva rakṣasva kāryam etan mahat tava ||
इत्य् अहं तस्य वचनं श्रुत्वा परमदुर्मनाः । (१५।१)
ity ahaṃ tasya vacanaṃ śrutvā paramadurmanāḥ |
निश्चयं नाधिगच्छामि कर्तव्यस्येतरस्य वा ॥ (१५।२)
niścayaṃ nādhigacchāmi kartavyasyetarasya vā ||
सात्यकिं बलदेवं च प्रद्युम्नं च महारथम् । (१६।१)
sātyakiṃ baladevaṃ ca pradyumnaṃ ca mahāratham |
जगर्हे मनसा वीर तच्छ्रुत्वा विप्रियं वचः ॥ (१६।२)
jagarhe manasā vīra tacchrutvā vipriyaṃ vacaḥ ||
अहं हि द्वारकायाश् च पितुश् च कुरुनन्दन । (१७।१)
ahaṃ hi dvārakāyāś ca pituś ca kurunandana |
सात्यकी रौक्मिणेयश् च चारुदेष्णश् च वीर्यवान् । (१८।२)
sātyakī raukmiṇeyaś ca cārudeṣṇaś ca vīryavān |
साम्बप्रभृतयश् चैवेत्यहम् आसं सुदुर्मनाः ॥ (१८।३)
sāmbaprabhṛtayaś caivetyaham āsaṃ sudurmanāḥ ||
शक्यः शूरसुतो हन्तुम् अपि वज्रभृता स्वयम् ॥ (१९।२)
śakyaḥ śūrasuto hantum api vajrabhṛtā svayam ||
हतः शूरसुतो व्यक्तं व्यक्तं ते च परासवः । (२०।१)
hataḥ śūrasuto vyaktaṃ vyaktaṃ te ca parāsavaḥ |
सो ऽहं सर्वविनाशं तं चिन्तयानो मुहुर् मुहुः । (२१।१)
so 'haṃ sarvavināśaṃ taṃ cintayāno muhur muhuḥ |
ययातेः क्षीणपुण्यस्य स्वर्गाद् इव महीतलम् ॥ (२३।२)
yayāteḥ kṣīṇapuṇyasya svargād iva mahītalam ||
विशीर्णगलितोष्णीषः प्रकीर्णाम्बरमूर्धजः । (२४।१)
viśīrṇagalitoṣṇīṣaḥ prakīrṇāmbaramūrdhajaḥ |
प्रपतन् दृश्यते ह स्म क्षीणपुण्य इव ग्रहः ॥ (२४।२)
prapatan dṛśyate ha sma kṣīṇapuṇya iva grahaḥ ||
ततः शार्ङ्गं धनुःश्रेष्ठं करात् प्रपतितं मम । (२५।१)
tataḥ śārṅgaṃ dhanuḥśreṣṭhaṃ karāt prapatitaṃ mama |
मोहात् सन्नश् च कौन्तेय रथोपस्थ उपाविशम् ॥ (२५।२)
mohāt sannaś ca kaunteya rathopastha upāviśam ||
ततो हाहाकृतं सर्वं सैन्यं मे गतचेतनम् । (२६।१)
tato hāhākṛtaṃ sarvaṃ sainyaṃ me gatacetanam |
मां दृष्ट्वा रथनीडस्थं गतासुम् इव भारत ॥ (२६।२)
māṃ dṛṣṭvā rathanīḍasthaṃ gatāsum iva bhārata ||
रूपं पितुर् अपश्यं तच्छकुनेः पततो यथा ॥ (२७।२)
rūpaṃ pitur apaśyaṃ tacchakuneḥ patato yathā ||
अभिघ्नन्तो भृशं वीरा मम चेतो व्यकम्पयन् ॥ (२८।२)
abhighnanto bhṛśaṃ vīrā mama ceto vyakampayan ||
ततो मुहूर्तात् प्रतिलभ्य संज्ञाम् अहं तदा वीर महाविमर्दे । (२९।१)
tato muhūrtāt pratilabhya saṃjñām ahaṃ tadā vīra mahāvimarde |
न तत्र सौभं न रिपुं न शाल्वं पश्यामि वृद्धं पितरं न चापि ॥ (२९।२)
na tatra saubhaṃ na ripuṃ na śālvaṃ paśyāmi vṛddhaṃ pitaraṃ na cāpi ||
प्रबुद्धो ऽस्मि ततो भूयः शतशो विकिरञ्शरान् ॥ (३०।२)
prabuddho 'smi tato bhūyaḥ śataśo vikirañśarān ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.