भीष्म उवाच । (१।१)

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (१।२)

अङ्गेषु राजा द्युतिमान् वसुहोम इति श्रुतः ॥ (१।३)

स राजा धर्मनित्यः सन् सह पत्न्या महातपाः । (२।१)

मुञ्जपृष्ठं जगामाथ देवर्षिगणपूजितम् ॥ (२।२)

तत्र शृङ्गे हिमवतो मेरौ कनकपर्वते । (३।१)

यत्र मुञ्जवटे रामो जटाहरणम् आदिशत् ॥ (३।२)

तदाप्रभृति राजेन्द्र ऋषिभिः संशितव्रतैः । (४।१)

मुञ्जपृष्ठ इति प्रोक्तः स देशो रुद्रसेवितः ॥ (४।२)

स तत्र बहुभिर् युक्तः सदा श्रुतिमयैर् गुणैः । (५।१)

ब्राह्मणानाम् अनुमतो देवर्षिसदृशो ऽभवत् ॥ (५।२)

तं कदाचिद् अदीनात्मा सखा शक्रस्य मानितः । (६।१)

अभ्यागच्छन्महीपालो मान्धाता शत्रुकर्शनः ॥ (६।२)

सो ऽभिसृत्य तु मान्धाता वसुहोमं नराधिपम् । (७।१)

दृष्ट्वा प्रकृष्टं तपसा विनयेनाभ्यतिष्ठत ॥ (७।२)

वसुहोमो ऽपि राज्ञो वै गाम् अर्घ्यं च न्यवेदयत् । (८।१)

अष्टाङ्गस्य च राज्यस्य पप्रच्छ कुशलं तदा ॥ (८।२)

सद्भिर् आचरितं पूर्वं यथावद् अनुयायिनम् । (९।१)

अपृच्छद् वसुहोमस्तं राजन् किं करवाणि ते ॥ (९।२)

सो ऽब्रवीत् परमप्रीतो मान्धाता राजसत्तमम् । (१०।१)

वसुहोमं महाप्राज्ञम् आसीनं कुरुनन्दन ॥ (१०।२)

बृहस्पतेर् मतं राजन्न् अधीतं सकलं त्वया । (११।१)

तथैवौशनसं शास्त्रं विज्ञातं ते नराधिप ॥ (११।२)

तद् अहं श्रोतुम् इच्छामि दण्ड उत्पद्यते कथम् । (१२।१)

किं वापि पूर्वं जागर्ति किं वा परमम् उच्यते ॥ (१२।२)

कथं क्षत्रियसंस्थश्च दण्डः संप्रत्यवस्थितः । (१३।१)

ब्रूहि मे सुमहाप्राज्ञ ददाम्याचार्यवेतनम् ॥ (१३।२)

वसुहोम उवाच । (१४।१)

शृणु राजन् यथा दण्डः सम्भूतो लोकसंग्रहः । (१४।२)

प्रजाविनयरक्षार्थं धर्मस्यात्मा सनातनः ॥ (१४।३)

ब्रह्मा यियक्षुर् भगवान् सर्वलोकपितामहः । (१५।१)

ऋत्विजं नात्मना तुल्यं ददर्शेति हि नः श्रुतम् ॥ (१५।२)

स गर्भं शिरसा देवो वर्षपूगान् अधारयत् । (१६।१)

पूर्णे वर्षसहस्रे तु स गर्भः क्षुवतो ऽपतत् ॥ (१६।२)

स क्षुपो नाम सम्भूतः प्रजापतिर् अरिंदम । (१७।१)

ऋत्विग् आसीत् तदा राजन् यज्ञे तस्य महात्मनः ॥ (१७।२)

तस्मिन् प्रवृत्ते सत्रे तु ब्रह्मणः पार्थिवर्षभ । (१८।१)

हृष्टरूपप्रचारत्वाद् दण्डः सो ऽन्तर्हितो ऽभवत् ॥ (१८।२)

तस्मिन् अन्तर्हिते चाथ प्रजानां संकरो ऽभवत् । (१९।१)

नैव कार्यं न चाकार्यं भोज्याभोज्यं न विद्यते ॥ (१९।२)

पेयापेयं कुतः सिद्धिर् हिंसन्ति च परस्परम् । (२०।१)

गम्यागम्यं तदा नासीत् परस्वं स्वं च वै समम् ॥ (२०।२)

परस्परं विलुम्पन्ते सारमेया इवामिषम् । (२१।१)

अबलं बलिनो जघ्नुर् निर्मर्यादम् अवर्तत ॥ (२१।२)

ततः पितामहो विष्णुं भगवन्तं सनातनम् । (२२।१)

सम्पूज्य वरदं देवं महादेवम् अथाब्रवीत् ॥ (२२।२)

अत्र साध्वनुकम्पां वै कर्तुम् अर्हसि केवलम् । (२३।१)

संकरो न भवेद् अत्र यथा वै तद् विधीयताम् ॥ (२३।२)

ततः स भगवान् ध्यात्वा चिरं शूलजटाधरः । (२४।१)

आत्मानम् आत्मना दण्डम् असृजद् देवसत्तमः ॥ (२४।२)

तस्माच्च धर्मचरणां नीतिं देवीं सरस्वतीम् । (२५।१)

असृजद् दण्डनीतिः सा त्रिषु लोकेषु विश्रुता ॥ (२५।२)

भूयः स भगवान् ध्यात्वा चिरं शूलवरायुधः । (२६।१)

तस्य तस्य निकायस्य चकारैकैकम् ईश्वरम् ॥ (२६।२)

देवानाम् ईश्वरं चक्रे देवं दशशतेक्षणम् । (२७।१)

यमं वैवस्वतं चापि पितॄणाम् अकरोत् पतिम् ॥ (२७।२)

धनानां रक्षसां चापि कुबेरम् अपि चेश्वरम् । (२८।१)

पर्वतानां पतिं मेरुं सरितां च महोदधिम् ॥ (२८।२)

अपां राज्ये सुराणां च विदधे वरुणं प्रभुम् । (२९।१)

मृत्युं प्राणेश्वरम् अथो तेजसां च हुताशनम् ॥ (२९।२)

रुद्राणाम् अपि चेशानं गोप्तारं विदधे प्रभुः । (३०।१)

महात्मानं महादेवं विशालाक्षं सनातनम् ॥ (३०।२)

वसिष्ठम् ईशं विप्राणां वसूनां जातवेदसम् । (३१।१)

तेजसां भास्करं चक्रे नक्षत्राणां निशाकरम् ॥ (३१।२)

वीरुधाम् अंशुमन्तं च भूतानां च प्रभुं वरम् । (३२।१)

कुमारं द्वादशभुजं स्कन्दं राजानम् आदिशत् ॥ (३२।२)

कालं सर्वेशम् अकरोत् संहारविनयात्मकम् । (३३।१)

मृत्योश्चतुर्विभागस्य दुःखस्य च सुखस्य च ॥ (३३।२)

ईश्वरः सर्वदेहस्तु राजराजो धनाधिपः । (३४।१)

सर्वेषाम् एव रुद्राणां शूलपाणिर् इति श्रुतिः ॥ (३४।२)

तम् एकं ब्रह्मणः पुत्रम् अनुजातं क्षुपं ददौ । (३५।१)

प्रजानाम् अधिपं श्रेष्ठं सर्वधर्मभृताम् अपि ॥ (३५।२)

महादेवस्ततस्तस्मिन् वृत्ते यज्ञे यथाविधि । (३६।१)

दण्डं धर्मस्य गोप्तारं विष्णवे सत्कृतं ददौ ॥ (३६।२)

विष्णुर् अङ्गिरसे प्रादाद् अङ्गिरा मुनिसत्तमः । (३७।१)

प्रादाद् इन्द्रमरीचिभ्यां मरीचिर् भृगवे ददौ ॥ (३७।२)

भृगुर् ददाव् ऋषिभ्यस्तु तं दण्डं धर्मसंहितम् । (३८।१)

ऋषयो लोकपालेभ्यो लोकपालाः क्षुपाय च ॥ (३८।२)

क्षुपस्तु मनवे प्रादाद् आदित्यतनयाय च । (३९।१)

पुत्रेभ्यः श्राद्धदेवस्तु सूक्ष्मधर्मार्थकारणात् । (३९।२)

तं ददौ सूर्यपुत्रस्तु मनुर् वै रक्षणात्मकम् ॥ (३९।३)

विभज्य दण्डः कर्तव्यो धर्मेण न यदृच्छया । (४०।१)

दुर्वाचा निग्रहो बन्धो हिरण्यं बाह्यतःक्रिया ॥ (४०।२)

व्यङ्गत्वं च शरीरस्य वधो वा नाल्पकारणात् । (४१।१)

शरीरपीडास् तास्तास्तु देहत्यागो विवासनम् ॥ (४१।२)

आनुपूर्व्या च दण्डो ऽसौ प्रजा जागर्ति पालयन् । (४२।१)

इन्द्रो जागर्ति भगवान् इन्द्राद् अग्निर् विभावसुः ॥ (४२।२)

अग्नेर् जागर्ति वरुणो वरुणाच्च प्रजापतिः । (४३।१)

प्रजापतेस्ततो धर्मो जागर्ति विनयात्मकः ॥ (४३।२)

धर्माच्च ब्रह्मणः पुत्रो व्यवसायः सनातनः । (४४।१)

व्यवसायात् ततस्तेजो जागर्ति परिपालयन् ॥ (४४।२)

ओषध्यस्तेजसस्तस्माद् ओषधिभ्यश्च पर्वताः । (४५।१)

पर्वतेभ्यश्च जागर्ति रसो रसगुणात् तथा ॥ (४५।२)

जागर्ति निरृतिर् देवी ज्योतींषि निरृतेर् अपि । (४६।१)

वेदाः प्रतिष्ठा ज्योतिर्भ्यस्ततो हयशिराः प्रभुः ॥ (४६।२)

ब्रह्मा पितामहस्तस्माज्जागर्ति प्रभुर् अव्ययः । (४७।१)

पितामहान्महादेवो जागर्ति भगवाञ् शिवः ॥ (४७।२)

विश्वेदेवाः शिवाच्चापि विश्वेभ्यश्च तथर्षयः । (४८।१)

ऋषिभ्यो भगवान् सोमः सोमाद् देवाः सनातनाः ॥ (४८।२)

देवेभ्यो ब्राह्मणा लोके जाग्रतीत्युपधारय । (४९।१)

ब्राह्मणेभ्यश्च राजन्या लोकान् रक्षन्ति धर्मतः । (४९।२)

स्थावरं जङ्गमं चैव क्षत्रियेभ्यः सनातनम् ॥ (४९।३)

प्रजा जाग्रति लोके ऽस्मिन् दण्डो जागर्ति तासु च । (५०।१)

सर्वसंक्षेपको दण्डः पितामहसमः प्रभुः ॥ (५०।२)

जागर्ति कालः पूर्वं च मध्ये चान्ते च भारत । (५१।१)

ईश्वरः सर्वलोकस्य महादेवः प्रजापतिः ॥ (५१।२)

देवदेवः शिवः शर्वो जागर्ति सततं प्रभुः । (५२।१)

कपर्दी शंकरो रुद्रो भवः स्थाणुर् उमापतिः ॥ (५२।२)

इत्येष दण्डो विख्यात आदौ मध्ये तथावरे । (५३।१)

भूमिपालो यथान्यायं वर्तेतानेन धर्मवित् ॥ (५३।२)

भीष्म उवाच । (५४।१)

इतीदं वसुहोमस्य शृणुयाद् यो मतं नरः । (५४।२)

श्रुत्वा च सम्यग् वर्तेत स कामान् आप्नुयान्नृपः ॥ (५४।३)

इति ते सर्वम् आख्यातं यो दण्डो मनुजर्षभ । (५५।१)

नियन्ता सर्वलोकस्य धर्माक्रान्तस्य भारत ॥ (५५।२)