MBh, 5, 147
Select a line for its word-by-word analysis.
एवम् उक्ते तु गान्धार्या धृतराष्ट्रो जनेश्वरः । (१।२)
evam ukte tu gāndhāryā dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ |
दुर्योधन निबोधेदं यत् त्वां वक्ष्यामि पुत्रक । (२।१)
duryodhana nibodhedaṃ yat tvāṃ vakṣyāmi putraka |
तथा तत् कुरु भद्रं ते यद्यस्ति पितृगौरवम् ॥ (२।२)
tathā tat kuru bhadraṃ te yadyasti pitṛgauravam ||
सोमः प्रजापतिः पूर्वं कुरूणां वंशवर्धनः । (३।१)
somaḥ prajāpatiḥ pūrvaṃ kurūṇāṃ vaṃśavardhanaḥ |
सोमाद् बभूव षष्ठो वै ययातिर् नहुषात्मजः ॥ (३।२)
somād babhūva ṣaṣṭho vai yayātir nahuṣātmajaḥ ||
तस्य पुत्रा बभूवुश्च पञ्च राजर्षिसत्तमाः । (४।१)
tasya putrā babhūvuśca pañca rājarṣisattamāḥ |
तेषां यदुर् महातेजा ज्येष्ठः समभवत् प्रभुः ॥ (४।२)
teṣāṃ yadur mahātejā jyeṣṭhaḥ samabhavat prabhuḥ ||
पूरुर् यवीयांश्च ततो यो ऽस्माकं वंशवर्धनः । (५।१)
pūrur yavīyāṃśca tato yo 'smākaṃ vaṃśavardhanaḥ |
शर्मिष्ठायाः सम्प्रसूतो दुहितुर् वृषपर्वणः ॥ (५।२)
śarmiṣṭhāyāḥ samprasūto duhitur vṛṣaparvaṇaḥ ||
यदुश्च भरतश्रेष्ठ देवयान्याः सुतो ऽभवत् । (६।१)
yaduśca bharataśreṣṭha devayānyāḥ suto 'bhavat |
अवमेने स तु क्षत्रं दर्पपूर्णः सुमन्दधीः ॥ (७।२)
avamene sa tu kṣatraṃ darpapūrṇaḥ sumandadhīḥ ||
न चातिष्ठत् पितुः शास्त्रे बलदर्पविमोहितः । (८।१)
na cātiṣṭhat pituḥ śāstre baladarpavimohitaḥ |
तं पिता परमक्रुद्धो ययातिर् नहुषात्मजः । (१०।१)
taṃ pitā paramakruddho yayātir nahuṣātmajaḥ |
शशाप पुत्रं गान्धारे राज्याच्च व्यपरोपयत् ॥ (१०।२)
śaśāpa putraṃ gāndhāre rājyācca vyaparopayat ||
ये चैनम् अन्ववर्तन्त भ्रातरो बलदर्पितम् । (११।१)
ye cainam anvavartanta bhrātaro baladarpitam |
शशाप तान् अपि क्रुद्धो ययातिस्तनयान् अथ ॥ (११।२)
śaśāpa tān api kruddho yayātistanayān atha ||
यवीयांसं ततः पूरुं पुत्रं स्ववशवर्तिनम् । (१२।१)
yavīyāṃsaṃ tataḥ pūruṃ putraṃ svavaśavartinam |
एवं ज्येष्ठो ऽप्यथोत्सिक्तो न राज्यम् अभिजायते । (१३।१)
evaṃ jyeṣṭho 'pyathotsikto na rājyam abhijāyate |
यवीयांसो ऽभिजायन्ते राज्यं वृद्धोपसेवया ॥ (१३।२)
yavīyāṃso 'bhijāyante rājyaṃ vṛddhopasevayā ||
प्रतीपः पृथिवीपालस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥ (१४।२)
pratīpaḥ pṛthivīpālastriṣu lokeṣu viśrutaḥ ||
तस्य पार्थिवसिंहस्य राज्यं धर्मेण शासतः । (१५।१)
tasya pārthivasiṃhasya rājyaṃ dharmeṇa śāsataḥ |
त्रयः प्रजज्ञिरे पुत्रा देवकल्पा यशस्विनः ॥ (१५।२)
trayaḥ prajajñire putrā devakalpā yaśasvinaḥ ||
देवापिर् अभवज्ज्येष्ठो बाह्लीकस्तदनन्तरम् । (१६।१)
devāpir abhavajjyeṣṭho bāhlīkastadanantaram |
धार्मिकः सत्यवादी च पितुः शुश्रूषणे रतः ॥ (१७।२)
dhārmikaḥ satyavādī ca pituḥ śuśrūṣaṇe rataḥ ||
सर्वेषां बालवृद्धानां देवापिर् हृदयंगमः ॥ (१८।२)
sarveṣāṃ bālavṛddhānāṃ devāpir hṛdayaṃgamaḥ ||
प्राज्ञश्च सत्यसंधश्च सर्वभूतहिते रतः । (१९।१)
prājñaśca satyasaṃdhaśca sarvabhūtahite rataḥ |
वर्तमानः पितुः शास्त्रे ब्राह्मणानां तथैव च ॥ (१९।२)
vartamānaḥ pituḥ śāstre brāhmaṇānāṃ tathaiva ca ||
बाह्लीकस्य प्रियो भ्राता शंतनोश्च महात्मनः । (२०।१)
bāhlīkasya priyo bhrātā śaṃtanośca mahātmanaḥ |
सौभ्रात्रं च परं तेषां सहितानां महात्मनाम् ॥ (२०।२)
saubhrātraṃ ca paraṃ teṣāṃ sahitānāṃ mahātmanām ||
संभारान् अभिषेकार्थं कारयामास शास्त्रतः । (२१।२)
saṃbhārān abhiṣekārthaṃ kārayāmāsa śāstrataḥ |
तं ब्राह्मणाश्च वृद्धाश्च पौरजानपदैः सह । (२२।१)
taṃ brāhmaṇāśca vṛddhāśca paurajānapadaiḥ saha |
स तच्छ्रुत्वा तु नृपतिर् अभिषेकनिवारणम् । (२३।१)
sa tacchrutvā tu nṛpatir abhiṣekanivāraṇam |
अश्रुकण्ठो ऽभवद् राजा पर्यशोचत चात्मजम् ॥ (२३।२)
aśrukaṇṭho 'bhavad rājā paryaśocata cātmajam ||
एवं वदान्यो धर्मज्ञः सत्यसंधश्च सो ऽभवत् । (२४।१)
evaṃ vadānyo dharmajñaḥ satyasaṃdhaśca so 'bhavat |
प्रियः प्रजानाम् अपि संस्त्वग्दोषेण प्रदूषितः ॥ (२४।२)
priyaḥ prajānām api saṃstvagdoṣeṇa pradūṣitaḥ ||
हीनाङ्गं पृथिवीपालं नाभिनन्दन्ति देवताः । (२५।१)
hīnāṅgaṃ pṛthivīpālaṃ nābhinandanti devatāḥ |
इति कृत्वा नृपश्रेष्ठं प्रत्यषेधन् द्विजर्षभाः ॥ (२५।२)
iti kṛtvā nṛpaśreṣṭhaṃ pratyaṣedhan dvijarṣabhāḥ ||
ममार तं मृतं दृष्ट्वा देवापिः संश्रितो वनम् ॥ (२६।२)
mamāra taṃ mṛtaṃ dṛṣṭvā devāpiḥ saṃśrito vanam ||
बाह्लीको मातुलकुले त्यक्त्वा राज्यं व्यवस्थितः । (२७।१)
bāhlīko mātulakule tyaktvā rājyaṃ vyavasthitaḥ |
पितृभ्रातॄन् परित्यज्य प्राप्तवान् पुरम् ऋद्धिमत् ॥ (२७।२)
pitṛbhrātṝn parityajya prāptavān puram ṛddhimat ||
बाह्लीकेन त्वनुज्ञातः शंतनुर् लोकविश्रुतः । (२८।१)
bāhlīkena tvanujñātaḥ śaṃtanur lokaviśrutaḥ |
ज्येष्ठः प्रभ्रंशितो राज्याद्धीनाङ्ग इति भारत ॥ (२९।२)
jyeṣṭhaḥ prabhraṃśito rājyāddhīnāṅga iti bhārata ||
पाण्डुस्तु राज्यं सम्प्राप्तः कनीयान् अपि सन्नृपः । (३०।१)
pāṇḍustu rājyaṃ samprāptaḥ kanīyān api sannṛpaḥ |
विनाशे तस्य पुत्राणाम् इदं राज्यम् अरिंदम । (३०।२)
vināśe tasya putrāṇām idaṃ rājyam ariṃdama |
मय्यभागिनि राज्याय कथं त्वं राज्यम् इच्छसि ॥ (३०।३)
mayyabhāgini rājyāya kathaṃ tvaṃ rājyam icchasi ||
युधिष्ठिरो राजपुत्रो महात्मा न्यायागतं राज्यम् इदं च तस्य । (३१।१)
yudhiṣṭhiro rājaputro mahātmā nyāyāgataṃ rājyam idaṃ ca tasya |
स कौरवस्यास्य जनस्य भर्ता प्रशासिता चैव महानुभावः ॥ (३१।२)
sa kauravasyāsya janasya bhartā praśāsitā caiva mahānubhāvaḥ ||
स सत्यसंधः सतताप्रमत्तः शास्त्रे स्थितो बन्धुजनस्य साधुः । (३२।१)
sa satyasaṃdhaḥ satatāpramattaḥ śāstre sthito bandhujanasya sādhuḥ |
प्रियः प्रजानां सुहृदानुकम्पी जितेन्द्रियः साधुजनस्य भर्ता ॥ (३२।२)
priyaḥ prajānāṃ suhṛdānukampī jitendriyaḥ sādhujanasya bhartā ||
क्षमा तितिक्षा दम आर्जवं च सत्यव्रतत्वं श्रुतम् अप्रमादः । (३३।१)
kṣamā titikṣā dama ārjavaṃ ca satyavratatvaṃ śrutam apramādaḥ |
भूतानुकम्पा ह्यनुशासनं च युधिष्ठिरे राजगुणाः समस्ताः ॥ (३३।२)
bhūtānukampā hyanuśāsanaṃ ca yudhiṣṭhire rājaguṇāḥ samastāḥ ||
अराजपुत्रस्त्वम् अनार्यवृत्तो लुब्धस्तथा बन्धुषु पापबुद्धिः । (३४।१)
arājaputrastvam anāryavṛtto lubdhastathā bandhuṣu pāpabuddhiḥ |
क्रमागतं राज्यम् इदं परेषां हर्तुं कथं शक्ष्यसि दुर्विनीतः ॥ (३४।२)
kramāgataṃ rājyam idaṃ pareṣāṃ hartuṃ kathaṃ śakṣyasi durvinītaḥ ||
प्रयच्छ राज्यार्धम् अपेतमोहः सवाहनं त्वं सपरिच्छदं च । (३५।१)
prayaccha rājyārdham apetamohaḥ savāhanaṃ tvaṃ saparicchadaṃ ca |
ततो ऽवशेषं तव जीवितस्य सहानुजस्यैव भवेन्नरेन्द्र ॥ (३५।२)
tato 'vaśeṣaṃ tava jīvitasya sahānujasyaiva bhavennarendra ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.