संजय उवाच । (१।१)

द्रौणिस् तु रथवंशेन महता परिवारितः । (१।२)

आपतत् सहसा राजन् यत्र राजा व्यवस्थितः ॥ (१।३)

तम् आपतन्तं सहसा शूरः शौरिसहायवान् । (२।१)

दधार सहसा पार्थो वेलेव मकरालयम् ॥ (२।२)

ततः क्रुद्धो महाराज द्रोणपुत्रः प्रतापवान् । (३।१)

अर्जुनं वासुदेवं च छादयामास पत्रिभिः ॥ (३।२)

अवच्छन्नौ ततः कृष्णौ दृष्ट्वा तत्र महारथाः । (४।१)

विस्मयं परमं गत्वा प्रैक्षन्त कुरवस् तदा ॥ (४।२)

अर्जुनस् तु ततो दिव्यम् अस्त्रं चक्रे हसन्न् इव । (५।१)

तद् अस्त्रं ब्राह्मणो युद्धे वारयामास भारत ॥ (५।२)

यद् यद्धि व्याक्षिपद् युद्धे पाण्डवो ऽस्त्रं जिघांसया । (६।१)

तत् तद् अस्त्रं महेष्वासो द्रोणपुत्रो व्यशातयत् ॥ (६।२)

अस्त्रयुद्धे ततो राजन् वर्तमाने भयावहे । (७।१)

अपश्याम रणे द्रौणिं व्यात्ताननम् इवान्तकम् ॥ (७।२)

स दिशो विदिशश् चैव छादयित्वा विजिह्मगैः । (८।१)

वासुदेवं त्रिभिर् बाणैर् अविध्यद् दक्षिणे भुजे ॥ (८।२)

ततो ऽर्जुनो हयान् हत्वा सर्वांस् तस्य महात्मनः । (९।१)

चकार समरे भूमिं शोणितौघतरङ्गिणीम् ॥ (९।२)

निहता रथिनः पेतुः पार्थचापच्युतैः शरैः । (१०।१)

हयाश् च पर्यधावन्त मुक्तयोक्त्रास् ततस् ततः ॥ (१०।२)

तद् दृष्ट्वा कर्म पार्थस्य द्रौणिर् आहवशोभिनः । (११।१)

अवाकिरद् रणे कृष्णं समन्तान् निशितैः शरैः ॥ (११।२)

ततो ऽर्जुनं महाराज द्रौणिर् आयम्य पत्रिणा । (१२।१)

वक्षोदेशे समासाद्य ताडयामास संयुगे ॥ (१२।२)

सो ऽतिविद्धो रणे तेन द्रोणपुत्रेण भारत । (१३।१)

आदत्त परिघं घोरं द्रौणेश् चैनम् अवाक्षिपत् ॥ (१३।२)

तम् आपतन्तं परिघं कार्तस्वरविभूषितम् । (१४।१)

द्रौणिश् चिछेद सहसा तत उच्चुक्रुशुर् जनाः ॥ (१४।२)

सो ऽनेकधापतद् भूमौ भारद्वाजस्य सायकैः । (१५।१)

विशीर्णः पर्वतो राजन् यथा स्यान् मातरिश्वना ॥ (१५।२)

ततो ऽर्जुनो रणे द्रौणिं विव्याध दशभिः शरैः । (१६।१)

सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडाद् अपाहरत् ॥ (१६।२)

स संगृह्य स्वयं वाहान् कृष्णौ प्राच्छादयच्छरैः । (१७।१)

तत्राद्भुतम् अपश्याम द्रौणेर् आशु पराक्रमम् ॥ (१७।२)

अयच्छत् तुरगान् यच् च फल्गुनं चाप्य् अयोधयत् । (१८।१)

तद् अस्य समरे राजन् सर्वे योधा अपूजयन् ॥ (१८।२)

यदा त्व् अग्रस्यत रणे द्रोणपुत्रेण फल्गुनः । (१९।१)

ततो रश्मीन् रथाश्वानां क्षुरप्रैश् चिच्छिदे जयः ॥ (१९।२)

प्राद्रवंस् तुरगास् ते तु शरवेगप्रबाधिताः । (२०।१)

ततो ऽभून् निनदो भूयस् तव सैन्यस्य भारत ॥ (२०।२)

पाण्डवास् तु जयं लब्ध्वा तव सैन्यम् उपाद्रवन् । (२१।१)

समन्तान् निशितान् बाणान् विमुञ्चन्तो जयैषिणः ॥ (२१।२)

पाण्डवैस् तु महाराज धार्तराष्ट्री महाचमूः । (२२।१)

पुनः पुनर् अथो वीरैर् अभज्यत जयोद्धतैः ॥ (२२।२)

पश्यतां ते महाराज पुत्राणां चित्रयोधिनाम् । (२३।१)

शकुनेः सौबलेयस्य कर्णस्य च महात्मनः ॥ (२३।२)

वार्यमाणा महासेना पुत्रैस् तव जनेश्वर । (२४।१)

नावतिष्ठत संग्रामे ताड्यमाना समन्ततः ॥ (२४।२)

ततो योधैर् महाराज पलायद्भिस् ततस् ततः । (२५।१)

अभवद् व्याकुलं भीतैः पुत्राणां ते महद् बलम् ॥ (२५।२)

तिष्ठ तिष्ठेति सततं सूतपुत्रस्य जल्पतः । (२६।१)

नावतिष्ठत सा सेना वध्यमाना महात्मभिः ॥ (२६।२)

अथोत्क्रुष्टं महाराज पाण्डवैर् जितकाशिभिः । (२७।१)

धार्तराष्ट्रबलं दृष्ट्वा द्रवमाणं समन्ततः ॥ (२७।२)

ततो दुर्योधनः कर्णम् अब्रवीत् प्रणयाद् इव । (२८।१)

पश्य कर्ण यथा सेना पाण्डवैर् अर्दिता भृशम् ॥ (२८।२)

त्वयि तिष्ठति संत्रासात् पलायति समन्ततः । (२९।१)

एतज् ज्ञात्वा महाबाहो कुरु प्राप्तम् अरिंदम ॥ (२९।२)

सहस्राणि च योधानां त्वाम् एव पुरुषर्षभ । (३०।१)

क्रोशन्ति समरे वीर द्राव्यमाणानि पाण्डवैः ॥ (३०।२)

एतच्छ्रुत्वा तु राधेयो दुर्योधनवचो महत् । (३१।१)

मद्रराजम् इदं वाक्यम् अब्रवीत् सूतनन्दनः ॥ (३१।२)

पश्य मे भुजयोर् वीर्यम् अस्त्राणां च जनेश्वर । (३२।१)

अद्य हन्मि रणे सर्वान् पाञ्चालान् पाण्डुभिः सह । (३२।२)

वाहयाश्वान् नरव्याघ्र भद्रेणैव जनेश्वर ॥ (३२।३)

एवम् उक्त्वा महाराज सूतपुत्रः प्रतापवान् । (३३।१)

प्रगृह्य विजयं वीरो धनुःश्रेष्ठं पुरातनम् । (३३।२)

सज्यं कृत्वा महाराज संमृज्य च पुनः पुनः ॥ (३३।३)

संनिवार्य च योधान् स्वान् सत्येन शपथेन च । (३४।१)

प्रायोजयद् अमेयात्मा भार्गवास्त्रं महाबलः ॥ (३४।२)

ततो राजन् सहस्राणि प्रयुतान्य् अर्बुदानि च । (३५।१)

कोटिशश् च शरास् तीक्ष्णा निरगच्छन् महामृधे ॥ (३५।२)

ज्वलितैस् तैर् महाघोरैः कङ्कबर्हिणवाजितैः । (३६।१)

संछन्ना पाण्डवी सेना न प्राज्ञायत किंचन ॥ (३६।२)

हाहाकारो महान् आसीत् पाञ्चालानां विशां पते । (३७।१)

पीडितानां बलवता भार्गवास्त्रेण संयुगे ॥ (३७।२)

निपतद्भिर् गजै राजन् नरैश् चापि सहस्रशः । (३८।१)

रथैश् चापि नरव्याघ्र हयैश् चापि समन्ततः ॥ (३८।२)

प्राकम्पत मही राजन् निहतैस् तैस् ततस् ततः । (३९।१)

व्याकुलं सर्वम् अभवत् पाण्डवानां महद् बलम् ॥ (३९।२)

कर्णस् त्व् एको युधां श्रेष्ठो विधूम इव पावकः । (४०।१)

दहञ् शत्रून् नरव्याघ्र शुशुभे स परंतपः ॥ (४०।२)

ते वध्यमानाः कर्णेन पाञ्चालाश् चेदिभिः सह । (४१।१)

तत्र तत्र व्यमुह्यन्त वनदाहे यथा द्विपाः । (४१।२)

चुक्रुशुस् ते नरव्याघ्र यथाप्राग् वा नरोत्तमाः ॥ (४१।३)

तेषां तु क्रोशतां श्रुत्वा भीतानां रणमूर्धनि । (४२।१)

धावतां च दिशो राजन् वित्रस्तानां समन्ततः । (४२।२)

आर्तनादो महांस् तत्र प्रेतानाम् इव संप्लवे ॥ (४२।३)

वध्यमानांस् तु तान् दृष्ट्वा सूतपुत्रेण मारिष । (४३।१)

वित्रेसुः सर्वभूतानि तिर्यग्योनिगतान्य् अपि ॥ (४३।२)

ते वध्यमानाः समरे सूतपुत्रेण सृञ्जयाः । (४४।१)

अर्जुनं वासुदेवं च व्याक्रोशन्त मुहुर् मुहुः । (४४।२)

प्रेतराजपुरे यद्वत् प्रेतराजं विचेतसः ॥ (४४।३)

अथाब्रवीद् वासुदेवं कुन्तीपुत्रो धनंजयः । (४५।१)

भार्गवास्त्रं महाघोरं दृष्ट्वा तत्र सभीरितम् ॥ (४५।२)

पश्य कृष्ण महाबाहो भार्गवास्त्रस्य विक्रमम् । (४६।१)

नैतद् अस्त्रं हि समरे शक्यं हन्तुं कथंचन ॥ (४६।२)

सूतपुत्रं च संरब्धं पश्य कृष्ण महारणे । (४७।१)

अन्तकप्रतिमं वीरं कुर्वाणं कर्म दारुणम् ॥ (४७।२)

सुतीक्ष्णं चोदयन्न् अश्वान् प्रेक्षते मां मुहुर् मुहुः । (४८।१)

न च पश्यामि समरे कर्णस्य प्रपलायितम् ॥ (४८।२)

जीवन् प्राप्नोति पुरुषः संख्ये जयपराजयौ । (४९।१)

जितस्य तु हृषीकेश वध एव कुतो जयः ॥ (४९।२)

ततो जनार्दनः प्रायाद् द्रष्टुम् इच्छन् युधिष्ठिरम् । (५०।१)

श्रमेण ग्राहयिष्यंश् च कर्णं युद्धेन मारिष ॥ (५०।२)

अर्जुनं चाब्रवीत् कृष्णो भृशं राजा परिक्षतः । (५१।१)

तम् आश्वास्य कुरुश्रेष्ठ ततः कर्णं हनिष्यसि ॥ (५१।२)

ततो धनंजयो द्रष्टुं राजानं बाणपीडितम् । (५२।१)

रथेन प्रययौ क्षिप्रं संग्रामे केशवाज्ञया ॥ (५२।२)

गच्छन्न् एव तु कौन्तेयो धर्मराजदिदृक्षया । (५३।१)

सैन्यम् आलोकयामास नापश्यत् तत्र चाग्रजम् ॥ (५३।२)

युद्धं कृत्वा तु कौन्तेयो द्रोणपुत्रेण भारत । (५४।१)

दुःसहं वज्रिणा संख्ये पराजिग्ये भृगोः सुतम् ॥ (५४।२)

द्रौणिं पराजित्य ततोग्रधन्वा कृत्वा महद् दुष्करम् आर्यकर्म । (५५।१)

आलोकयामास ततः स्वसैन्यं धनंजयः शत्रुभिर् अप्रधृष्यः ॥ (५५।२)

स युध्यमानः पृतनामुखस्थाञ् शूराञ् शूरो हर्षयन् सव्यसाची । (५६।१)

पूर्वापदानैः प्रथितैः प्रशंसन् स्थिरांश् चकारात्मरथान् अनीके ॥ (५६।२)

अपश्यमानस् तु किरीटमाली युधि ज्येष्ठं भ्रातरम् आजमीढम् । (५७।१)

उवाच भीमं तरसाभ्युपेत्य राज्ञः प्रवृत्तिस् त्व् इह केति राजन् ॥ (५७।२)

भीम उवाच । (५८।१)

अपयात इतो राजा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । (५८।२)

कर्णबाणविभुग्नाङ्गो यदि जीवेत् कथंचन ॥ (५८।३)

अर्जुन उवाच । (५९।१)

तस्माद् भवाञ् शीघ्रम् इतः प्रयातु राज्ञः प्रवृत्त्यै कुरुसत्तमस्य । (५९।२)

नूनं हि विद्धो ऽतिभृशं पृषत्कैः कर्णेन राजा शिबिरं गतो ऽसौ ॥ (५९।३)

यः संप्रहारे निशि सम्प्रवृत्ते द्रोणेन विद्धो ऽतिभृशं तरस्वी । (६०।१)

तस्थौ च तत्रापि जयप्रतीक्षो द्रोणेन यावन् न हतः किलासीत् ॥ (६०।२)

स संशयं गमितः पाण्डवाग्र्यः संख्ये ऽद्य कर्णेन महानुभावः । (६१।१)

ज्ञातुं प्रयाह्य् आशु तम् अद्य भीम स्थास्याम्य् अहं शत्रुगणान् निरुध्य ॥ (६१।२)

भीम उवाच । (६२।१)

त्वम् एव जानीहि महानुभाव राज्ञः प्रवृत्तिं भरतर्षभस्य । (६२।२)

अहं हि यद्य् अर्जुन यामि तत्र वक्ष्यन्ति मां भीत इति प्रवीराः ॥ (६२।३)

ततो ऽब्रवीद् अर्जुनो भीमसेनं संशप्तकाः प्रत्यनीकं स्थिता मे । (६३।१)

एतान् अहत्वा न मया तु शक्यम् इतो ऽपयातुं रिपुसंघगोष्ठात् ॥ (६३।२)

अथाब्रवीद् अर्जुनं भीमसेनः स्ववीर्यम् आश्रित्य कुरुप्रवीर । (६४।१)

संशप्तकान् प्रतियोत्स्यामि संख्ये सर्वान् अहं याहि धनंजयेति ॥ (६४।२)

तद् भीमसेनस्य वचो निशम्य सुदुर्वचं भ्रातुर् अमित्रमध्ये । (६५।१)

द्रष्टुं कुरुश्रेष्ठम् अभिप्रयातुं प्रोवाच वृष्णिप्रवरं तदानीम् ॥ (६५।२)

चोदयाश्वान् हृषीकेश विगाह्यैतं रथार्णवम् । (६६।१)

अजातशत्रुं राजानं द्रष्टुम् इच्छामि केशव ॥ (६६।२)

ततो हयान् सर्वदाशार्हमुख्यः प्राचोदयद् भीमम् उवाच चेदम् । (६७।१)

नैतच् चित्रं तव कर्माद्य वीर यास्यामहे जहि भीमारिसंघान् ॥ (६७।२)

ततो ययौ हृषीकेशो यत्र राजा युधिष्ठिरः । (६८।१)

शीघ्राच्छीघ्रतरं राजन् वाजिभिर् गरुडोपमैः ॥ (६८।२)

प्रत्यनीके व्यवस्थाप्य भीमसेनम् अरिंदमम् । (६९।१)

संदिश्य चैव राजेन्द्र युद्धं प्रति वृकोदरम् ॥ (६९।२)

ततस् तु गत्वा पुरुषप्रवीरौ राजानम् आसाद्य शयानम् एकम् । (७०।१)

रथाद् उभौ प्रत्यवरुह्य तस्माद् ववन्दतुर् धर्मराजस्य पादौ ॥ (७०।२)

तौ दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्रौ क्षेमिणौ पुरुषर्षभ । (७१।१)

मुदाभ्युपगतौ कृष्णाव् अश्विनाव् इव वासवम् ॥ (७१।२)

ताव् अभ्यनन्दद् राजा हि विवस्वान् अश्विनाव् इव । (७२।१)

हते महासुरे जम्भे शक्रविष्णू यथा गुरुः ॥ (७२।२)

मन्यमानो हतं कर्णं धर्मराजो युधिष्ठिरः । (७३।१)

हर्षगद्गदया वाचा प्रीतः प्राह परंतपौ ॥ (७३।२)