MBh, 12, 106
Select a line for its word-by-word analysis.
अथ चेत् पौरुषं किंचित् क्षत्रियात्मनि पश्यसि । (१।२)
atha cet pauruṣaṃ kiṃcit kṣatriyātmani paśyasi |
ब्रवीमि हन्त ते नीतिं राज्यस्य प्रतिपत्तये ॥ (१।३)
bravīmi hanta te nītiṃ rājyasya pratipattaye ||
तां चेच्छक्ष्यस्यनुष्ठातुं कर्म चैव करिष्यसि । (२।१)
tāṃ cecchakṣyasyanuṣṭhātuṃ karma caiva kariṣyasi |
शृणु सर्वम् अशेषेण यत् त्वां वक्ष्यामि तत्त्वतः ॥ (२।२)
śṛṇu sarvam aśeṣeṇa yat tvāṃ vakṣyāmi tattvataḥ ||
आचरिष्यसि चेत् कर्म महतो ऽर्थान् अवाप्स्यसि । (३।१)
ācariṣyasi cet karma mahato 'rthān avāpsyasi |
राज्यं राज्यस्य मन्त्रं वा महतीं वा पुनः श्रियम् । (३।२)
rājyaṃ rājyasya mantraṃ vā mahatīṃ vā punaḥ śriyam |
यद्येतद् रोचते राजन् पुनर् ब्रूहि ब्रवीमि ते ॥ (३।३)
yadyetad rocate rājan punar brūhi bravīmi te ||
ब्रवीतु भगवान्नीतिम् उपपन्नो ऽस्म्यहं प्रभो । (४।२)
bravītu bhagavānnītim upapanno 'smyahaṃ prabho |
हित्वा स्तम्भं च मानं च क्रोधहर्षौ भयं तथा । (५।२)
hitvā stambhaṃ ca mānaṃ ca krodhaharṣau bhayaṃ tathā |
प्रत्यमित्रं निषेवस्व प्रणिपत्य कृताञ्जलिः ॥ (५।३)
pratyamitraṃ niṣevasva praṇipatya kṛtāñjaliḥ ||
दातुम् अर्हति ते वृत्तिं वैदेहः सत्यसंगरः ॥ (६।२)
dātum arhati te vṛttiṃ vaidehaḥ satyasaṃgaraḥ ||
ततः सहायान् सोत्साहांल्लप्स्यसे ऽव्यसनाञ्शुचीन् ॥ (७।२)
tataḥ sahāyān sotsāhāṃllapsyase 'vyasanāñśucīn ||
वर्तमानः स्वशास्त्रे वै संयतात्मा जितेन्द्रियः । (८।१)
vartamānaḥ svaśāstre vai saṃyatātmā jitendriyaḥ |
अभ्युद्धरति चात्मानं प्रसादयति च प्रजाः ॥ (८।२)
abhyuddharati cātmānaṃ prasādayati ca prajāḥ ||
प्रमाणं सर्वभूतेषु गत्वा प्रग्रहणं महत् ॥ (९।२)
pramāṇaṃ sarvabhūteṣu gatvā pragrahaṇaṃ mahat ||
ततः सुहृद्बलं लब्ध्वा मन्त्रयित्वा सुमन्त्रितम् । (१०।१)
tataḥ suhṛdbalaṃ labdhvā mantrayitvā sumantritam |
अन्तरैर् भेदयित्वारीन् बिल्वं बिल्वेन शातय । (१०।२)
antarair bhedayitvārīn bilvaṃ bilvena śātaya |
परैर् वा संविदं कृत्वा बलम् अप्यस्य घातय ॥ (१०।३)
parair vā saṃvidaṃ kṛtvā balam apyasya ghātaya ||
अलभ्या ये शुभा भावाः स्त्रियश्चाच्छादनानि च । (११।१)
alabhyā ye śubhā bhāvāḥ striyaścācchādanāni ca |
तेष्वेव सज्जयेथास्त्वं यथा नश्येत् स्वयं परः ॥ (१२।२)
teṣveva sajjayethāstvaṃ yathā naśyet svayaṃ paraḥ ||
यद्येव प्रतिषेद्धव्यो यद्युपेक्षणम् अर्हति । (१३।१)
yadyeva pratiṣeddhavyo yadyupekṣaṇam arhati |
न जातु विवृतः कार्यः शत्रुर् विनयम् इच्छता ॥ (१३।२)
na jātu vivṛtaḥ kāryaḥ śatrur vinayam icchatā ||
भजस्व श्वेतकाकीयैर् मित्राधमम् अनर्थकैः ॥ (१४।२)
bhajasva śvetakākīyair mitrādhamam anarthakaiḥ ||
आरम्भांश्चास्य महतो दुष्करांस्त्वं प्रयोजय । (१५।१)
ārambhāṃścāsya mahato duṣkarāṃstvaṃ prayojaya |
नदीबन्धविरोधांश्च बलवद्भिर् विरुध्यताम् ॥ (१५।२)
nadībandhavirodhāṃśca balavadbhir virudhyatām ||
यज्ञदानप्रशंसास्मै ब्राह्मणेष्वनुवर्ण्यताम् । (१७।१)
yajñadānapraśaṃsāsmai brāhmaṇeṣvanuvarṇyatām |
ते त्वत्प्रियं करिष्यन्ति तं चेष्यन्ति वृका इव ॥ (१७।२)
te tvatpriyaṃ kariṣyanti taṃ ceṣyanti vṛkā iva ||
असंशयं पुण्यशीलः प्राप्नोति परमां गतिम् । (१८।१)
asaṃśayaṃ puṇyaśīlaḥ prāpnoti paramāṃ gatim |
त्रिविष्टपे पुण्यतमं स्थानं प्राप्नोति पार्थिवः । (१८।२)
triviṣṭape puṇyatamaṃ sthānaṃ prāpnoti pārthivaḥ |
कोशक्षये त्वमित्राणां वशं कौसल्य गच्छति ॥ (१८।३)
kośakṣaye tvamitrāṇāṃ vaśaṃ kausalya gacchati ||
बलार्थमूलं व्युच्छिद्येत् तेन नन्दन्ति शत्रवः ॥ (१९।२)
balārthamūlaṃ vyucchidyet tena nandanti śatravaḥ ||
निन्द्यास्य मानुषं कर्म दैवम् अस्योपवर्णय । (२०।१)
nindyāsya mānuṣaṃ karma daivam asyopavarṇaya |
याजयैनं विश्वजिता सर्वस्वेन वियुज्यताम् । (२१।१)
yājayainaṃ viśvajitā sarvasvena viyujyatām |
ततो गच्छत्वसिद्धार्थः पीड्यमानो महाजनम् ॥ (२१।२)
tato gacchatvasiddhārthaḥ pīḍyamāno mahājanam ||
त्यागधर्मविदं मुण्डं कंचिद् अस्योपवर्णय । (२२।१)
tyāgadharmavidaṃ muṇḍaṃ kaṃcid asyopavarṇaya |
अपि त्यागं बुभूषेत कच्चिद् गच्छेद् अनामयम् ॥ (२२।२)
api tyāgaṃ bubhūṣeta kaccid gacched anāmayam ||
नागान् अश्वान्मनुष्यांश्च कृतकैर् उपघातय ॥ (२३।२)
nāgān aśvānmanuṣyāṃśca kṛtakair upaghātaya ||
एते चान्ये च बहवो दम्भयोगाः सुनिश्चिताः । (२४।१)
ete cānye ca bahavo dambhayogāḥ suniścitāḥ |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.