महाभारतMahābhārata

MBh, 14, 56

1891 of 1995 · 68 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

वैशंपायन उवाच । (१।१)

vaiśaṃpāyana uvāca

1.2१.२

स तं दृष्ट्वा तथाभूतं राजानं घोरदर्शनम् । (१।२)

sa taṃ dṛṣṭvā tathābhūtaṃ rājānaṃ ghoradarśanam |

1.3१.३

दीर्घश्मश्रुधरं नॄणां शोणितेन समुक्षितम् ॥ (१।३)

dīrghaśmaśrudharaṃ nṝṇāṃ śoṇitena samukṣitam ||

2.1२.१

चकार न व्यथां विप्रो राजा त्वेनम् अथाब्रवीत् । (२।१)

cakāra na vyathāṃ vipro rājā tvenam athābravīt |

2.2२.२

प्रत्युत्थाय महातेजा भयकर्ता यमोपमः ॥ (२।२)

pratyutthāya mahātejā bhayakartā yamopamaḥ ||

3.1३.१

दिष्ट्या त्वम् असि कल्याण षष्ठे काले ममान्तिकम् । (३।१)

diṣṭyā tvam asi kalyāṇa ṣaṣṭhe kāle mamāntikam |

3.2३.२

भक्षं मृगयमाणस्य सम्प्राप्तो द्विजसत्तम ॥ (३।२)

bhakṣaṃ mṛgayamāṇasya samprāpto dvijasattama ||

4.1४.१

उत्तङ्क उवाच । (४।१)

uttaṅka uvāca

4.2४.२

राजन् गुर्वर्थिनं विद्धि चरन्तं माम् इहागतम् । (४।२)

rājan gurvarthinaṃ viddhi carantaṃ mām ihāgatam |

4.3४.३

न च गुर्वर्थम् उद्युक्तं हिंस्यम् आहुर् मनीषिणः ॥ (४।३)

na ca gurvartham udyuktaṃ hiṃsyam āhur manīṣiṇaḥ ||

5.1५.१

राजोवाच । (५।१)

rājovāca |

5.2५.२

षष्ठे काले ममाहारो विहितो द्विजसत्तम । (५।२)

ṣaṣṭhe kāle mamāhāro vihito dvijasattama |

5.3५.३

न च शक्यः समुत्स्रष्टुं क्षुधितेन मयाद्य वै ॥ (५।३)

na ca śakyaḥ samutsraṣṭuṃ kṣudhitena mayādya vai ||

6.1६.१

उत्तङ्क उवाच । (६।१)

uttaṅka uvāca

6.2६.२

एवम् अस्तु महाराज समयः क्रियतां तु मे । (६।२)

evam astu mahārāja samayaḥ kriyatāṃ tu me |

6.3६.३

गुर्वर्थम् अभिनिर्वर्त्य पुनर् एष्यामि ते वशम् ॥ (६।३)

gurvartham abhinirvartya punar eṣyāmi te vaśam ||

7.1७.१

संश्रुतश्च मया यो ऽर्थो गुरवे राजसत्तम । (७।१)

saṃśrutaśca mayā yo 'rtho gurave rājasattama |

7.2७.२

त्वदधीनः स राजेन्द्र तं त्वा भिक्षे नरेश्वर ॥ (७।२)

tvadadhīnaḥ sa rājendra taṃ tvā bhikṣe nareśvara ||

8.1८.१

ददासि विप्रमुख्येभ्यस्त्वं हि रत्नानि सर्वशः । (८।१)

dadāsi vipramukhyebhyastvaṃ hi ratnāni sarvaśaḥ |

8.2८.२

दाता त्वं च नरव्याघ्र पात्रभूतः क्षिताविह । (८।२)

dātā tvaṃ ca naravyāghra pātrabhūtaḥ kṣitāviha |

8.3८.३

पात्रं प्रतिग्रहे चापि विद्धि मां नृपसत्तम ॥ (८।३)

pātraṃ pratigrahe cāpi viddhi māṃ nṛpasattama ||

9.1९.१

उपाकृत्य गुरोर् अर्थं त्वदायत्तम् अरिंदम । (९।१)

upākṛtya guror arthaṃ tvadāyattam ariṃdama |

9.2९.२

समयेनेह राजेन्द्र पुनर् एष्यामि ते वशम् ॥ (९।२)

samayeneha rājendra punar eṣyāmi te vaśam ||

10.1१०.१

सत्यं ते प्रतिजानामि नात्र मिथ्यास्ति किंचन । (१०।१)

satyaṃ te pratijānāmi nātra mithyāsti kiṃcana |

10.2१०.२

अनृतं नोक्तपूर्वं मे स्वैरेष्वपि कुतो ऽन्यथा ॥ (१०।२)

anṛtaṃ noktapūrvaṃ me svaireṣvapi kuto 'nyathā ||

11.1११.१

सौदास उवाच । (११।१)

saudāsa uvāca

11.2११.२

यदि मत्तस्त्वदायत्तो गुर्वर्थः कृत एव सः । (११।२)

yadi mattastvadāyatto gurvarthaḥ kṛta eva saḥ |

11.3११.३

यदि चास्मि प्रतिग्राह्यः सांप्रतं तद् ब्रवीहि मे ॥ (११।३)

yadi cāsmi pratigrāhyaḥ sāṃprataṃ tad bravīhi me ||

12.1१२.१

उत्तङ्क उवाच । (१२।१)

uttaṅka uvāca

12.2१२.२

प्रतिग्राह्यो मतो मे त्वं सदैव पुरुषर्षभ । (१२।२)

pratigrāhyo mato me tvaṃ sadaiva puruṣarṣabha |

12.3१२.३

सो ऽहं त्वाम् अनुसंप्राप्तो भिक्षितुं मणिकुण्डले ॥ (१२।३)

so 'haṃ tvām anusaṃprāpto bhikṣituṃ maṇikuṇḍale ||

13.1१३.१

सौदास उवाच । (१३।१)

saudāsa uvāca

13.2१३.२

पत्न्यास्ते मम विप्रर्षे रुचिरे मणिकुण्डले । (१३।२)

patnyāste mama viprarṣe rucire maṇikuṇḍale |

13.3१३.३

वरयार्थं त्वम् अन्यं वै तं ते दास्यामि सुव्रत ॥ (१३।३)

varayārthaṃ tvam anyaṃ vai taṃ te dāsyāmi suvrata ||

14.1१४.१

उत्तङ्क उवाच । (१४।१)

uttaṅka uvāca

14.2१४.२

अलं ते व्यपदेशेन प्रमाणं यदि ते वयम् । (१४।२)

alaṃ te vyapadeśena pramāṇaṃ yadi te vayam |

14.3१४.३

प्रयच्छ कुण्डले मे त्वं सत्यवाग् भव पार्थिव ॥ (१४।३)

prayaccha kuṇḍale me tvaṃ satyavāg bhava pārthiva ||

15.1१५.१

वैशंपायन उवाच । (१५।१)

vaiśaṃpāyana uvāca

15.2१५.२

इत्युक्तस्त्वब्रवीद् राजा तम् उत्तङ्कं पुनर् वचः । (१५।२)

ityuktastvabravīd rājā tam uttaṅkaṃ punar vacaḥ |

15.3१५.३

गच्छ मद्वचनाद् देवीं ब्रूहि देहीति सत्तम ॥ (१५।३)

gaccha madvacanād devīṃ brūhi dehīti sattama ||

16.1१६.१

सैवम् उक्ता त्वया नूनं मद्वाक्येन शुचिस्मिता । (१६।१)

saivam uktā tvayā nūnaṃ madvākyena śucismitā |

16.2१६.२

प्रदास्यति द्विजश्रेष्ठ कुण्डले ते न संशयः ॥ (१६।२)

pradāsyati dvijaśreṣṭha kuṇḍale te na saṃśayaḥ ||

17.1१७.१

उत्तङ्क उवाच । (१७।१)

uttaṅka uvāca

17.2१७.२

क्व पत्नी भवतः शक्या मया द्रष्टुं नरेश्वर । (१७।२)

kva patnī bhavataḥ śakyā mayā draṣṭuṃ nareśvara |

17.3१७.३

स्वयं वापि भवान् पत्नीं किमर्थं नोपसर्पति ॥ (१७।३)

svayaṃ vāpi bhavān patnīṃ kimarthaṃ nopasarpati ||

18.1१८.१

सौदास उवाच । (१८।१)

saudāsa uvāca

18.2१८.२

द्रक्ष्यते तां भवान् अद्य कस्मिंश्चिद् वननिर्झरे । (१८।२)

drakṣyate tāṃ bhavān adya kasmiṃścid vananirjhare |

18.3१८.३

षष्ठे काले न हि मया सा शक्या द्रष्टुम् अद्य वै ॥ (१८।३)

ṣaṣṭhe kāle na hi mayā sā śakyā draṣṭum adya vai ||

19.1१९.१

उत्तङ्कस्तु तथोक्तः स जगाम भरतर्षभ । (१९।१)

uttaṅkastu tathoktaḥ sa jagāma bharatarṣabha |

19.2१९.२

मदयन्तीं च दृष्ट्वा सो ऽज्ञापयत् स्वं प्रयोजनम् ॥ (१९।२)

madayantīṃ ca dṛṣṭvā so 'jñāpayat svaṃ prayojanam ||

20.1२०.१

सौदासवचनं श्रुत्वा ततः सा पृथुलोचना । (२०।१)

saudāsavacanaṃ śrutvā tataḥ sā pṛthulocanā |

20.2२०.२

प्रत्युवाच महाबुद्धिम् उत्तङ्कं जनमेजय ॥ (२०।२)

pratyuvāca mahābuddhim uttaṅkaṃ janamejaya ||

21.1२१.१

एवम् एतन् महाब्रह्मन् नानृतं वदसे ऽनघ । (२१।१)

evam etan mahābrahman nānṛtaṃ vadase 'nagha |

21.2२१.२

अभिज्ञानं तु किंचित् त्वं समानेतुम् इहार्हसि ॥ (२१।२)

abhijñānaṃ tu kiṃcit tvaṃ samānetum ihārhasi ||

22.1२२.१

इमे हि दिव्ये मणिकुण्डले मे देवाश्च यक्षाश्च महोरगाश्च । (२२।१)

ime hi divye maṇikuṇḍale me devāśca yakṣāśca mahoragāśca |

22.2२२.२

तैस्तैर् उपायैः परिहर्तुकामाश् छिद्रेषु नित्यं परितर्कयन्ति ॥ (२२।२)

taistair upāyaiḥ parihartukāmāś chidreṣu nityaṃ paritarkayanti ||

23.1२३.१

निक्षिप्तम् एतद् भुवि पन्नगास्तु रत्नं समासाद्य परामृषेयुः । (२३।१)

nikṣiptam etad bhuvi pannagāstu ratnaṃ samāsādya parāmṛṣeyuḥ |

23.2२३.२

यक्षास्तथोच्छिष्टधृतं सुराश्च निद्रावशं त्वा परिधर्षयेयुः ॥ (२३।२)

yakṣāstathocchiṣṭadhṛtaṃ surāśca nidrāvaśaṃ tvā paridharṣayeyuḥ ||

24.1२४.१

छिद्रेष्वेतेषु हि सदा ह्यधृष्येषु द्विजर्षभ । (२४।१)

chidreṣveteṣu hi sadā hyadhṛṣyeṣu dvijarṣabha |

24.2२४.२

देवराक्षसनागानाम् अप्रमत्तेन धार्यते ॥ (२४।२)

devarākṣasanāgānām apramattena dhāryate ||

25.1२५.१

स्यन्देते हि दिवा रुक्मं रात्रौ च द्विजसत्तम । (२५।१)

syandete hi divā rukmaṃ rātrau ca dvijasattama |

25.2२५.२

नक्तं नक्षत्रताराणां प्रभाम् आक्षिप्य वर्तते ॥ (२५।२)

naktaṃ nakṣatratārāṇāṃ prabhām ākṣipya vartate ||

26.1२६.१

एते ह्यामुच्य भगवन् क्षुत्पिपासाभयं कुतः । (२६।१)

ete hyāmucya bhagavan kṣutpipāsābhayaṃ kutaḥ |

26.2२६.२

विषाग्निश्वापदेभ्यश्च भयं जातु न विद्यते ॥ (२६।२)

viṣāgniśvāpadebhyaśca bhayaṃ jātu na vidyate ||

27.1२७.१

ह्रस्वेन चैते आमुक्ते भवतो ह्रस्वके तदा । (२७।१)

hrasvena caite āmukte bhavato hrasvake tadā |

27.2२७.२

अनुरूपेण चामुक्ते तत्प्रमाणे हि जायतः ॥ (२७।२)

anurūpeṇa cāmukte tatpramāṇe hi jāyataḥ ||

28.1२८.१

एवंविधे ममैते वै कुण्डले परमार्चिते । (२८।१)

evaṃvidhe mamaite vai kuṇḍale paramārcite |

28.2२८.२

त्रिषु लोकेषु विख्याते तद् अभिज्ञानम् आनय ॥ (२८।२)

triṣu lokeṣu vikhyāte tad abhijñānam ānaya ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 14, 56

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit