MBh, 14, 56
Select a line for its word-by-word analysis.
स तं दृष्ट्वा तथाभूतं राजानं घोरदर्शनम् । (१।२)
sa taṃ dṛṣṭvā tathābhūtaṃ rājānaṃ ghoradarśanam |
दीर्घश्मश्रुधरं नॄणां शोणितेन समुक्षितम् ॥ (१।३)
dīrghaśmaśrudharaṃ nṝṇāṃ śoṇitena samukṣitam ||
चकार न व्यथां विप्रो राजा त्वेनम् अथाब्रवीत् । (२।१)
cakāra na vyathāṃ vipro rājā tvenam athābravīt |
दिष्ट्या त्वम् असि कल्याण षष्ठे काले ममान्तिकम् । (३।१)
diṣṭyā tvam asi kalyāṇa ṣaṣṭhe kāle mamāntikam |
भक्षं मृगयमाणस्य सम्प्राप्तो द्विजसत्तम ॥ (३।२)
bhakṣaṃ mṛgayamāṇasya samprāpto dvijasattama ||
राजन् गुर्वर्थिनं विद्धि चरन्तं माम् इहागतम् । (४।२)
rājan gurvarthinaṃ viddhi carantaṃ mām ihāgatam |
न च गुर्वर्थम् उद्युक्तं हिंस्यम् आहुर् मनीषिणः ॥ (४।३)
na ca gurvartham udyuktaṃ hiṃsyam āhur manīṣiṇaḥ ||
न च शक्यः समुत्स्रष्टुं क्षुधितेन मयाद्य वै ॥ (५।३)
na ca śakyaḥ samutsraṣṭuṃ kṣudhitena mayādya vai ||
गुर्वर्थम् अभिनिर्वर्त्य पुनर् एष्यामि ते वशम् ॥ (६।३)
gurvartham abhinirvartya punar eṣyāmi te vaśam ||
त्वदधीनः स राजेन्द्र तं त्वा भिक्षे नरेश्वर ॥ (७।२)
tvadadhīnaḥ sa rājendra taṃ tvā bhikṣe nareśvara ||
ददासि विप्रमुख्येभ्यस्त्वं हि रत्नानि सर्वशः । (८।१)
dadāsi vipramukhyebhyastvaṃ hi ratnāni sarvaśaḥ |
दाता त्वं च नरव्याघ्र पात्रभूतः क्षिताविह । (८।२)
dātā tvaṃ ca naravyāghra pātrabhūtaḥ kṣitāviha |
पात्रं प्रतिग्रहे चापि विद्धि मां नृपसत्तम ॥ (८।३)
pātraṃ pratigrahe cāpi viddhi māṃ nṛpasattama ||
सत्यं ते प्रतिजानामि नात्र मिथ्यास्ति किंचन । (१०।१)
satyaṃ te pratijānāmi nātra mithyāsti kiṃcana |
अनृतं नोक्तपूर्वं मे स्वैरेष्वपि कुतो ऽन्यथा ॥ (१०।२)
anṛtaṃ noktapūrvaṃ me svaireṣvapi kuto 'nyathā ||
यदि मत्तस्त्वदायत्तो गुर्वर्थः कृत एव सः । (११।२)
yadi mattastvadāyatto gurvarthaḥ kṛta eva saḥ |
यदि चास्मि प्रतिग्राह्यः सांप्रतं तद् ब्रवीहि मे ॥ (११।३)
yadi cāsmi pratigrāhyaḥ sāṃprataṃ tad bravīhi me ||
प्रतिग्राह्यो मतो मे त्वं सदैव पुरुषर्षभ । (१२।२)
pratigrāhyo mato me tvaṃ sadaiva puruṣarṣabha |
सो ऽहं त्वाम् अनुसंप्राप्तो भिक्षितुं मणिकुण्डले ॥ (१२।३)
so 'haṃ tvām anusaṃprāpto bhikṣituṃ maṇikuṇḍale ||
पत्न्यास्ते मम विप्रर्षे रुचिरे मणिकुण्डले । (१३।२)
patnyāste mama viprarṣe rucire maṇikuṇḍale |
वरयार्थं त्वम् अन्यं वै तं ते दास्यामि सुव्रत ॥ (१३।३)
varayārthaṃ tvam anyaṃ vai taṃ te dāsyāmi suvrata ||
प्रयच्छ कुण्डले मे त्वं सत्यवाग् भव पार्थिव ॥ (१४।३)
prayaccha kuṇḍale me tvaṃ satyavāg bhava pārthiva ||
इत्युक्तस्त्वब्रवीद् राजा तम् उत्तङ्कं पुनर् वचः । (१५।२)
ityuktastvabravīd rājā tam uttaṅkaṃ punar vacaḥ |
गच्छ मद्वचनाद् देवीं ब्रूहि देहीति सत्तम ॥ (१५।३)
gaccha madvacanād devīṃ brūhi dehīti sattama ||
सैवम् उक्ता त्वया नूनं मद्वाक्येन शुचिस्मिता । (१६।१)
saivam uktā tvayā nūnaṃ madvākyena śucismitā |
प्रदास्यति द्विजश्रेष्ठ कुण्डले ते न संशयः ॥ (१६।२)
pradāsyati dvijaśreṣṭha kuṇḍale te na saṃśayaḥ ||
क्व पत्नी भवतः शक्या मया द्रष्टुं नरेश्वर । (१७।२)
kva patnī bhavataḥ śakyā mayā draṣṭuṃ nareśvara |
स्वयं वापि भवान् पत्नीं किमर्थं नोपसर्पति ॥ (१७।३)
svayaṃ vāpi bhavān patnīṃ kimarthaṃ nopasarpati ||
द्रक्ष्यते तां भवान् अद्य कस्मिंश्चिद् वननिर्झरे । (१८।२)
drakṣyate tāṃ bhavān adya kasmiṃścid vananirjhare |
षष्ठे काले न हि मया सा शक्या द्रष्टुम् अद्य वै ॥ (१८।३)
ṣaṣṭhe kāle na hi mayā sā śakyā draṣṭum adya vai ||
मदयन्तीं च दृष्ट्वा सो ऽज्ञापयत् स्वं प्रयोजनम् ॥ (१९।२)
madayantīṃ ca dṛṣṭvā so 'jñāpayat svaṃ prayojanam ||
प्रत्युवाच महाबुद्धिम् उत्तङ्कं जनमेजय ॥ (२०।२)
pratyuvāca mahābuddhim uttaṅkaṃ janamejaya ||
अभिज्ञानं तु किंचित् त्वं समानेतुम् इहार्हसि ॥ (२१।२)
abhijñānaṃ tu kiṃcit tvaṃ samānetum ihārhasi ||
इमे हि दिव्ये मणिकुण्डले मे देवाश्च यक्षाश्च महोरगाश्च । (२२।१)
ime hi divye maṇikuṇḍale me devāśca yakṣāśca mahoragāśca |
तैस्तैर् उपायैः परिहर्तुकामाश् छिद्रेषु नित्यं परितर्कयन्ति ॥ (२२।२)
taistair upāyaiḥ parihartukāmāś chidreṣu nityaṃ paritarkayanti ||
निक्षिप्तम् एतद् भुवि पन्नगास्तु रत्नं समासाद्य परामृषेयुः । (२३।१)
nikṣiptam etad bhuvi pannagāstu ratnaṃ samāsādya parāmṛṣeyuḥ |
यक्षास्तथोच्छिष्टधृतं सुराश्च निद्रावशं त्वा परिधर्षयेयुः ॥ (२३।२)
yakṣāstathocchiṣṭadhṛtaṃ surāśca nidrāvaśaṃ tvā paridharṣayeyuḥ ||
छिद्रेष्वेतेषु हि सदा ह्यधृष्येषु द्विजर्षभ । (२४।१)
chidreṣveteṣu hi sadā hyadhṛṣyeṣu dvijarṣabha |
स्यन्देते हि दिवा रुक्मं रात्रौ च द्विजसत्तम । (२५।१)
syandete hi divā rukmaṃ rātrau ca dvijasattama |
नक्तं नक्षत्रताराणां प्रभाम् आक्षिप्य वर्तते ॥ (२५।२)
naktaṃ nakṣatratārāṇāṃ prabhām ākṣipya vartate ||
एते ह्यामुच्य भगवन् क्षुत्पिपासाभयं कुतः । (२६।१)
ete hyāmucya bhagavan kṣutpipāsābhayaṃ kutaḥ |
विषाग्निश्वापदेभ्यश्च भयं जातु न विद्यते ॥ (२६।२)
viṣāgniśvāpadebhyaśca bhayaṃ jātu na vidyate ||
ह्रस्वेन चैते आमुक्ते भवतो ह्रस्वके तदा । (२७।१)
hrasvena caite āmukte bhavato hrasvake tadā |
त्रिषु लोकेषु विख्याते तद् अभिज्ञानम् आनय ॥ (२८।२)
triṣu lokeṣu vikhyāte tad abhijñānam ānaya ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.