द्रौपद्युवाच । (१।१)

नावमन्ये न गर्हे च धर्मं पार्थ कथंचन । (१।२)

ईश्वरं कुत एवाहम् अवमंस्ये प्रजापतिम् ॥ (१।३)

आर्ताहं प्रलपामीदम् इति मां विद्धि भारत । (२।१)

भूयश् च विलपिष्यामि सुमनास् तन्निबोध मे ॥ (२।२)

कर्म खल्विह कर्तव्यं जातेनामित्रकर्शन । (३।१)

अकर्माणो हि जीवन्ति स्थावरा नेतरे जनाः ॥ (३।२)

आ मातृस्तनपानाच् च यावच्छय्योपसर्पणम् । (४।१)

जङ्गमाः कर्मणा वृत्तिम् आप्नुवन्ति युधिष्ठिर ॥ (४।२)

जङ्गमेषु विशेषेण मनुष्या भरतर्षभ । (५।१)

इच्छन्ति कर्मणा वृत्तिम् अवाप्तुं प्रेत्य चेह च ॥ (५।२)

उत्थानम् अभिजानन्ति सर्वभूतानि भारत । (६।१)

प्रत्यक्षं फलम् अश्नन्ति कर्मणां लोकसाक्षिकम् ॥ (६।२)

पश्यामि स्वं समुत्थानम् उपजीवन्ति जन्तवः । (७।१)

अपि धाता विधाता च यथायम् उदके बकः ॥ (७।२)

स्वकर्म कुरु मा ग्लासीः कर्मणा भव दंशितः । (८।१)

कृत्यं हि यो ऽभिजानाति सहस्रे नास्ति सो ऽस्ति वा ॥ (८।२)

तस्य चापि भवेत् कार्यं विवृद्धौ रक्षणे तथा । (९।१)

भक्ष्यमाणो ह्यनावापः क्षीयते हिमवान् अपि ॥ (९।२)

उत्सीदेरन् प्रजाः सर्वा न कुर्युः कर्म चेद् यदि । (१०।१)

अपि चाप्यफलं कर्म पश्यामः कुर्वतो जनान् । (१०।२)

नान्यथा ह्यभिजानन्ति वृत्तिं लोके कथंचन ॥ (१०।३)

यश्च दिष्टपरो लोके यश्चायं हठवादकः । (११।१)

उभावपसदावेतौ कर्मबुद्धिः प्रशस्यते ॥ (११।२)

यो हि दिष्टम् उपासीनो निर्विचेष्टः सुखं स्वपेत् । (१२।१)

अवसीदेत् सुदुर्बुद्धिर् आमो घट इवाम्भसि ॥ (१२।२)

तथैव हठबुद्धिर् यः शक्तः कर्मण्यकर्मकृत् । (१३।१)

आसीत न चिरं जीवेद् अनाथ इव दुर्बलः ॥ (१३।२)

अकस्माद् अपि यः कश्चिद् अर्थं प्राप्नोति पूरुषः । (१४।१)

तं हठेनेति मन्यन्ते स हि यत्नो न कस्यचित् ॥ (१४।२)

यच्चापि किंचित् पुरुषो दिष्टं नाम लभत्युत । (१५।१)

दैवेन विधिना पार्थ तद् दैवम् इति निश्चितम् ॥ (१५।२)

यत् स्वयं कर्मणा किंचित् फलम् आप्नोति पूरुषः । (१६।१)

प्रत्यक्षं चक्षुषा दृष्टं तत् पौरुषम् इति स्मृतम् ॥ (१६।२)

स्वभावतः प्रवृत्तो ऽन्यः प्राप्नोत्य् अर्थान् अकारणात् । (१७।१)

तत् स्वभावात्मकं विद्धि फलं पुरुषसत्तम ॥ (१७।२)

एवं हठाच्च दैवाच्च स्वभावात् कर्मणस् तथा । (१८।१)

यानि प्राप्नोति पुरुषस् तत् फलं पूर्वकर्मणः ॥ (१८।२)

धातापि हि स्वकर्मैव तैस् तैर् हेतुभिर् ईश्वरः । (१९।१)

विदधाति विभज्येह फलं पूर्वकृतं नृणाम् ॥ (१९।२)

यद्ध्ययं पुरुषः किंचित् कुरुते वै शुभाशुभम् । (२०।१)

तद् धातृविहितं विद्धि पूर्वकर्मफलोदयम् ॥ (२०।२)

कारणं तस्य देहो ऽयं धातुः कर्मणि कर्मणि । (२१।१)

स यथा प्रेरयत्य् एनं तथायं कुरुते ऽवशः ॥ (२१।२)

तेषु तेषु हि कृत्येषु विनियोक्ता महेश्वरः । (२२।१)

सर्वभूतानि कौन्तेय कारयत्यवशान्यपि ॥ (२२।२)

मनसार्थान् विनिश्चित्य पश्चात् प्राप्नोति कर्मणा । (२३।१)

बुद्धिपूर्वं स्वयं धीरः पुरुषस् तत्र कारणम् ॥ (२३।२)

संख्यातुं नैव शक्यानि कर्माणि पुरुषर्षभ । (२४।१)

अगारनगराणां हि सिद्धिः पुरुषहैतुकी ॥ (२४।२)

तिले तैलं गवि क्षीरं काष्ठे पावकम् अन्ततः । (२५।१)

धिया धीरो विजानीयाद् उपायं चास्य सिद्धये ॥ (२५।२)

ततः प्रवर्तते पश्चात् करणेष्वस्य सिद्धये । (२६।१)

तां सिद्धिम् उपजीवन्ति कर्मणाम् इह जन्तवः ॥ (२६।२)

कुशलेन कृतं कर्म कर्त्रा साधु विनिश्चितम् । (२७।१)

इदं त्वकुशलेनेति विशेषाद् उपलभ्यते ॥ (२७।२)

इष्टापूर्तफलं न स्यान् न शिष्यो न गुरुर् भवेत् । (२८।१)

पुरुषः कर्मसाध्येषु स्याच्चेद् अयम् अकारणम् ॥ (२८।२)

कर्तृत्वाद् एव पुरुषः कर्मसिद्धौ प्रशस्यते । (२९।१)

असिद्धौ निन्द्यते चापि कर्मनाशः कथं त्विह ॥ (२९।२)

सर्वम् एव हठेनैके दिष्टेनैके वदन्त्युत । (३०।१)

पुरुषप्रयत्नजं केचित् त्रैधम् एतन् निरुच्यते ॥ (३०।२)

न चैवैतावता कार्यं मन्यन्त इति चापरे । (३१।१)

अस्ति सर्वम् अदृश्यं तु दिष्टं चैव तथा हठः । (३१।२)

दृश्यते हि हठाच्चैव दिष्टाच्चार्थस्य संततिः ॥ (३१।३)

किंचिद् दैवाद्धठात् किंचित् किंचिद् एव स्वकर्मतः । (३२।१)

पुरुषः फलम् आप्नोति चतुर्थं नात्र कारणम् ॥ (३२।२)

कुशलाः प्रतिजानन्ति ये तत्त्वविदुषो जनाः ॥ (३३।१)

तथैव धाता भूतानाम् इष्टानिष्टफलप्रदः । (३४।१)

यदि न स्यान् न भूतानां कृपणो नाम कश्चन ॥ (३४।२)

यं यम् अर्थम् अभिप्रेप्सुः कुरुते कर्म पूरुषः । (३५।१)

तत् तत् सफलम् एव स्याद् यदि न स्यात् पुराकृतम् ॥ (३५।२)

त्रिद्वाराम् अर्थसिद्धिं तु नानुपश्यन्ति ये नराः । (३६।१)

तथैवानर्थसिद्धिं च यथा लोकास् तथैव ते ॥ (३६।२)

कर्तव्यं त्वेव कर्मेति मनोर् एष विनिश्चयः । (३७।१)

एकान्तेन ह्यनीहो ऽयं पराभवति पूरुषः ॥ (३७।२)

कुर्वतो हि भवत्येव प्रायेणेह युधिष्ठिर । (३८।१)

एकान्तफलसिद्धिं तु न विन्दत्यलसः क्वचित् ॥ (३८।२)

असंभवे त्वस्य हेतुः प्रायश्चित्तं तु लक्ष्यते । (३९।१)

कृते कर्मणि राजेन्द्र तथानृण्यम् अवाप्यते ॥ (३९।२)

अलक्ष्मीर् आविशत्य् एनं शयानम् अलसं नरम् । (४०।१)

निःसंशयं फलं लब्ध्वा दक्षो भूतिम् उपाश्नुते ॥ (४०।२)

अनर्थं संशयावस्थं वृण्वते मुक्तसंशयाः । (४१।१)

धीरा नराः कर्मरता न तु निःसंशयं क्वचित् ॥ (४१।२)

एकान्तेन ह्यनर्थो ऽयं वर्तते ऽस्मासु साम्प्रतम् । (४२।१)

न तु निःसंशयं न स्यात् त्वयि कर्मण्य् अवस्थिते ॥ (४२।२)

अथवा सिद्धिर् एव स्यान् महिमा तु तथैव ते । (४३।१)

वृकोदरस्य बीभत्सोर् भ्रात्रोश् च यमयोर् अपि ॥ (४३।२)

अन्येषां कर्म सफलम् अस्माकम् अपि वा पुनः । (४४।१)

विप्रकर्षेण बुध्येत कृतकर्मा यथा फलम् ॥ (४४।२)

पृथिवीं लाङ्गलेनैव भित्त्वा बीजं वपत्युत । (४५।१)

आस्ते ऽथ कर्षकस् तूष्णीं पर्जन्यस् तत्र कारणम् ॥ (४५।२)

वृष्टिश् चेन् नानुगृह्णीयाद् अनेनास् तत्र कर्षकः । (४६।१)

यद् अन्यः पुरुषः कुर्यात् कृतं तत् सकलं मया ॥ (४६।२)

तच्चेद् अफलम् अस्माकं नापराधो ऽस्ति नः क्वचित् । (४७।१)

इति धीरो ऽन्ववेक्ष्यैव नात्मानं तत्र गर्हयेत् ॥ (४७।२)

कुर्वतो नार्थसिद्धिर् मे भवतीति ह भारत । (४८।१)

निर्वेदो नात्र गन्तव्यो द्वावेतौ ह्यस्य कर्मणः । (४८।२)

सिद्धिर् वाप्यथ वासिद्धिर् अप्रवृत्तिर् अतो ऽन्यथा ॥ (४८।३)

बहूनां समवाये हि भावानां कर्म सिध्यति । (४९।१)

गुणाभावे फलं न्यूनं भवत्यफलम् एव वा । (४९।२)

अनारम्भे तु न फलं न गुणो दृश्यते ऽच्युत ॥ (४९।३)

देशकालावुपायांश् च मङ्गलं स्वस्ति वृद्धये । (५०।१)

युनक्ति मेधया धीरो यथाशक्ति यथाबलम् ॥ (५०।२)

अप्रमत्तेन तत् कार्यम् उपदेष्टा पराक्रमः । (५१।१)

भूयिष्ठं कर्मयोगेषु सर्व एव पराक्रमः ॥ (५१।२)

यं तु धीरो ऽन्ववेक्षेत श्रेयांसं बहुभिर् गुणैः । (५२।१)

साम्नैवार्थं ततो लिप्सेत् कर्म चास्मै प्रयोजयेत् ॥ (५२।२)

व्यसनं वास्य काङ्क्षेत विनाशं वा युधिष्ठिर । (५३।१)

अपि सिन्धोर् गिरेर् वापि किं पुनर् मर्त्यधर्मिणः ॥ (५३।२)

उत्थानयुक्तः सततं परेषाम् अन्तरैषणे । (५४।१)

आनृण्यम् आप्नोति नरः परस्यात्मन एव च ॥ (५४।२)

न चैवात्मावमन्तव्यः पुरुषेण कदाचन । (५५।१)

न ह्यात्मपरिभूतस्य भूतिर् भवति भारत ॥ (५५।२)

एवं संस्थितिका सिद्धिर् इयं लोकस्य भारत । (५६।१)

चित्रा सिद्धिगतिः प्रोक्ता कालावस्थाविभागतः ॥ (५६।२)

ब्राह्मणं मे पिता पूर्वं वासयामास पण्डितम् । (५७।१)

सो ऽस्मा अर्थम् इमं प्राह पित्रे मे भरतर्षभ ॥ (५७।२)

नीतिं बृहस्पतिप्रोक्तां भ्रातॄन् मे ऽग्राहयत् पुरा । (५८।१)

तेषां सांकथ्यम् अश्रौषम् अहम् एतत् तदा गृहे ॥ (५८।२)

स मां राजन् कर्मवतीम् आगताम् आह सान्त्वयन् । (५९।१)

शुश्रूषमाणाम् आसीनां पितुर् अङ्के युधिष्ठिर ॥ (५९।२)