वैशंपायन उवाच । (१।१)

तमसाभिप्लुते लोके रजसा चैव भारत । (१।२)

व्यतिष्ठन् वै मुहूर्तं तु व्यूढानीकाः प्रहारिणः ॥ (१।३)

ततो ऽन्धकारं प्रणुदन्न् उदतिष्ठत चन्द्रमाः । (२।१)

कुर्वाणो विमलां रात्रिं नन्दयन् क्षत्रियान् युधि ॥ (२।२)

ततः प्रकाशम् आसाद्य पुनर् युद्धम् अवर्तत । (३।१)

घोररूपं ततस्ते स्म नावेक्षन्त परस्परम् ॥ (३।२)

ततः सुशर्मा त्रैगर्तः सह भ्रात्रा यवीयसा । (४।१)

अभ्यद्रवन्मत्स्यराजं रथव्रातेन सर्वशः ॥ (४।२)

ततो रथाभ्यां प्रस्कन्द्य भ्रातरौ क्षत्रियर्षभौ । (५।१)

गदापाणी सुसंरब्धौ समभ्यद्रवतां हयान् ॥ (५।२)

तथैव तेषां तु बलानि तानि क्रुद्धान्यथान्योन्यम् अभिद्रवन्ति । (६।१)

गदासिखड्गैश्च परश्वधैश्च प्रासैश्च तीक्ष्णाग्रसुपीतधारैः ॥ (६।२)

बलं तु मत्स्यस्य बलेन राजा सर्वं त्रिगर्ताधिपतिः सुशर्मा । (७।१)

प्रमथ्य जित्वा च प्रसह्य मत्स्यं विराटम् ओजस्विनम् अभ्यधावत् ॥ (७।२)

तौ निहत्य पृथग् धुर्यावुभौ च पार्ष्णिसारथी । (८।१)

विरथं मत्स्यराजानं जीवग्राहम् अगृह्णताम् ॥ (८।२)

तम् उन्मथ्य सुशर्मा तु रुदतीं वधुकाम् इव । (९।१)

स्यन्दनं स्वं समारोप्य प्रययौ शीघ्रवाहनः ॥ (९।२)

तस्मिन् गृहीते विरथे विराटे बलवत्तरे । (१०।१)

प्राद्रवन्त भयान्मत्स्यास्त्रिगर्तैर् अर्दिता भृशम् ॥ (१०।२)

तेषु संत्रास्यमानेषु कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । (११।१)

अभ्यभाषन्महाबाहुं भीमसेनम् अरिंदमम् ॥ (११।२)

मत्स्यराजः परामृष्टस्त्रिगर्तेन सुशर्मणा । (१२।१)

तं मोक्षय महाबाहो न गच्छेद् द्विषतां वशम् ॥ (१२।२)

उषिताः स्मः सुखं सर्वे सर्वकामैः सुपूजिताः । (१३।१)

भीमसेन त्वया कार्या तस्य वासस्य निष्कृतिः ॥ (१३।२)

भीमसेन उवाच । (१४।१)

अहम् एनं परित्रास्ये शासनात् तव पार्थिव । (१४।२)

पश्य मे सुमहत् कर्म युध्यतः सह शत्रुभिः ॥ (१४।३)

स्वबाहुबलम् आश्रित्य तिष्ठ त्वं भ्रातृभिः सह । (१५।१)

एकान्तम् आश्रितो राजन् पश्य मे ऽद्य पराक्रमम् ॥ (१५।२)

सुस्कन्धो ऽयं महावृक्षो गदारूप इव स्थितः । (१६।१)

एनम् एव समारुज्य द्रावयिष्यामि शात्रवान् ॥ (१६।२)

वैशंपायन उवाच । (१७।१)

तं मत्तम् इव मातङ्गं वीक्षमाणं वनस्पतिम् । (१७।२)

अब्रवीद् भ्रातरं वीरं धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ (१७।३)

मा भीम साहसं कार्षीस्तिष्ठत्वेष वनस्पतिः । (१८।१)

मा त्वा वृक्षेण कर्माणि कुर्वाणम् अतिमानुषम् । (१८।२)

जनाः समवबुध्येरन् भीमो ऽयम् इति भारत ॥ (१८।३)

अन्यद् एवायुधं किंचित् प्रतिपद्यस्व मानुषम् । (१९।१)

चापं वा यदि वा शक्तिं निस्त्रिंशं वा परश्वधम् ॥ (१९।२)

यद् एव मानुषं भीम भवेद् अन्यैर् अलक्षितम् । (२०।१)

तद् एवायुधम् आदाय मोक्षयाशु महीपतिम् ॥ (२०।२)

यमौ च चक्ररक्षौ ते भवितारौ महाबलौ । (२१।१)

व्यूहतः समरे तात मत्स्यराजं परीप्सतः ॥ (२१।२)

ततः समस्तास्ते सर्वे तुरगान् अभ्यचोदयन् । (२२।१)

दिव्यम् अस्त्रं विकुर्वाणास्त्रिगर्तान् प्रत्यमर्षणाः ॥ (२२।२)

तान्निवृत्तरथान् दृष्ट्वा पाण्डवान् सा महाचमूः । (२३।१)

वैराटी परमक्रुद्धा युयुधे परमाद्भुतम् ॥ (२३।२)

सहस्रं न्यवधीत् तत्र कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । (२४।१)

भीमः सप्तशतान् योधान् परलोकम् अदर्शयत् । (२४।२)

नकुलश्चापि सप्तैव शतानि प्राहिणोच्छरैः ॥ (२४।३)

शतानि त्रीणि शूराणां सहदेवः प्रतापवान् । (२५।१)

युधिष्ठिरसमादिष्टो निजघ्ने पुरुषर्षभः । (२५।२)

भित्त्वा तां महतीं सेनां त्रिगर्तानां नरर्षभ ॥ (२५।३)

ततो युधिष्ठिरो राजा त्वरमाणो महारथः । (२६।१)

अभिद्रुत्य सुशर्माणं शरैर् अभ्यतुदद् भृशम् ॥ (२६।२)

सुशर्मापि सुसंक्रुद्धस्त्वरमाणो युधिष्ठिरम् । (२७।१)

अविध्यन्नवभिर् बाणैश्चतुर्भिश्चतुरो हयान् ॥ (२७।२)

ततो राजन्न् आशुकारी कुन्तीपुत्रो वृकोदरः । (२८।१)

समासाद्य सुशर्माणम् अश्वान् अस्य व्यपोथयत् ॥ (२८।२)

पृष्ठगोपौ च तस्याथ हत्वा परमसायकैः । (२९।१)

अथास्य सारथिं क्रुद्धो रथोपस्थाद् अपाहरत् ॥ (२९।२)

चक्ररक्षश्च शूरश्च शोणाश्वो नाम विश्रुतः । (३०।१)

स भयाद् द्वैरथं दृष्ट्वा त्रैगर्तं प्राजहत् तदा ॥ (३०।२)

ततो विराटः प्रस्कन्द्य रथाद् अथ सुशर्मणः । (३१।१)

गदाम् अस्य परामृश्य तम् एवाजघ्निवान् बली । (३१।२)

स चचार गदापाणिर् वृद्धो ऽपि तरुणो यथा ॥ (३१।३)

भीमस्तु भीमसंकाशो रथात् प्रस्कन्द्य कुण्डली । (३२।१)

त्रिगर्तराजम् आदत्त सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥ (३२।२)

तस्मिन् गृहीते विरथे त्रिगर्तानां महारथे । (३३।१)

अभज्यत बलं सर्वं त्रैगर्तं तद्भयातुरम् ॥ (३३।२)

निवर्त्य गास्ततः सर्वाः पाण्डुपुत्रा महाबलाः । (३४।१)

अवजित्य सुशर्माणं धनं चादाय सर्वशः ॥ (३४।२)

स्वबाहुबलसम्पन्ना ह्रीनिषेधा यतव्रताः । (३५।१)

संग्रामशिरसो मध्ये तां रात्रिं सुखिनो ऽवसन् ॥ (३५।२)

ततो विराटः कौन्तेयान् अतिमानुषविक्रमान् । (३६।१)

अर्चयामास वित्तेन मानेन च महारथान् ॥ (३६।२)

विराट उवाच । (३७।१)

यथैव मम रत्नानि युष्माकं तानि वै तथा । (३७।२)

कार्यं कुरुत तैः सर्वे यथाकामं यथासुखम् ॥ (३७।३)

ददान्यलंकृताः कन्या वसूनि विविधानि च । (३८।१)

मनसश्चाप्यभिप्रेतं यद् वः शत्रुनिबर्हणाः ॥ (३८।२)

युष्माकं विक्रमाद् अद्य मुक्तो ऽहं स्वस्तिमान् इह । (३९।१)

तस्माद् भवन्तो मत्स्यानाम् ईश्वराः सर्व एव हि ॥ (३९।२)

वैशंपायन उवाच । (४०।१)

तथाभिवादिनं मत्स्यं कौरवेयाः पृथक् पृथक् । (४०।२)

ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे युधिष्ठिरपुरोगमाः ॥ (४०।३)

प्रतिनन्दाम ते वाक्यं सर्वं चैव विशां पते । (४१।१)

एतेनैव प्रतीताः स्मो यत् त्वं मुक्तो ऽद्य शत्रुभिः ॥ (४१।२)

अथाब्रवीत् प्रीतमना मत्स्यराजो युधिष्ठिरम् । (४२।१)

पुनर् एव महाबाहुर् विराटो राजसत्तमः । (४२।२)

एहि त्वाम् अभिषेक्ष्यामि मत्स्यराजो ऽस्तु नो भवान् ॥ (४२।३)

मनसश्चाप्यभिप्रेतं यत् ते शत्रुनिबर्हण । (४३।१)

तत् ते ऽहं सम्प्रदास्यामि सर्वम् अर्हति नो भवान् ॥ (४३।२)

रत्नानि गाः सुवर्णं च मणिमुक्तम् अथापि वा । (४४।१)

वैयाघ्रपद्य विप्रेन्द्र सर्वथैव नमो ऽस्तु ते ॥ (४४।२)

त्वत्कृते ह्यद्य पश्यामि राज्यम् आत्मानम् एव च । (४५।१)

यतश्च जातः संरम्भः स च शत्रुर् वशं गतः ॥ (४५।२)

ततो युधिष्ठिरो मत्स्यं पुनर् एवाभ्यभाषत । (४६।१)

प्रतिनन्दामि ते वाक्यं मनोज्ञं मत्स्य भाषसे ॥ (४६।२)

आनृशंस्यपरो नित्यं सुसुखः सततं भव । (४७।१)

गच्छन्तु दूतास्त्वरितं नगरं तव पार्थिव । (४७।२)

सुहृदां प्रियम् आख्यातुं घोषयन्तु च ते जयम् ॥ (४७।३)

ततस्तद्वचनान्मत्स्यो दूतान् राजा समादिशत् । (४८।१)

आचक्षध्वं पुरं गत्वा संग्रामे विजयं मम ॥ (४८।२)

कुमाराः समलंकृत्य पर्यागच्छन्तु मे पुरात् । (४९।१)

वादित्राणि च सर्वाणि गणिकाश्च स्वलंकृताः ॥ (४९।२)

ते गत्वा केवलां रात्रिम् अथ सूर्योदयं प्रति । (५०।१)

विराटस्य पुराभ्याशे दूता जयम् अघोषयन् ॥ (५०।२)