MBh, 1, 7
Select a line for its word-by-word analysis.
शप्तस्तु भृगुणा वह्निः क्रुद्धो वाक्यम् अथाब्रवीत् । (१।२)
śaptastu bhṛguṇā vahniḥ kruddho vākyam athābravīt |
किम् इदं साहसं ब्रह्मन् कृतवान् असि सांप्रतम् ॥ (१।३)
kim idaṃ sāhasaṃ brahman kṛtavān asi sāṃpratam ||
पृष्टो यद् अब्रुवं सत्यं व्यभिचारो ऽत्र को मम ॥ (२।२)
pṛṣṭo yad abruvaṃ satyaṃ vyabhicāro 'tra ko mama ||
पृष्टो हि साक्षी यः साक्ष्यं जानमानो ऽन्यथा वदेत् । (३।१)
pṛṣṭo hi sākṣī yaḥ sākṣyaṃ jānamāno 'nyathā vadet |
स पूर्वान् आत्मनः सप्त कुले हन्यात् तथा परान् ॥ (३।२)
sa pūrvān ātmanaḥ sapta kule hanyāt tathā parān ||
यश्च कार्यार्थतत्त्वज्ञो जानमानो न भाषते । (४।१)
yaśca kāryārthatattvajño jānamāno na bhāṣate |
शक्तो ऽहम् अपि शप्तुं त्वां मान्यास्तु ब्राह्मणा मम । (५।१)
śakto 'ham api śaptuṃ tvāṃ mānyāstu brāhmaṇā mama |
जानतो ऽपि च ते व्यक्तं कथयिष्ये निबोध तत् ॥ (५।२)
jānato 'pi ca te vyaktaṃ kathayiṣye nibodha tat ||
योगेन बहुधात्मानं कृत्वा तिष्ठामि मूर्तिषु । (६।१)
yogena bahudhātmānaṃ kṛtvā tiṣṭhāmi mūrtiṣu |
एकीभूताश्च पूज्यन्ते पृथक्त्वेन च पर्वसु ॥ (९।२)
ekībhūtāśca pūjyante pṛthaktvena ca parvasu ||
त्रिदशानां पितॄणां च मुखम् एवम् अहं स्मृतः ॥ (१०।२)
tridaśānāṃ pitṝṇāṃ ca mukham evam ahaṃ smṛtaḥ ||
अमावास्यां च पितरः पौर्णमास्यां च देवताः । (११।१)
amāvāsyāṃ ca pitaraḥ paurṇamāsyāṃ ca devatāḥ |
मन्मुखेनैव हूयन्ते भुञ्जते च हुतं हविः । (११।२)
manmukhenaiva hūyante bhuñjate ca hutaṃ haviḥ |
सर्वभक्षः कथं तेषां भविष्यामि मुखं त्वहम् ॥ (११।३)
sarvabhakṣaḥ kathaṃ teṣāṃ bhaviṣyāmi mukhaṃ tvaham ||
चिन्तयित्वा ततो वह्निश्चक्रे संहारम् आत्मनः । (१२।१)
cintayitvā tato vahniścakre saṃhāram ātmanaḥ |
द्विजानाम् अग्निहोत्रेषु यज्ञसत्रक्रियासु च ॥ (१२।२)
dvijānām agnihotreṣu yajñasatrakriyāsu ca ||
विनाग्निना प्रजाः सर्वास्तत आसन् सुदुःखिताः ॥ (१३।२)
vināgninā prajāḥ sarvāstata āsan suduḥkhitāḥ ||
अथर्षयः समुद्विग्ना देवान् गत्वाब्रुवन् वचः । (१४।१)
atharṣayaḥ samudvignā devān gatvābruvan vacaḥ |
अग्निनाशात् क्रियाभ्रंशाद् भ्रान्ता लोकास् त्रयो ऽनघाः । (१४।२)
agnināśāt kriyābhraṃśād bhrāntā lokās trayo 'naghāḥ |
विधध्वम् अत्र यत् कार्यं न स्यात् कालात्ययो यथा ॥ (१४।३)
vidhadhvam atra yat kāryaṃ na syāt kālātyayo yathā ||
भृगुणा वै महाभाग शप्तो ऽग्निः कारणान्तरे । (१६।१)
bhṛguṇā vai mahābhāga śapto 'gniḥ kāraṇāntare |
कथं देवमुखो भूत्वा यज्ञभागाग्रभुक् तथा । (१६।२)
kathaṃ devamukho bhūtvā yajñabhāgāgrabhuk tathā |
हुतभुक् सर्वलोकेषु सर्वभक्षत्वम् एष्यति ॥ (१६।३)
hutabhuk sarvalokeṣu sarvabhakṣatvam eṣyati ||
श्रुत्वा तु तद् वचस्तेषाम् अग्निम् आहूय लोककृत् । (१७।१)
śrutvā tu tad vacasteṣām agnim āhūya lokakṛt |
उवाच वचनं श्लक्ष्णं भूतभावनम् अव्ययम् ॥ (१७।२)
uvāca vacanaṃ ślakṣṇaṃ bhūtabhāvanam avyayam ||
लोकानाम् इह सर्वेषां त्वं कर्ता चान्त एव च । (१८।१)
lokānām iha sarveṣāṃ tvaṃ kartā cānta eva ca |
त्वं धारयसि लोकांस् त्रीन् क्रियाणां च प्रवर्तकः । (१८।२)
tvaṃ dhārayasi lokāṃs trīn kriyāṇāṃ ca pravartakaḥ |
स तथा कुरु लोकेश नोच्छिद्येरन् क्रिया यथा ॥ (१८।३)
sa tathā kuru lokeśa nocchidyeran kriyā yathā ||
कस्माद् एवं विमूढस्त्वम् ईश्वरः सन् हुताशनः । (१९।१)
kasmād evaṃ vimūḍhastvam īśvaraḥ san hutāśanaḥ |
त्वं पवित्रं यदा लोके सर्वभूतगतश्च ह ॥ (१९।२)
tvaṃ pavitraṃ yadā loke sarvabhūtagataśca ha ||
न त्वं सर्वशरीरेण सर्वभक्षत्वम् एष्यसि । (२०।१)
na tvaṃ sarvaśarīreṇa sarvabhakṣatvam eṣyasi |
उपादाने ऽर्चिषो यास्ते सर्वं धक्ष्यन्ति ताः शिखिन् । (२०।२)
upādāne 'rciṣo yāste sarvaṃ dhakṣyanti tāḥ śikhin |
क्रव्यादा च तनुर् या ते सा सर्वं भक्षयिष्यति ॥ (२०।३)
kravyādā ca tanur yā te sā sarvaṃ bhakṣayiṣyati ||
यथा सूर्यांशुभिः स्पृष्टं सर्वं शुचि विभाव्यते । (२१।१)
yathā sūryāṃśubhiḥ spṛṣṭaṃ sarvaṃ śuci vibhāvyate |
तथा त्वदर्चिर्निर्दग्धं सर्वं शुचि भविष्यति ॥ (२१।२)
tathā tvadarcirnirdagdhaṃ sarvaṃ śuci bhaviṣyati ||
तद् अग्ने त्वं महत् तेजः स्वप्रभावाद् विनिर्गतम् । (२२।१)
tad agne tvaṃ mahat tejaḥ svaprabhāvād vinirgatam |
स्वतेजसैव तं शापं कुरु सत्यम् ऋषेर् विभो । (२२।२)
svatejasaiva taṃ śāpaṃ kuru satyam ṛṣer vibho |
देवानां चात्मनो भागं गृहाण त्वं मुखे हुतम् ॥ (२२।३)
devānāṃ cātmano bhāgaṃ gṛhāṇa tvaṃ mukhe hutam ||
एवम् अस्त्विति तं वह्निः प्रत्युवाच पितामहम् । (२३।१)
evam astviti taṃ vahniḥ pratyuvāca pitāmaham |
ऋषयश्च यथापूर्वं क्रियाः सर्वाः प्रचक्रिरे ॥ (२४।२)
ṛṣayaśca yathāpūrvaṃ kriyāḥ sarvāḥ pracakrire ||
एवं स भगवाञ्शापं लेभे ऽग्निर् भृगुतः पुरा ॥ (२५।३)
evaṃ sa bhagavāñśāpaṃ lebhe 'gnir bhṛgutaḥ purā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.