संजय उवाच । (१।१)

समुदीर्णं ततो दृष्ट्वा संग्रामं कुरुमुख्ययोः । (१।२)

अथाब्रवीद् अर्जुनस्तु वासुदेवं यशस्विनम् ॥ (१।३)

अनयोर् वीरयोर् युद्धे को ज्यायान् भवतो मतः । (२।१)

कस्य वा को गुणो भूयान् एतद् वद जनार्दन ॥ (२।२)

वासुदेव उवाच । (३।१)

उपदेशो ऽनयोस्तुल्यो भीमस्तु बलवत्तरः । (३।२)

कृतयत्नतरस् त्वेष धार्तराष्ट्रो वृकोदरात् ॥ (३।३)

भीमसेनस्तु धर्मेण युध्यमानो न जेष्यति । (४।१)

अन्यायेन तु युध्यन् वै हन्याद् एष सुयोधनम् ॥ (४।२)

मायया निर्जिता देवैर् असुरा इति नः श्रुतम् । (५।१)

विरोचनश्च शक्रेण मायया निर्जितः सखे । (५।२)

मायया चाक्षिपत् तेजो वृत्रस्य बलसूदनः ॥ (५।३)

प्रतिज्ञातं तु भीमेन द्यूतकाले धनंजय । (६।१)

ऊरू भेत्स्यामि ते संख्ये गदयेति सुयोधनम् ॥ (६।२)

सो ऽयं प्रतिज्ञां तां चापि पारयित्वारिकर्शनः । (७।१)

मायाविनं च राजानं माययैव निकृन्ततु ॥ (७।२)

यद्येष बलम् आस्थाय न्यायेन प्रहरिष्यति । (८।१)

विषमस्थस्ततो राजा भविष्यति युधिष्ठिरः ॥ (८।२)

पुनर् एव च वक्ष्यामि पाण्डवेदं निबोध मे । (९।१)

धर्मराजापराधेन भयं नः पुनरागतम् ॥ (९।२)

कृत्वा हि सुमहत् कर्म हत्वा भीष्ममुखान् कुरून् । (१०।१)

जयः प्राप्तो यशश्चाग्र्यं वैरं च प्रतियातितम् । (१०।२)

तद् एवं विजयः प्राप्तः पुनः संशयितः कृतः ॥ (१०।३)

अबुद्धिर् एषा महती धर्मराजस्य पाण्डव । (११।१)

यद् एकविजये युद्धं पणितं कृतम् ईदृशम् । (११।२)

सुयोधनः कृती वीर एकायनगतस्तथा ॥ (११।३)

अपि चोशनसा गीतः श्रूयते ऽयं पुरातनः । (१२।१)

श्लोकस्तत्त्वार्थसहितस्तन्मे निगदतः शृणु ॥ (१२।२)

पुनरावर्तमानानां भग्नानां जीवितैषिणाम् । (१३।१)

भेतव्यम् अरिशेषाणाम् एकायनगता हि ते ॥ (१३।२)

सुयोधनम् इमं भग्नं हतसैन्यं ह्रदं गतम् । (१४।१)

पराजितं वनप्रेप्सुं निराशं राज्यलम्भने ॥ (१४।२)

को न्वेष संयुगे प्राज्ञः पुनर् द्वंद्वे समाह्वयेत् । (१५।१)

अपि वो निर्जितं राज्यं न हरेत सुयोधनः ॥ (१५।२)

यस्त्रयोदशवर्षाणि गदया कृतनिश्रमः । (१६।१)

चरत्यूर्ध्वं च तिर्यक् च भीमसेनजिघांसया ॥ (१६।२)

एवं चेन्न महाबाहुर् अन्यायेन हनिष्यति । (१७।१)

एष वः कौरवो राजा धार्तराष्ट्रो भविष्यति ॥ (१७।२)

धनंजयस्तु श्रुत्वैतत् केशवस्य महात्मनः । (१८।१)

प्रेक्षतो भीमसेनस्य हस्तेनोरुम् अताडयत् ॥ (१८।२)

गृह्य संज्ञां ततो भीमो गदया व्यचरद् रणे । (१९।१)

मण्डलानि विचित्राणि यमकानीतराणि च ॥ (१९।२)

दक्षिणं मण्डलं सव्यं गोमूत्रकम् अथापि च । (२०।१)

व्यचरत् पाण्डवो राजन्न् अरिं संमोहयन्न् इव ॥ (२०।२)

तथैव तव पुत्रो ऽपि गदामार्गविशारदः । (२१।१)

व्यचरल् लघु चित्रं च भीमसेनजिघांसया ॥ (२१।२)

आधुन्वन्तौ गदे घोरे चन्दनागरुरूषिते । (२२।१)

वैरस्यान्तं परीप्सन्तौ रणे क्रुद्धाविवान्तकौ ॥ (२२।२)

अन्योन्यं तौ जिघांसन्तौ प्रवीरौ पुरुषर्षभौ । (२३।१)

युयुधाते गरुत्मन्तौ यथा नागामिषैषिणौ ॥ (२३।२)

मण्डलानि विचित्राणि चरतोर् नृपभीमयोः । (२४।१)

गदासंपातजास्तत्र प्रजज्ञुः पावकार्चिषः ॥ (२४।२)

समं प्रहरतोस्तत्र शूरयोर् बलिनोर् मृधे । (२५।१)

क्षुब्धयोर् वायुना राजन् द्वयोर् इव समुद्रयोः ॥ (२५।२)

तयोः प्रहरतोस्तुल्यं मत्तकुञ्जरयोर् इव । (२६।१)

गदानिर्घातसंह्रादः प्रहाराणाम् अजायत ॥ (२६।२)

तस्मिंस्तदा संप्रहारे दारुणे संकुले भृशम् । (२७।१)

उभावपि परिश्रान्तौ युध्यमानावरिंदमौ ॥ (२७।२)

तौ मुहूर्तं समाश्वस्य पुनर् एव परंतपौ । (२८।१)

अभ्यहारयतां क्रुद्धौ प्रगृह्य महती गदे ॥ (२८।२)

तयोः समभवद् युद्धं घोररूपम् असंवृतम् । (२९।१)

गदानिपातै राजेन्द्र तक्षतोर् वै परस्परम् ॥ (२९।२)

व्यायामप्रद्रुतौ तौ तु वृषभाक्षौ तरस्विनौ । (३०।१)

अन्योन्यं जघ्नतुर् वीरौ पङ्कस्थौ महिषाविव ॥ (३०।२)

जर्जरीकृतसर्वाङ्गौ रुधिरेणाभिसंप्लुतौ । (३१।१)

ददृशाते हिमवति पुष्पिताविव किंशुकौ ॥ (३१।२)

दुर्योधनेन पार्थस्तु विवरे संप्रदर्शिते । (३२।१)

ईषद् उत्स्मयमानस्तु सहसा प्रससार ह ॥ (३२।२)

तम् अभ्याशगतं प्राज्ञो रणे प्रेक्ष्य वृकोदरः । (३३।१)

अवाक्षिपद् गदां तस्मै वेगेन महता बली ॥ (३३।२)

अवक्षेपं तु तं दृष्ट्वा पुत्रस्तव विशां पते । (३४।१)

अपासर्पत् ततः स्थानात् सा मोघा न्यपतद् भुवि ॥ (३४।२)

मोक्षयित्वा प्रहारं तं सुतस्तव स संभ्रमात् । (३५।१)

भीमसेनं च गदया प्राहरत् कुरुसत्तमः ॥ (३५।२)

तस्य विष्यन्दमानेन रुधिरेणामितौजसः । (३६।१)

प्रहारगुरुपाताच्च मूर्छेव समजायत ॥ (३६।२)

दुर्योधनस्तं च वेद पीडितं पाण्डवं रणे । (३७।१)

धारयामास भीमो ऽपि शरीरम् अतिपीडितम् ॥ (३७।२)

अमन्यत स्थितं ह्येनं प्रहरिष्यन्तम् आहवे । (३८।१)

अतो न प्राहरत् तस्मै पुनर् एव तवात्मजः ॥ (३८।२)

ततो मुहूर्तम् आश्वस्य दुर्योधनम् अवस्थितम् । (३९।१)

वेगेनाभ्यद्रवद् राजन् भीमसेनः प्रतापवान् ॥ (३९।२)

तम् आपतन्तं सम्प्रेक्ष्य संरब्धम् अमितौजसम् । (४०।१)

मोघम् अस्य प्रहारं तं चिकीर्षुर् भरतर्षभ ॥ (४०।२)

अवस्थाने मतिं कृत्वा पुत्रस्तव महामनाः । (४१।१)

इयेषोत्पतितुं राजंश्छलयिष्यन् वृकोदरम् ॥ (४१।२)

अबुध्यद् भीमसेनस्तद् राज्ञस्तस्य चिकीर्षितम् । (४२।१)

अथास्य समभिद्रुत्य समुत्क्रम्य च सिंहवत् ॥ (४२।२)

सृत्या वञ्चयतो राजन् पुनर् एवोत्पतिष्यतः । (४३।१)

ऊरुभ्यां प्राहिणोद् राजन् गदां वेगेन पाण्डवः ॥ (४३।२)

सा वज्रनिष्पेषसमा प्रहिता भीमकर्मणा । (४४।१)

ऊरू दुर्योधनस्याथ बभञ्ज प्रियदर्शनौ ॥ (४४।२)

स पपात नरव्याघ्रो वसुधाम् अनुनादयन् । (४५।१)

भग्नोरुर् भीमसेनेन पुत्रस्तव महीपते ॥ (४५।२)

ववुर् वाताः सनिर्घाताः पांसुवर्षं पपात च । (४६।१)

चचाल पृथिवी चापि सवृक्षक्षुपपर्वता ॥ (४६।२)

तस्मिन्निपतिते वीरे पत्यौ सर्वमहीक्षिताम् । (४७।१)

महास्वना पुनर् दीप्ता सनिर्घाता भयंकरी । (४७।२)

पपात चोल्का महती पतिते पृथिवीपतौ ॥ (४७।३)

तथा शोणितवर्षं च पांसुवर्षं च भारत । (४८।१)

ववर्ष मघवांस्तत्र तव पुत्रे निपातिते ॥ (४८।२)

यक्षाणां राक्षसानां च पिशाचानां तथैव च । (४९।१)

अन्तरिक्षे महानादः श्रूयते भरतर्षभ ॥ (४९।२)

तेन शब्देन घोरेण मृगाणाम् अथ पक्षिणाम् । (५०।१)

जज्ञे घोरतमः शब्दो बहूनां सर्वतोदिशम् ॥ (५०।२)

ये तत्र वाजिनः शेषा गजाश्च मनुजैः सह । (५१।१)

मुमुचुस्ते महानादं तव पुत्रे निपातिते ॥ (५१।२)

भेरीशङ्खमृदङ्गानाम् अभवच्च स्वनो महान् । (५२।१)

अन्तर्भूमिगतश्चैव तव पुत्रे निपातिते ॥ (५२।२)

बहुपादैर् बहुभुजैः कबन्धैर् घोरदर्शनैः । (५३।१)

नृत्यद्भिर् भयदैर् व्याप्ता दिशस्तत्राभवन्नृप ॥ (५३।२)

ध्वजवन्तो ऽस्त्रवन्तश्च शस्त्रवन्तस्तथैव च । (५४।१)

प्राकम्पन्त ततो राजंस्तव पुत्रे निपातिते ॥ (५४।२)

ह्रदाः कूपाश्च रुधिरम् उद्वेमुर् नृपसत्तम । (५५।१)

नद्यश्च सुमहावेगाः प्रतिस्रोतोवहाभवन् ॥ (५५।२)

पुल्लिङ्गा इव नार्यस्तु स्त्रीलिङ्गाः पुरुषाभवन् । (५६।१)

दुर्योधने तदा राजन् पतिते तनये तव ॥ (५६।२)

दृष्ट्वा तान् अद्भुतोत्पातान् पाञ्चालाः पाण्डवैः सह । (५७।१)

आविग्नमनसः सर्वे बभूवुर् भरतर्षभ ॥ (५७।२)

ययुर् देवा यथाकामं गन्धर्वाप्सरसस्तथा । (५८।१)

कथयन्तो ऽद्भुतं युद्धं सुतयोस्तव भारत ॥ (५८।२)

तथैव सिद्धा राजेन्द्र तथा वातिकचारणाः । (५९।१)

नरसिंहौ प्रशंसन्तौ विप्रजग्मुर् यथागतम् ॥ (५९।२)