भीष्म उवाच । (१।१)

पुनर् एव तु पप्रच्छ जनको मिथिलाधिपः । (१।२)

पराशरं महात्मानं धर्मे परमनिश्चयम् ॥ (१।३)

किं श्रेयः का गतिर् ब्रह्मन् किं कृतं न विनश्यति । (२।१)

क्व गतो न निवर्तेत तन्मे ब्रूहि महामुने ॥ (२।२)

पराशर उवाच । (३।१)

असङ्गः श्रेयसो मूलं ज्ञानं ज्ञानगतिः परा । (३।२)

चीर्णं तपो न प्रणश्येद् वापः क्षेत्रे न नश्यति ॥ (३।३)

छित्त्वाधर्ममयं पाशं यदा धर्मे ऽभिरज्यते । (४।१)

दत्त्वाभयकृतं दानं तदा सिद्धिम् अवाप्नुयात् ॥ (४।२)

यो ददाति सहस्राणि गवाम् अश्वशतानि च । (५।१)

अभयं सर्वभूतेभ्यस्तद् दानम् अतिवर्तते ॥ (५।२)

वसन् विषयमध्ये ऽपि न वसत्येव बुद्धिमान् । (६।१)

संवसत्येव दुर्बुद्धिर् असत्सु विषयेष्वपि ॥ (६।२)

नाधर्मः श्लिष्यते प्राज्ञम् आपः पुष्करपर्णवत् । (७।१)

अप्राज्ञम् अधिकं पापं श्लिष्यते जतु काष्ठवत् ॥ (७।२)

नाधर्मः कारणापेक्षी कर्तारम् अभिमुञ्चति । (८।१)

कर्ता खलु यथाकालं तत् सर्वम् अभिपद्यते । (८।२)

न भिद्यन्ते कृतात्मान आत्मप्रत्ययदर्शिनः ॥ (८।३)

बुद्धिकर्मेन्द्रियाणां हि प्रमत्तो यो न बुध्यते । (९।१)

शुभाशुभेषु सक्तात्मा प्राप्नोति सुमहद् भयम् ॥ (९।२)

वीतरागो जितक्रोधः सम्यग् भवति यः सदा । (१०।१)

विषये वर्तमानो ऽपि न स पापेन युज्यते ॥ (१०।२)

मर्यादायां धर्मसेतुर् निबद्धो नैव सीदति । (११।१)

पुष्टस्रोत इवायत्तः स्फीतो भवति संचयः ॥ (११।२)

यथा भानुगतं तेजो मणिः शुद्धः समाधिना । (१२।१)

आदत्ते राजशार्दूल तथा योगः प्रवर्तते ॥ (१२।२)

यथा तिलानाम् इह पुष्पसंश्रयात् पृथक् पृथग् याति गुणो ऽतिसौम्यताम् । (१३।१)

तथा नराणां भुवि भावितात्मनां यथाश्रयं सत्त्वगुणः प्रवर्तते ॥ (१३।२)

जहाति दारान् इहते न संपदः सदश्वयानं विविधाश्च याः क्रियाः । (१४।१)

त्रिविष्टपे जातमतिर् यदा नरस् तदास्य बुद्धिर् विषयेषु भिद्यते ॥ (१४।२)

प्रसक्तबुद्धिर् विषयेषु यो नरो यो बुध्यते ह्यात्महितं कदाचन । (१५।१)

स सर्वभावानुगतेन चेतसा नृपामिषेणेव झषो विकृष्यते ॥ (१५।२)

संघातवान् मर्त्यलोकः परस्परम् अपाश्रितः । (१६।१)

कदलीगर्भनिःसारो नौर् इवाप्सु निमज्जति ॥ (१६।२)

न धर्मकालः पुरुषस्य निश्चितो न चापि मृत्युः पुरुषं प्रतीक्षते । (१७।१)

क्रिया हि धर्मस्य सदैव शोभना यदा नरो मृत्युमुखे ऽभिवर्तते ॥ (१७।२)

यथान्धः स्वगृहे युक्तो ह्यभ्यासाद् एव गच्छति । (१८।१)

तथा युक्तेन मनसा प्राज्ञो गच्छति तां गतिम् ॥ (१८।२)

मरणं जन्मनि प्रोक्तं जन्म वै मरणाश्रितम् । (१९।१)

अविद्वान्मोक्षधर्मेषु बद्धो भ्रमति चक्रवत् ॥ (१९।२)

यथा मृणालो ऽनुगतम् आशु मुञ्चति कर्दमम् । (२०।१)

तथात्मा पुरुषस्येह मनसा परिमुच्यते । (२०।२)

मनः प्रणयते ऽऽत्मानं स एनम् अभियुञ्जति ॥ (२०।३)

परार्थे वर्तमानस्तु स्वकार्यं यो ऽभिमन्यते । (२१।१)

इन्द्रियार्थेषु सक्तः सन् स्वकार्यात् परिहीयते ॥ (२१।२)

अधस्तिर्यग्गतिं चैव स्वर्गे चैव परां गतिम् । (२२।१)

प्राप्नोति स्वकृतैर् आत्मा प्राज्ञस्येहेतरस्य च ॥ (२२।२)

मृन्मये भाजने पक्वे यथा वै न्यस्यते द्रवः । (२३।१)

तथा शरीरं तपसा तप्तं विषयम् अश्नुते ॥ (२३।२)

विषयान् अश्नुते यस्तु न स भोक्ष्यत्यसंशयम् । (२४।१)

यस्तु भोगांस्त्यजेद् आत्मा स वै भोक्तुं व्यवस्यति ॥ (२४।२)

नीहारेण हि संवीतः शिश्नोदरपरायणः । (२५।१)

जात्यन्ध इव पन्थानम् आवृतात्मा न बुध्यते ॥ (२५।२)

वणिग् यथा समुद्राद् वै यथार्थं लभते धनम् । (२६।१)

तथा मर्त्यार्णवे जन्तोः कर्मविज्ञानतो गतिः ॥ (२६।२)

अहोरात्रमये लोके जरारूपेण संचरन् । (२७।१)

मृत्युर् ग्रसति भूतानि पवनं पन्नगो यथा ॥ (२७।२)

स्वयं कृतानि कर्माणि जातो जन्तुः प्रपद्यते । (२८।१)

नाकृतं लभते कश्चित् किंचिद् अत्र प्रियाप्रियम् ॥ (२८।२)

शयानं यान्तम् आसीनं प्रवृत्तं विषयेषु च । (२९।१)

शुभाशुभानि कर्माणि प्रपद्यन्ते नरं सदा ॥ (२९।२)

न ह्यन्यत् तीरम् आसाद्य पुनस्तर्तुं व्यवस्यति । (३०।१)

दुर्लभो दृश्यते ह्यस्य विनिपातो महार्णवे ॥ (३०।२)

यथा भारावसक्ता हि नौर् महाम्भसि तन्तुना । (३१।१)

तथा मनो ऽभियोगाद् वै शरीरं प्रतिकर्षति ॥ (३१।२)

यथा समुद्रम् अभितः संस्यूताः सरितो ऽपराः । (३२।१)

तथाद्या प्रकृतिर् योगाद् अभिसंस्यूयते सदा ॥ (३२।२)

स्नेहपाशैर् बहुविधैर् आसक्तमनसो नराः । (३३।१)

प्रकृतिस्था विषीदन्ति जले सैकतवेश्मवत् ॥ (३३।२)

शरीरगृहसंस्थस्य शौचतीर्थस्य देहिनः । (३४।१)

बुद्धिमार्गप्रयातस्य सुखं त्विह परत्र च ॥ (३४।२)

विस्तराः क्लेशसंयुक्ताः संक्षेपास्तु सुखावहाः । (३५।१)

परार्थं विस्तराः सर्वे त्यागम् आत्महितं विदुः ॥ (३५।२)

संकल्पजो मित्रवर्गो ज्ञातयः कारणात्मकाः । (३६।१)

भार्या दासाश्च पुत्राश्च स्वम् अर्थम् अनुयुञ्जते ॥ (३६।२)

न माता न पिता किंचित् कस्यचित् प्रतिपद्यते । (३७।१)

दानपथ्योदनो जन्तुः स्वकर्मफलम् अश्नुते ॥ (३७।२)

माता पुत्रः पिता भ्राता भार्या मित्रजनस्तथा । (३८।१)

अष्टापदपदस्थाने त्वक्षमुद्रेव न्यस्यते ॥ (३८।२)

सर्वाणि कर्माणि पुरा कृतानि शुभाशुभान्यात्मनो यान्ति जन्तोः । (३९।१)

उपस्थितं कर्मफलं विदित्वा बुद्धिं तथा चोदयते ऽन्तरात्मा ॥ (३९।२)

व्यवसायं समाश्रित्य सहायान् यो ऽधिगच्छति । (४०।१)

न तस्य कश्चिद् आरम्भः कदाचिद् अवसीदति ॥ (४०।२)

अद्वैधमनसं युक्तं शूरं धीरं विपश्चितम् । (४१।१)

न श्रीः संत्यजते नित्यम् आदित्यम् इव रश्मयः ॥ (४१।२)

आस्तिक्यव्यवसायाभ्याम् उपायाद् विस्मयाद्धिया । (४२।१)

यम् आरभत्यनिन्द्यात्मा न सो ऽर्थः परिसीदति ॥ (४२।२)

सर्वः स्वानि शुभाशुभानि नियतं कर्माणि जन्तुः स्वयं गर्भात् सम्प्रतिपद्यते तद् उभयं यत् तेन पूर्वं कृतम् । (४३।१)

मृत्युश्चापरिहारवान् समगतिः कालेन विच्छेदिता दारोश्चूर्णम् इवाश्मसारविहितं कर्मान्तिकं प्रापयेत् ॥ (४३।२)

स्वरूपताम् आत्मकृतं च विस्तरं कुलान्वयं द्रव्यसमृद्धिसंचयम् । (४४।१)

नरो हि सर्वो लभते यथाकृतं शुभाशुभेनात्मकृतेन कर्मणा ॥ (४४।२)

भीष्म उवाच । (४५।१)

इत्युक्तो जनको राजन् यथातथ्यं मनीषिणा । (४५।२)

श्रुत्वा धर्मविदां श्रेष्ठः परां मुदम् अवाप ह ॥ (४५।३)