धृतराष्ट्र उवाच । (१।१)

एवं व्यूढेष्वनीकेषु मामकेष्वितरेषु च । (१।२)

कथं प्रहरतां श्रेष्ठाः संप्रहारं प्रचक्रिरे ॥ (१।३)

संजय उवाच । (२।१)

समं व्यूढेष्वनीकेषु संनद्धा रुचिरध्वजाः । (२।२)

अपारम् इव संदृश्य सागरप्रतिमं बलम् ॥ (२।३)

तेषां मध्ये स्थितो राजा पुत्रो दुर्योधनस्तव । (३।१)

अब्रवीत् तावकान् सर्वान् युध्यध्वम् इति दंशिताः ॥ (३।२)

ते मनः क्रूरम् आस्थाय समभित्यक्तजीविताः । (४।१)

पाण्डवान् अभ्यवर्तन्त सर्व एवोच्छ्रितध्वजाः ॥ (४।२)

ततो युद्धं समभवत् तुमुलं लोमहर्षणम् । (५।१)

तावकानां परेषां च व्यतिषक्तरथद्विपम् ॥ (५।२)

मुक्तास्तु रथिभिर् बाणा रुक्मपुङ्खाः सुतेजनाः । (६।१)

संनिपेतुर् अकुण्ठाग्रा नागेषु च हयेषु च ॥ (६।२)

तथा प्रवृत्ते संग्रामे धनुर् उद्यम्य दंशितः । (७।१)

अभिपत्य महाबाहुर् भीष्मो भीमपराक्रमः ॥ (७।२)

सौभद्रे भीमसेने च शैनेये च महारथे । (८।१)

केकये च विराटे च धृष्टद्युम्ने च पार्षते ॥ (८।२)

एतेषु नरवीरेषु चेदिमत्स्येषु चाभितः । (९।१)

ववर्ष शरवर्षाणि वृद्धः कुरुपितामहः ॥ (९।२)

प्राकम्पत महाव्यूहस्तस्मिन् वीरसमागमे । (१०।१)

सर्वेषाम् एव सैन्यानाम् आसीद् व्यतिकरो महान् ॥ (१०।२)

सादितध्वजनागाश्च हतप्रवरवाजिनः । (११।१)

विप्रयातरथानीकाः समपद्यन्त पाण्डवाः ॥ (११।२)

अर्जुनस्तु नरव्याघ्रो दृष्ट्वा भीष्मं महारथम् । (१२।१)

वार्ष्णेयम् अब्रवीत् क्रुद्धो याहि यत्र पितामहः ॥ (१२।२)

एष भीष्मः सुसंक्रुद्धो वार्ष्णेय मम वाहिनीम् । (१३।१)

नाशयिष्यति सुव्यक्तं दुर्योधनहिते रतः ॥ (१३।२)

एष द्रोणः कृपः शल्यो विकर्णश्च जनार्दन । (१४।१)

धार्तराष्ट्राश्च सहिता दुर्योधनपुरोगमाः ॥ (१४।२)

पाञ्चालान्निहनिष्यन्ति रक्षिता दृढधन्वना । (१५।१)

सो ऽहं भीष्मं गमिष्यामि सैन्यहेतोर् जनार्दन ॥ (१५।२)

तम् अब्रवीद् वासुदेवो यत्तो भव धनंजय । (१६।१)

एष त्वा प्रापये वीर पितामहरथं प्रति ॥ (१६।२)

एवम् उक्त्वा ततः शौरी रथं तं लोकविश्रुतम् । (१७।१)

प्रापयामास भीष्माय रथं प्रति जनेश्वर ॥ (१७।२)

चञ्चद्बहुपताकेन बलाकावर्णवाजिना । (१८।१)

समुच्छ्रितमहाभीमनदद्वानरकेतुना । (१८।२)

महता मेघनादेन रथेनादित्यवर्चसा ॥ (१८।३)

विनिघ्नन् कौरवानीकं शूरसेनांश्च पाण्डवः । (१९।१)

आयाच्छरान्नुदञ् शीघ्रं सुहृच्छोषविनाशनः ॥ (१९।२)

तम् आपतन्तं वेगेन प्रभिन्नम् इव वारणम् । (२०।१)

त्रासयानं रणे शूरान् पातयन्तं च सायकैः ॥ (२०।२)

सैन्धवप्रमुखैर् गुप्तः प्राच्यसौवीरकेकयैः । (२१।१)

सहसा प्रत्युदियाय भीष्मः शांतनवो ऽर्जुनम् ॥ (२१।२)

को हि गाण्डीवधन्वानम् अन्यः कुरुपितामहात् । (२२।१)

द्रोणवैकर्तनाभ्यां वा रथः संयातुम् अर्हति ॥ (२२।२)

ततो भीष्मो महाराज कौरवाणां पितामहः । (२३।१)

अर्जुनं सप्तसप्तत्या नाराचानां समावृणोत् ॥ (२३।२)

द्रोणश्च पञ्चविंशत्या कृपः पञ्चाशता शरैः । (२४।१)

दुर्योधनश्चतुःषष्ट्या शल्यश्च नवभिः शरैः ॥ (२४।२)

सैन्धवो नवभिश्चापि शकुनिश्चापि पञ्चभिः । (२५।१)

विकर्णो दशभिर् भल्लै राजन् विव्याध पाण्डवम् ॥ (२५।२)

स तैर् विद्धो महेष्वासः समन्तान्निशितैः शरैः । (२६।१)

न विव्यथे महाबाहुर् भिद्यमान इवाचलः ॥ (२६।२)

स भीष्मं पञ्चविंशत्या कृपं च नवभिः शरैः । (२७।१)

द्रोणं षष्ट्या नरव्याघ्रो विकर्णं च त्रिभिः शरैः ॥ (२७।२)

आर्तायनिं त्रिभिर् बाणै राजानं चापि पञ्चभिः । (२८।१)

प्रत्यविध्यद् अमेयात्मा किरीटी भरतर्षभ ॥ (२८।२)

तं सात्यकिर् विराटश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः । (२९।१)

द्रौपदेयाभिमन्युश्च परिवव्रुर् धनंजयम् ॥ (२९।२)

ततो द्रोणं महेष्वासं गाङ्गेयस्य प्रिये रतम् । (३०।१)

अभ्यवर्षत पाञ्चाल्यः संयुक्तः सह सोमकैः ॥ (३०।२)

भीष्मस्तु रथिनां श्रेष्ठस्तूर्णं विव्याध पाण्डवम् । (३१।१)

अशीत्या निशितैर् बाणैस् ततो ऽक्रोशन्त तावकाः ॥ (३१।२)

तेषां तु निनदं श्रुत्वा प्रहृष्टानां प्रहृष्टवत् । (३२।१)

प्रविवेश ततो मध्यं रथसिंहः प्रतापवान् ॥ (३२।२)

तेषां तु रथसिंहानां मध्यं प्राप्य धनंजयः । (३३।१)

चिक्रीड धनुषा राजंल् लक्ष्यं कृत्वा महारथान् ॥ (३३।२)

ततो दुर्योधनो राजा भीष्मम् आह जनेश्वरः । (३४।१)

पीड्यमानं स्वकं सैन्यं दृष्ट्वा पार्थेन संयुगे ॥ (३४।२)

एष पाण्डुसुतस्तात कृष्णेन सहितो बली । (३५।१)

यततां सर्वसैन्यानां मूलं नः परिकृन्तति । (३५।२)

त्वयि जीवति गाङ्गेये द्रोणे च रथिनां वरे ॥ (३५।३)

त्वत्कृते ह्येष कर्णो ऽपि न्यस्तशस्त्रो महारथः । (३६।१)

न युध्यति रणे पार्थं हितकामः सदा मम ॥ (३६।२)

स तथा कुरु गाङ्गेय यथा हन्येत फल्गुनः । (३७।१)

एवम् उक्तस्ततो राजन् पिता देवव्रतस्तव । (३७।२)

धिक् क्षत्रधर्मम् इत्युक्त्वा ययौ पार्थरथं प्रति ॥ (३७।३)

उभौ श्वेतहयौ राजन् संसक्तौ दृश्य पार्थिवाः । (३८।१)

सिंहनादान् भृशं चक्रुः शङ्खशब्दांश्च भारत ॥ (३८।२)

द्रौणिर् दुर्योधनश्चैव विकर्णश्च तवात्मजः । (३९।१)

परिवार्य रणे भीष्मं स्थिता युद्धाय मारिष ॥ (३९।२)

तथैव पाण्डवाः सर्वे परिवार्य धनंजयम् । (४०।१)

स्थिता युद्धाय महते ततो युद्धम् अवर्तत ॥ (४०।२)

गाङ्गेयस्तु रणे पार्थम् आनर्छन्नवभिः शरैः । (४१।१)

तम् अर्जुनः प्रत्यविध्यद् दशभिर् मर्मवेधिभिः ॥ (४१।२)

ततः शरसहस्रेण सुप्रयुक्तेन पाण्डवः । (४२।१)

अर्जुनः समरश्लाघी भीष्मस्यावारयद् दिशः ॥ (४२।२)

शरजालं ततस्तत् तु शरजालेन कौरव । (४३।१)

वारयामास पार्थस्य भीष्मः शांतनवस्तथा ॥ (४३।२)

उभौ परमसंहृष्टावुभौ युद्धाभिनन्दिनौ । (४४।१)

निर्विशेषम् अयुध्येतां कृतप्रतिकृतैषिणौ ॥ (४४।२)

भीष्मचापविमुक्तानि शरजालानि संघशः । (४५।१)

शीर्यमाणान्यदृश्यन्त भिन्नान्यर्जुनसायकैः ॥ (४५।२)

तथैवार्जुनमुक्तानि शरजालानि भागशः । (४६।१)

गाङ्गेयशरनुन्नानि न्यपतन्त महीतले ॥ (४६।२)

अर्जुनः पञ्चविंशत्या भीष्मम् आर्छच्छितैः शरैः । (४७।१)

भीष्मो ऽपि समरे पार्थं विव्याध त्रिंशता शरैः ॥ (४७।२)

अन्योन्यस्य हयान् विद्ध्वा ध्वजौ च सुमहाबलौ । (४८।१)

रथेषां रथचक्रे च चिक्रीडतुर् अरिंदमौ ॥ (४८।२)

ततः क्रुद्धो महाराज भीष्मः प्रहरतां वरः । (४९।१)

वासुदेवं त्रिभिर् बाणैर् आजघान स्तनान्तरे ॥ (४९।२)

भीष्मचापच्युतैर् बाणैर् निर्विद्धो मधुसूदनः । (५०।१)

विरराज रणे राजन् सपुष्प इव किंशुकः ॥ (५०।२)

ततो ऽर्जुनो भृशं क्रुद्धो निर्विद्धं प्रेक्ष्य माधवम् । (५१।१)

गाङ्गेयसारथिं संख्ये निर्बिभेद त्रिभिः शरैः ॥ (५१।२)

यतमानौ तु तौ वीरावन्योन्यस्य वधं प्रति । (५२।१)

नाशक्नुतां तदान्योन्यम् अभिसंधातुम् आहवे ॥ (५२।२)

मण्डलानि विचित्राणि गतप्रत्यागतानि च । (५३।१)

अदर्शयेतां बहुधा सूतसामर्थ्यलाघवात् ॥ (५३।२)

अन्तरं च प्रहारेषु तर्कयन्तौ महारथौ । (५४।१)

राजन्न् अन्तरमार्गस्थौ स्थितावास्तां मुहुर् मुहुः ॥ (५४।२)

उभौ सिंहरवोन्मिश्रं शङ्खशब्दं प्रचक्रतुः । (५५।१)

तथैव चापनिर्घोषं चक्रतुस्तौ महारथौ ॥ (५५।२)

तयोः शङ्खप्रणादेन रथनेमिस्वनेन च । (५६।१)

दारिता सहसा भूमिश् चकम्प च ननाद च ॥ (५६।२)

न तयोर् अन्तरं कश्चिद् ददृशे भरतर्षभ । (५७।१)

बलिनौ समरे शूरावन्योन्यसदृशावुभौ ॥ (५७।२)

चिह्नमात्रेण भीष्मं तु प्रजज्ञुस्तत्र कौरवाः । (५८।१)

तथा पाण्डुसुताः पार्थं चिह्नमात्रेण जज्ञिरे ॥ (५८।२)

तयोर् नृवरयो राजन् दृश्य तादृक्पराक्रमम् । (५९।१)

विस्मयं सर्वभूतानि जग्मुर् भारत संयुगे ॥ (५९।२)

न तयोर् विवरं कश्चिद् रणे पश्यति भारत । (६०।१)

धर्मे स्थितस्य हि यथा न कश्चिद् वृजिनं क्वचित् ॥ (६०।२)

उभौ हि शरजालेन तावदृश्यौ बभूवतुः । (६१।१)

प्रकाशौ च पुनस्तूर्णं बभूवतुर् उभौ रणे ॥ (६१।२)

तत्र देवाः सगन्धर्वाश्चारणाश्च सहर्षिभिः । (६२।१)

अन्योन्यं प्रत्यभाषन्त तयोर् दृष्ट्वा पराक्रमम् ॥ (६२।२)

न शक्यौ युधि संरब्धौ जेतुम् एतौ महारथौ । (६३।१)

सदेवासुरगन्धर्वैर् लोकैर् अपि कथंचन ॥ (६३।२)

आश्चर्यभूतं लोकेषु युद्धम् एतन्महाद्भुतम् । (६४।१)

नैतादृशानि युद्धानि भविष्यन्ति कथंचन ॥ (६४।२)

नापि शक्यो रणे जेतुं भीष्मः पार्थेन धीमता । (६५।१)

सधनुश्च रथस्थश्च प्रवपन् सायकान् रणे ॥ (६५।२)

तथैव पाण्डवं युद्धे देवैर् अपि दुरासदम् । (६६।१)

न विजेतुं रणे भीष्म उत्सहेत धनुर्धरम् ॥ (६६।२)

इति स्म वाचः श्रूयन्ते प्रोच्चरन्त्यस्ततस्ततः । (६७।१)

गाङ्गेयार्जुनयोः संख्ये स्तवयुक्ता विशां पते ॥ (६७।२)

त्वदीयास्तु ततो योधाः पाण्डवेयाश्च भारत । (६८।१)

अन्योन्यं समरे जघ्नुस्तयोस्तत्र पराक्रमे ॥ (६८।२)

शितधारैस्तथा खड्गैर् विमलैश्च परश्वधैः । (६९।१)

शरैर् अन्यैश्च बहुभिः शस्त्रैर् नानाविधैर् युधि । (६९।२)

उभयोः सेनयोर् वीरा न्यकृन्तन्त परस्परम् ॥ (६९।३)

वर्तमाने तथा घोरे तस्मिन् युद्धे सुदारुणे । (७०।१)

द्रोणपाञ्चाल्ययो राजन्महान् आसीत् समागमः ॥ (७०।२)