भीष्म उवाच । (१।१)

ततो नारायणसुहृन्नारदो भगवान् ऋषिः । (१।२)

शंकरस्योमया सार्धं संवादं प्रत्यभाषत ॥ (१।३)

तपश्चचार धर्मात्मा वृषभाङ्कः सुरेश्वरः । (२।१)

पुण्ये गिरौ हिमवति सिद्धचारणसेविते ॥ (२।२)

नानौषधियुते रम्ये नानापुष्पसमाकुले । (३।१)

अप्सरोगणसंकीर्णे भूतसंघनिषेविते ॥ (३।२)

तत्र देवो मुदा युक्तो भूतसंघशतैर् वृतः । (४।१)

नानारूपैर् विरूपैश्च दिव्यैर् अद्भुतदर्शनैः ॥ (४।२)

सिंहव्याघ्रगजप्रख्यैः सर्वजातिसमन्वितैः । (५।१)

क्रोष्टुकद्वीपिवदनैर् ऋक्षर्षभमुखैस्तथा ॥ (५।२)

उलूकवदनैर् भीमैः श्येनभासमुखैस्तथा । (६।१)

नानावर्णमृगप्रख्यैः सर्वजातिसमन्वयैः । (६।२)

किंनरैर् देवगन्धर्वैर् यक्षभूतगणैस्तथा ॥ (६।३)

दिव्यपुष्पसमाकीर्णं दिव्यमालाविभूषितम् । (७।१)

दिव्यचन्दनसंयुक्तं दिव्यधूपेन धूपितम् । (७।२)

तत् सदो वृषभाङ्कस्य दिव्यवादित्रनादितम् ॥ (७।३)

मृदङ्गपणवोद्घुष्टं शङ्खभेरीनिनादितम् । (८।१)

नृत्यद्भिर् भूतसंघैश्च बर्हिणैश्च समन्ततः ॥ (८।२)

प्रनृत्ताप्सरसं दिव्यं दिव्यस्त्रीगणसेवितम् । (९।१)

दृष्टिकान्तम् अनिर्देश्यं दिव्यम् अद्भुतदर्शनम् ॥ (९।२)

स गिरिस्तपसा तस्य भूतेशस्य व्यरोचत ॥ (१०।१)

स्वाध्यायपरमैर् विप्रैर् ब्रह्मघोषैर् विनादितः । (११।१)

षट्पदैर् उपगीतैश्च माधवाप्रतिमो गिरिः ॥ (११।२)

तं महोत्सवसंकाशं भीमरूपधरं पुनः । (१२।१)

दृष्ट्वा मुनिगणस्यासीत् परा प्रीतिर् जनार्दन ॥ (१२।२)

मुनयश्च महाभागाः सिद्धाश्चैवोर्ध्वरेतसः । (१३।१)

मरुतो वसवः साध्या विश्वेदेवाः सनातनाः ॥ (१३।२)

यक्षा नागाः पिशाचाश्च लोकपाला हुताशनाः । (१४।१)

भावाश्च सर्वे न्यग्भूतास्तत्रैवासन् समागताः ॥ (१४।२)

ऋतवः सर्वपुष्पैश्च व्यकिरन्त महाद्भुतैः । (१५।१)

ओषध्यो ज्वलमानाश्च द्योतयन्ति स्म तद् वनम् ॥ (१५।२)

विहगाश्च मुदा युक्ताः प्रानृत्यन् व्यनदंश्च ह । (१६।१)

गिरिपृष्ठेषु रम्येषु व्याहरन्तो जनप्रियाः ॥ (१६।२)

तत्र देवो गिरितटे दिव्यधातुविभूषिते । (१७।१)

पर्यङ्क इव विभ्राजन्न् उपविष्टो महामनाः ॥ (१७।२)

व्याघ्रचर्माम्बरधरः सिंहचर्मोत्तरच्छदः । (१८।१)

व्यालयज्ञोपवीती च लोहिताङ्गदभूषणः ॥ (१८।२)

हरिश्मश्रुर् जटी भीमो भयकर्ता सुरद्विषाम् । (१९।१)

अभयः सर्वभूतानां भक्तानां वृषभध्वजः ॥ (१९।२)

दृष्ट्वा तम् ऋषयः सर्वे शिरोभिर् अवनीं गताः । (२०।१)

विमुक्ताः सर्वपापेभ्यः क्षान्ता विगतकल्मषाः ॥ (२०।२)

तस्य भूतपतेः स्थानं भीमरूपधरं बभौ । (२१।१)

अप्रधृष्यतरं चैव महोरगसमाकुलम् ॥ (२१।२)

क्षणेनैवाभवत् सर्वम् अद्भुतं मधुसूदन । (२२।१)

तत् सदो वृषभाङ्कस्य भीमरूपधरं बभौ ॥ (२२।२)

तम् अभ्ययाच्छैलसुता भूतस्त्रीगणसंवृता । (२३।१)

हरतुल्याम्बरधरा समानव्रतचारिणी ॥ (२३।२)

बिभ्रती कलशं रौक्मं सर्वतीर्थजलोद्भवम् । (२४।१)

गिरिस्रवाभिः पुण्याभिः सर्वतो ऽनुगता शुभा ॥ (२४।२)

पुष्पवृष्ट्याभिवर्षन्ती गन्धैर् बहुविधैस्तथा । (२५।१)

सेवन्ती हिमवत्पार्श्वं हरपार्श्वम् उपागमत् ॥ (२५।२)

ततः स्मयन्ती पाणिभ्यां नर्मार्थं चारुदर्शना । (२६।१)

हरनेत्रे शुभे देवी सहसा सा समावृणोत् ॥ (२६।२)

संवृताभ्यां तु नेत्राभ्यां तमोभूतम् अचेतनम् । (२७।१)

निर्होमं निर्वषट्कारं तत् सदः सहसाभवत् ॥ (२७।२)

जनश्च विमनाः सर्वो भयत्राससमन्वितः । (२८।१)

निमीलिते भूतपतौ नष्टसूर्य इवाभवत् ॥ (२८।२)

ततो वितिमिरो लोकः क्षणेन समपद्यत । (२९।१)

ज्वाला च महती दीप्ता ललाटात् तस्य निःसृता ॥ (२९।२)

तृतीयं चास्य सम्भूतं नेत्रम् आदित्यसंनिभम् । (३०।१)

युगान्तसदृशं दीप्तं येनासौ मथितो गिरिः ॥ (३०।२)

ततो गिरिसुता दृष्ट्वा दीप्ताग्निसदृशेक्षणम् । (३१।१)

हरं प्रणम्य शिरसा ददर्शायतलोचना ॥ (३१।२)

दह्यमाने वने तस्मिन् सशालसरलद्रुमे । (३२।१)

सचन्दनवने रम्ये दिव्यौषधिविदीपिते ॥ (३२।२)

मृगयूथैर् द्रुतैर् भीतैर् हरपार्श्वम् उपागतैः । (३३।१)

शरणं चाप्यविन्दद्भिस्तत् सदः संकुलं बभौ ॥ (३३।२)

ततो नभःस्पृशज्वालो विद्युल्लोलार्चिर् उज्ज्वलः । (३४।१)

द्वादशादित्यसदृशो युगान्ताग्निर् इवापरः ॥ (३४।२)

क्षणेन तेन दग्धः स हिमवान् अभवन्नगः । (३५।१)

सधातुशिखराभोगो दीनदग्धवनौषधिः ॥ (३५।२)

तं दृष्ट्वा मथितं शैलं शैलराजसुता ततः । (३६।१)

भगवन्तं प्रपन्ना सा साञ्जलिप्रग्रहा स्थिता ॥ (३६।२)

उमां शर्वस्तदा दृष्ट्वा स्त्रीभावागतमार्दवाम् । (३७।१)

पितुर् दैन्यम् अनिच्छन्तीं प्रीत्यापश्यत् ततो गिरिम् ॥ (३७।२)

ततो ऽभवत् पुनः सर्वः प्रकृतिस्थः सुदर्शनः । (३८।१)

प्रहृष्टविहगश्चैव प्रपुष्पितवनद्रुमः ॥ (३८।२)

प्रकृतिस्थं गिरिं दृष्ट्वा प्रीता देवी महेश्वरम् । (३९।१)

उवाच सर्वभूतानां पतिं पतिम् अनिन्दिता ॥ (३९।२)

भगवन् सर्वभूतेश शूलपाणे महाव्रत । (४०।१)

संशयो मे महाञ्जातस्तं मे व्याख्यातुम् अर्हसि ॥ (४०।२)

किमर्थं ते ललाटे वै तृतीयं नेत्रम् उत्थितम् । (४१।१)

किमर्थं च गिरिर् दग्धः सपक्षिगणकाननः ॥ (४१।२)

किमर्थं च पुनर् देव प्रकृतिस्थः क्षणात् कृतः । (४२।१)

तथैव द्रुमसंछन्नः कृतो ऽयं ते महेश्वर ॥ (४२।२)

महेश्वर उवाच । (४३।१)

नेत्रे मे संवृते देवि त्वया बाल्याद् अनिन्दिते । (४३।२)

नष्टालोकस्ततो लोकः क्षणेन समपद्यत ॥ (४३।३)

नष्टादित्ये तथा लोके तमोभूते नगात्मजे । (४४।१)

तृतीयं लोचनं दीप्तं सृष्टं ते रक्षता प्रजाः ॥ (४४।२)

तस्य चाक्ष्णो महत् तेजो येनायं मथितो गिरिः । (४५।१)

त्वत्प्रियार्थं च मे देवि प्रकृतिस्थः क्षणात् कृतः ॥ (४५।२)

उमोवाच । (४६।१)

भगवन् केन ते वक्त्रं चन्द्रवत् प्रियदर्शनम् । (४६।२)

पूर्वं तथैव श्रीकान्तम् उत्तरं पश्चिमं तथा ॥ (४६।३)

दक्षिणं च मुखं रौद्रं केनोर्ध्वं कपिला जटाः । (४७।१)

केन कण्ठश्च ते नीलो बर्हिबर्हनिभः कृतः ॥ (४७।२)

हस्ते चैतत् पिनाकं ते सततं केन तिष्ठति । (४८।१)

जटिलो ब्रह्मचारी च किमर्थम् असि नित्यदा ॥ (४८।२)

एतं मे संशयं सर्वं वद भूतपते ऽनघ । (४९।१)

सधर्मचारिणी चाहं भक्ता चेति वृषध्वज ॥ (४९।२)

एवम् उक्तः स भगवाञ्शैलपुत्र्या पिनाकधृक् । (५०।१)

तस्या वृत्त्या च बुद्ध्या च प्रीतिमान् अभवत् प्रभुः ॥ (५०।२)

ततस्ताम् अब्रवीद् देवः सुभगे श्रूयताम् इति । (५१।१)

हेतुभिर् यैर् ममैतानि रूपाणि रुचिरानने ॥ (५१।२)