संजय उवाच । (१।१)

हते सुदक्षिणे राजन् वीरे चैव श्रुतायुधे । (१।२)

जवेनाभ्यद्रवन् पार्थं कुपिताः सैनिकास्तव ॥ (१।३)

अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयो ऽथ वसातयः । (२।१)

अभ्यवर्षंस्ततो राजञ् शरवर्षैर् धनंजयम् ॥ (२।२)

तेषां षष्टिशतानार्यान् प्रामथ्नात् पाण्डवः शरैः । (३।१)

ते स्म भीताः पलायन्त व्याघ्रात् क्षुद्रमृगा इव ॥ (३।२)

ते निवृत्य पुनः पार्थं सर्वतः पर्यवारयन् । (४।१)

रणे सपत्नान्निघ्नन्तं जिगीषन्तम् परान् युधि ॥ (४।२)

तेषाम् आपततां तूर्णं गाण्डीवप्रेषितैः शरैः । (५।१)

शिरांसि पातयामास बाहूंश्चैव धनंजयः ॥ (५।२)

शिरोभिः पतितैस्तत्र भूमिर् आसीन्निरन्तरा । (६।१)

अभ्रच्छायेव चैवासीद् ध्वाङ्क्षगृध्रवडैर् युधि ॥ (६।२)

तेषु तूत्साद्यमानेषु क्रोधामर्षसमन्वितौ । (७।१)

श्रुतायुश् चाच्युतायुश्च धनंजयम् अयुध्यताम् ॥ (७।२)

बलिनौ स्पर्धिनौ वीरौ कुलजौ बाहुशालिनौ । (८।१)

तावेनं शरवर्षाणि सव्यदक्षिणम् अस्यताम् ॥ (८।२)

त्वरायुक्तौ महाराज प्रार्थयानौ महद् यशः । (९।१)

अर्जुनस्य वधप्रेप्सू पुत्रार्थे तव धन्विनौ ॥ (९।२)

तावर्जुनं सहस्रेण पत्रिणां नतपर्वणाम् । (१०।१)

पूरयामासतुः क्रुद्धौ तडागं जलदौ यथा ॥ (१०।२)

श्रुतायुश्च ततः क्रुद्धस्तोमरेण धनंजयम् । (११।१)

आजघान रथश्रेष्ठः पीतेन निशितेन च ॥ (११।२)

सो ऽतिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुकर्शनः । (१२।१)

आजगाम परं मोहं मोहयन् केशवं रणे ॥ (१२।२)

एतस्मिन्न् एव काले तु सो ऽच्युतायुर् महारथः । (१३।१)

शूलेन भृशतीक्ष्णेन ताडयामास पाण्डवम् ॥ (१३।२)

क्षते क्षारं स हि ददौ पाण्डवस्य महात्मनः । (१४।१)

पार्थो ऽपि भृशसंविद्धो ध्वजयष्टिं समाश्रितः ॥ (१४।२)

ततः सर्वस्य सैन्यस्य तावकस्य विशां पते । (१५।१)

सिंहनादो महान् आसीद्धतं मत्वा धनंजयम् ॥ (१५।२)

कृष्णश्च भृशसंतप्तो दृष्ट्वा पार्थं विचेतसम् । (१६।१)

आश्वासयत् सुहृद्याभिर् वाग्भिस्तत्र धनंजयम् ॥ (१६।२)

ततस्तौ रथिनां श्रेष्ठौ लब्धलक्षौ धनंजयम् । (१७।१)

वासुदेवं च वार्ष्णेयं शरवर्षैः समन्ततः ॥ (१७।२)

सचक्रकूबररथं साश्वध्वजपताकिनम् । (१८।१)

अदृश्यं चक्रतुर् युद्धे तद् अद्भुतम् इवाभवत् ॥ (१८।२)

प्रत्याश्वस्तस्तु बीभत्सुः शनकैर् इव भारत । (१९।१)

प्रेतराजपुरं प्राप्य पुनः प्रत्यागतो यथा ॥ (१९।२)

संछन्नं शरजालेन रथं दृष्ट्वा सकेशवम् । (२०।१)

शत्रू चाभिमुखौ दृष्ट्वा दीप्यमानाविवानलौ ॥ (२०।२)

प्रादुश्चक्रे ततः पार्थः शाक्रम् अस्त्रं महारथः । (२१।१)

तस्माद् आसन् सहस्राणि शराणां नतपर्वणाम् ॥ (२१।२)

ते जघ्नुस्तौ महेष्वासौ ताभ्यां सृष्टांश्च सायकान् । (२२।१)

विचेरुर् आकाशगताः पार्थबाणविदारिताः ॥ (२२।२)

प्रतिहत्य शरांस्तूर्णं शरवेगेन पाण्डवः । (२३।१)

प्रतस्थे तत्र तत्रैव योधयन् वै महारथान् ॥ (२३।२)

तौ च फल्गुनबाणौघैर् विबाहुशिरसौ कृतौ । (२४।१)

वसुधाम् अन्वपद्येतां वातनुन्नाविव द्रुमौ ॥ (२४।२)

श्रुतायुषश्च निधनं वधश्चैवाच्युतायुषः । (२५।१)

लोकविस्मापनम् अभूत् समुद्रस्येव शोषणम् ॥ (२५।२)

तयोः पदानुगान् हत्वा पुनः पञ्चशतान् रथान् । (२६।१)

अभ्यगाद् भारतीं सेनां निघ्नन् पार्थो वरान् वरान् ॥ (२६।२)

श्रुतायुषं च निहतं प्रेक्ष्य चैवाच्युतायुषम् । (२७।१)

अयुतायुश्च संक्रुद्धो दीर्घायुश्चैव भारत ॥ (२७।२)

पुत्रौ तयोर् नरश्रेष्ठौ कौन्तेयं प्रतिजग्मतुः । (२८।१)

किरन्तौ विविधान् बाणान् पितृव्यसनकर्शितौ ॥ (२८।२)

तावर्जुनो मुहूर्तेन शरैः संनतपर्वभिः । (२९।१)

प्रेषयत् परमक्रुद्धो यमस्य सदनं प्रति ॥ (२९।२)

लोडयन्तम् अनीकानि द्विपं पद्मसरो यथा । (३०।१)

नाशक्नुवन् वारयितुं पार्थं क्षत्रियपुंगवाः ॥ (३०।२)

अङ्गास्तु गजवारेण पाण्डवं पर्यवारयन् । (३१।१)

क्रुद्धाः सहस्रशो राजञ् शिखिता हस्तिसादिनः ॥ (३१।२)

दुर्योधनसमादिष्टाः कुञ्जरैः पर्वतोपमैः । (३२।१)

प्राच्याश्च दाक्षिणात्याश्च कलिङ्गप्रमुखा नृपाः ॥ (३२।२)

तेषाम् आपततां शीघ्रं गाण्डीवप्रेषितैः शरैः । (३३।१)

निचकर्त शिरांस्युग्रौ बाहून् अपि सुभूषणान् ॥ (३३।२)

तैः शिरोभिर् मही कीर्णा बाहुभिश्च सहाङ्गदैः । (३४।१)

बभौ कनकपाषाणा भुजगैर् इव संवृता ॥ (३४।२)

बाहवो विशिखैश्छिन्नाः शिरांस्युन्मथितानि च । (३५।१)

च्यवमानान्यदृश्यन्त द्रुमेभ्य इव पक्षिणः ॥ (३५।२)

शरैः सहस्रशो विद्धा द्विपाः प्रस्रुतशोणिताः । (३६।१)

व्यदृश्यन्ताद्रयः काले गैरिकाम्बुस्रवा इव ॥ (३६।२)

निहताः शेरते स्मान्ये बीभत्सोर् निशितैः शरैः । (३७।१)

गजपृष्ठगता म्लेच्छा नानाविकृतदर्शनाः ॥ (३७।२)

नानावेषधरा राजन् नानाशस्त्रौघसंवृताः । (३८।१)

रुधिरेणानुलिप्ताङ्गा भान्ति चित्रैः शरैर् हताः ॥ (३८।२)

शोणितं निर्वमन्ति स्म द्विपाः पार्थशराहताः । (३९।१)

सहस्रशश्छिन्नगात्राः सारोहाः सपदानुगाः ॥ (३९।२)

चुक्रुशुश्च निपेतुश्च बभ्रमुश्चापरे दिशः । (४०।१)

भृशं त्रस्ताश्च बहुधा स्वानेन ममृदुर् गजाः । (४०।२)

सान्तरायुधिका मत्ता द्विपास्तीक्ष्णविषोपमाः ॥ (४०।३)

विदन्त्यसुरमायां ये सुघोरा घोरचक्षुषः । (४१।१)

यवनाः पारदाश्चैव शकाश्च सुनिकैः सह ॥ (४१।२)

गोयोनिप्रभवा म्लेच्छाः कालकल्पाः प्रहारिणः । (४२।१)

दार्वाभिसारा दरदाः पुण्ड्राश्च सह बाह्लिकैः ॥ (४२।२)

न ते स्म शक्याः संख्यातुं व्राताः शतसहस्रशः । (४३।१)

वृष्टिस्तथाविधा ह्यासीच्छलभानाम् इवायतिः ॥ (४३।२)

अभ्रच्छायाम् इव शरैः सैन्ये कृत्वा धनंजयः । (४४।१)

मुण्डार्धमुण्डजटिलान् अशुचीञ् जटिलाननान् । (४४।२)

म्लेच्छान् अशातयत् सर्वान् समेतान् अस्त्रमायया ॥ (४४।३)

शरैश्च शतशो विद्धास्ते संघाः संघचारिणः । (४५।१)

प्राद्रवन्त रणे भीता गिरिगह्वरवासिनः ॥ (४५।२)

गजाश्वसादिम्लेच्छानां पतितानां शतैः शरैः । (४६।१)

वडाः कङ्का वृका भूमावपिबन् रुधिरं मुदा ॥ (४६।२)

पत्त्यश्वरथनागैश्च प्रच्छन्नकृतसंक्रमाम् । (४७।१)

शरवर्षप्लवां घोरां केशशैवलशाड्वलाम् । (४७।२)

प्रावर्तयन्नदीम् उग्रां शोणितौघतरङ्गिणीम् ॥ (४७।३)

शिरस्त्राणक्षुद्रमत्स्यां युगान्ते कालसंभृताम् । (४८।१)

अकरोद् गजसंबाधां नदीम् उत्तरशोणिताम् । (४८।२)

देहेभ्यो राजपुत्राणां नागाश्वरथसादिनाम् ॥ (४८।३)

यथा स्थलं च निम्नं च न स्याद् वर्षति वासवे । (४९।१)

तथासीत् पृथिवी सर्वा शोणितेन परिप्लुता ॥ (४९।२)

षट्सहस्रान् वरान् वीरान् पुनर् दशशतान् वरान् । (५०।१)

प्राहिणोन्मृत्युलोकाय क्षत्रियान् क्षत्रियर्षभः ॥ (५०।२)

शरैः सहस्रशो विद्धा विधिवत् कल्पिता द्विपाः । (५१।१)

शेरते भूमिम् आसाद्य शैला वज्रहता इव ॥ (५१।२)

स वाजिरथमातङ्गान्निघ्नन् व्यचरद् अर्जुनः । (५२।१)

प्रभिन्न इव मातङ्गो मृद्नन्नडवनं यथा ॥ (५२।२)

भूरिद्रुमलतागुल्मं शुष्केन्धनतृणोलपम् । (५३।१)

निर्दहेद् अनलो ऽरण्यं यथा वायुसमीरितः ॥ (५३।२)

सैन्यारण्यं तव तथा कृष्णानिलसमीरितः । (५४।१)

शरार्चिर् अदहत् क्रुद्धः पाण्डवाग्निर् धनंजयः ॥ (५४।२)

शून्यान् कुर्वन् रथोपस्थान्मानवैः संस्तरन् महीम् । (५५।१)

प्रानृत्यद् इव संबाधे चापहस्तो धनंजयः ॥ (५५।२)

वज्रकल्पैः शरैर् भूमिं कुर्वन्न् उत्तरशोणिताम् । (५६।१)

प्राविशद् भारतीं सेनां संक्रुद्धो वै धनंजयः । (५६।२)

तं श्रुतायुस्तथाम्बष्ठो व्रजमानं न्यवारयत् ॥ (५६।३)

तस्यार्जुनः शरैस्तीक्ष्णैः कङ्कपत्रपरिच्छदैः । (५७।१)

न्यपातयद्धयाञ् शीघ्रं यतमानस्य मारिष । (५७।२)

धनुश्चास्यापरैश्छित्त्वा शरैः पार्थो विचक्रमे ॥ (५७।३)

अम्बष्ठस्तु गदां गृह्य क्रोधपर्याकुलेक्षणः । (५८।१)

आससाद रणे पार्थं केशवं च महारथम् ॥ (५८।२)

ततः स प्रहसन् वीरो गदाम् उद्यम्य भारत । (५९।१)

रथम् आवार्य गदया केशवं समताडयत् ॥ (५९।२)

गदया ताडितं दृष्ट्वा केशवं परवीरहा । (६०।१)

अर्जुनो भृशसंक्रुद्धः सो ऽम्बष्ठं प्रति भारत ॥ (६०।२)

ततः शरैर् हेमपुङ्खैः सगदं रथिनां वरम् । (६१।१)

छादयामास समरे मेघः सूर्यम् इवोदितम् ॥ (६१।२)

ततो ऽपरैः शरैश्चापि गदां तस्य महात्मनः । (६२।१)

अचूर्णयत् तदा पार्थस्तद् अद्भुतम् इवाभवत् ॥ (६२।२)

अथ तां पतितां दृष्ट्वा गृह्यान्यां महतीं गदाम् । (६३।१)

अर्जुनं वासुदेवं च पुनः पुनर् अताडयत् ॥ (६३।२)

तस्यार्जुनः क्षुरप्राभ्यां सगदावुद्यतौ भुजौ । (६४।१)

चिछेदेन्द्रध्वजाकारौ शिरश्चान्येन पत्रिणा ॥ (६४।२)

स पपात हतो राजन् वसुधाम् अनुनादयन् । (६५।१)

इन्द्रध्वज इवोत्सृष्टो यन्त्रनिर्मुक्तबन्धनः ॥ (६५।२)

रथानीकावगाढश्च वारणाश्वशतैर् वृतः । (६६।१)

सो ऽदृश्यत तदा पार्थो घनैः सूर्य इवावृतः ॥ (६६।२)