वैशंपायन उवाच । (१।१)

जनार्दनवचः श्रुत्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः । (१।२)

भ्रातॄन् उवाच धर्मात्मा समक्षं केशवस्य ह ॥ (१।३)

श्रुतं भवद्भिर् यद्वृत्तं सभायां कुरुसंसदि । (२।१)

केशवस्यापि यद् वाक्यं तत् सर्वम् अवधारितम् ॥ (२।२)

तस्मात् सेनाविभागं मे कुरुध्वं नरसत्तमाः । (३।१)

अक्षौहिण्यस्तु सप्तैताः समेता विजयाय वै ॥ (३।२)

तासां मे पतयः सप्त विख्यातास् तान्निबोधत । (४।१)

द्रुपदश्च विराटश्च धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ ॥ (४।२)

सात्यकिश्चेकितानश्च भीमसेनश्च वीर्यवान् । (५।१)

एते सेनाप्रणेतारो वीराः सर्वे तनुत्यजः ॥ (५।२)

सर्वे वेदविदः शूराः सर्वे सुचरितव्रताः । (६।१)

ह्रीमन्तो नीतिमन्तश्च सर्वे युद्धविशारदाः । (६।२)

इष्वस्त्रकुशलाश्चैव तथा सर्वास्त्रयोधिनः ॥ (६।३)

सप्तानाम् अपि यो नेता सेनानां प्रविभागवित् । (७।१)

यः सहेत रणे भीष्मं शरार्चिःपावकोपमम् ॥ (७।२)

त्वं तावत् सहदेवात्र प्रब्रूहि कुरुनन्दन । (८।१)

स्वमतं पुरुषव्याघ्र को नः सेनापतिः क्षमः ॥ (८।२)

सहदेव उवाच । (९।१)

संयुक्त एकदुःखश्च वीर्यवांश्च महीपतिः । (९।२)

यं समाश्रित्य धर्मज्ञं स्वम् अंशम् अनुयुञ्ज्महे ॥ (९।३)

मत्स्यो विराटो बलवान् कृतास्त्रो युद्धदुर्मदः । (१०।१)

प्रसहिष्यति संग्रामे भीष्मं तांश्च महारथान् ॥ (१०।२)

वैशंपायन उवाच । (११।१)

तथोक्ते सहदेवेन वाक्ये वाक्यविशारदः । (११।२)

नकुलो ऽनन्तरं तस्माद् इदं वचनम् आददे ॥ (११।३)

वयसा शास्त्रतो धैर्यात् कुलेनाभिजनेन च । (१२।१)

ह्रीमान् कुलान्वितः श्रीमान् सर्वशास्त्रविशारदः ॥ (१२।२)

वेद चास्त्रं भरद्वाजाद् दुर्धर्षः सत्यसंगरः । (१३।१)

यो नित्यं स्पर्धते द्रोणं भीष्मं चैव महाबलम् ॥ (१३।२)

श्लाघ्यः पार्थिवसंघस्य प्रमुखे वाहिनीपतिः । (१४।१)

पुत्रपौत्रैः परिवृतः शतशाख इव द्रुमः ॥ (१४।२)

यस्तताप तपो घोरं सदारः पृथिवीपतिः । (१५।१)

रोषाद् द्रोणविनाशाय वीरः समितिशोभनः ॥ (१५।२)

पितेवास्मान् समाधत्ते यः सदा पार्थिवर्षभः । (१६।१)

श्वशुरो द्रुपदो ऽस्माकं सेनाम् अग्रे प्रकर्षतु ॥ (१६।२)

स द्रोणभीष्माव् आयान्तौ सहेद् इति मतिर् मम । (१७।१)

स हि दिव्यास्त्रविद् राजा सखा चाङ्गिरसो नृपः ॥ (१७।२)

माद्रीसुताभ्याम् उक्ते तु स्वमते कुरुनन्दनः । (१८।१)

वासविर् वासवसमः सव्यसाच्यब्रवीद् वचः ॥ (१८।२)

यो ऽयं तपःप्रभावेन ऋषिसंतोषणेन च । (१९।१)

दिव्यः पुरुष उत्पन्नो ज्वालावर्णो महाबलः ॥ (१९।२)

धनुष्मान् कवची खड्गी रथम् आरुह्य दंशितः । (२०।१)

दिव्यैर् हयवरैर् युक्तम् अग्निकुण्डात् समुत्थितः ॥ (२०।२)

गर्जन्न् इव महामेघो रथघोषेण वीर्यवान् । (२१।१)

सिंहसंहननो वीरः सिंहविक्रान्तविक्रमः ॥ (२१।२)

सिंहोरस्को महाबाहुः सिंहवक्षा महाबलः । (२२।१)

सिंहप्रगर्जनो वीरः सिंहस्कन्धो महाद्युतिः ॥ (२२।२)

सुभ्रूः सुदंष्ट्रः सुहनुः सुबाहुः सुमुखो ऽकृशः । (२३।१)

सुजत्रुः सुविशालाक्षः सुपादः सुप्रतिष्ठितः ॥ (२३।२)

अभेद्यः सर्वशस्त्राणां प्रभिन्न इव वारणः । (२४।१)

जज्ञे द्रोणविनाशाय सत्यवादी जितेन्द्रियः ॥ (२४।२)

धृष्टद्युम्नम् अहं मन्ये सहेद् भीष्मस्य सायकान् । (२५।१)

वज्राशनिसमस्पर्शान् दीप्तास्यान् उरगान् इव ॥ (२५।२)

यमदूतसमान् वेगे निपाते पावकोपमान् । (२६।१)

रामेणाजौ विषहितान् वज्रनिष्पेषदारुणान् ॥ (२६।२)

पुरुषं तं न पश्यामि यः सहेत महाव्रतम् । (२७।१)

धृष्टद्युम्नम् ऋते राजन्न् इति मे धीयते मतिः ॥ (२७।२)

क्षिप्रहस्तश् चित्रयोधी मतः सेनापतिर् मम । (२८।१)

अभेद्यकवचः श्रीमान्मातङ्ग इव यूथपः ॥ (२८।२)

भीम उवाच । (२९।१)

वधार्थं यः समुत्पन्नः शिखण्डी द्रुपदात्मजः । (२९।२)

वदन्ति सिद्धा राजेन्द्र ऋषयश्च समागताः ॥ (२९।३)

यस्य संग्राममध्येषु दिव्यम् अस्त्रं विकुर्वतः । (३०।१)

रूपं द्रक्ष्यन्ति पुरुषा रामस्येव महात्मनः ॥ (३०।२)

न तं युद्धेषु पश्यामि यो विभिन्द्याच्छिखण्डिनम् । (३१।१)

शस्त्रेण समरे राजन् संनद्धं स्यन्दने स्थितम् ॥ (३१।२)

द्वैरथे विषहेन्नान्यो भीष्मं राजन्महाव्रतम् । (३२।१)

शिखण्डिनम् ऋते वीरं स मे सेनापतिर् मतः ॥ (३२।२)

युधिष्ठिर उवाच । (३३।१)

सर्वस्य जगतस्तात सारासारं बलाबलम् । (३३।२)

सर्वं जानाति धर्मात्मा गतम् एष्यच्च केशवः ॥ (३३।३)

यम् आह कृष्णो दाशार्हः सो ऽस्तु नो वाहिनीपतिः । (३४।१)

कृतास्त्रो ह्यकृतास्त्रो वा वृद्धो वा यदि वा युवा ॥ (३४।२)

एष नो विजये मूलम् एष तात विपर्यये । (३५।१)

अत्र प्राणाश्च राज्यं च भावाभावौ सुखासुखे ॥ (३५।२)

एष धाता विधाता च सिद्धिर् अत्र प्रतिष्ठिता । (३६।१)

यम् आह कृष्णो दाशार्हः स नः सेनापतिः क्षमः । (३६।२)

ब्रवीतु वदतां श्रेष्ठो निशा समतिवर्तते ॥ (३६।३)

ततः सेनापतिं कृत्वा कृष्णस्य वशवर्तिनम् । (३७।१)

रात्रिशेषे व्यतिक्रान्ते प्रयास्यामो रणाजिरम् । (३७।२)

अधिवासितशस्त्राश्च कृतकौतुकमङ्गलाः ॥ (३७।३)

वैशंपायन उवाच । (३८।१)

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा धर्मराजस्य धीमतः । (३८।२)

अब्रवीत् पुण्डरीकाक्षो धनंजयम् अवेक्ष्य ह ॥ (३८।३)

ममाप्येते महाराज भवद्भिर् य उदाहृताः । (३९।१)

नेतारस्तव सेनायाः शूरा विक्रान्तयोधिनः । (३९।२)

सर्व एते समर्था हि तव शत्रून् प्रमर्दितुम् ॥ (३९।३)

इन्द्रस्यापि भयं ह्येते जनयेयुर् महाहवे । (४०।१)

किं पुनर् धार्तराष्ट्राणां लुब्धानां पापचेतसाम् ॥ (४०।२)

मयापि हि महाबाहो त्वत्प्रियार्थम् अरिंदम । (४१।१)

कृतो यत्नो महांस्तत्र शमः स्याद् इति भारत । (४१।२)

धर्मस्य गतम् आनृण्यं न स्म वाच्या विवक्षताम् ॥ (४१।३)

कृतार्थं मन्यते बालः सो ऽऽत्मानम् अविचक्षणः । (४२।१)

धार्तराष्ट्रो बलस्थं च मन्यते ऽऽत्मानम् आतुरः ॥ (४२।२)

युज्यतां वाहिनी साधु वधसाध्या हि ते मताः । (४३।१)

न धार्तराष्ट्राः शक्ष्यन्ति स्थातुं दृष्ट्वा धनंजयम् ॥ (४३।२)

भीमसेनं च संक्रुद्धं यमौ चापि यमोपमौ । (४४।१)

युयुधानद्वितीयं च धृष्टद्युम्नम् अमर्षणम् ॥ (४४।२)

अभिमन्युं द्रौपदेयान् विराटद्रुपदावपि । (४५।१)

अक्षौहिणीपतींश्चान्यान्नरेन्द्रान् दृढविक्रमान् ॥ (४५।२)

सारवद् बलम् अस्माकं दुष्प्रधर्षं दुरासदम् । (४६।१)

धार्तराष्ट्रबलं संख्ये वधिष्यति न संशयः ॥ (४६।२)

एवम् उक्ते तु कृष्णेन संप्रहृष्यन् नरोत्तमाः । (४७।१)

तेषां प्रहृष्टमनसां नादः समभवन्महान् ॥ (४७।२)

योग इत्यथ सैन्यानां त्वरतां संप्रधावताम् । (४८।१)

हयवारणशब्दश्च नेमिघोषश्च सर्वशः । (४८।२)

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषस्तुमुलः सर्वतो ऽभवत् ॥ (४८।३)

प्रयास्यतां पाण्डवानां ससैन्यानां समन्ततः । (४९।१)

गङ्गेव पूर्णा दुर्धर्षा समदृश्यत वाहिनी ॥ (४९।२)

अग्रानीके भीमसेनो माद्रीपुत्रौ च दंशितौ । (५०।१)

सौभद्रो द्रौपदेयाश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः । (५०।२)

प्रभद्रकाश्च पाञ्चाला भीमसेनमुखा ययुः ॥ (५०।३)

ततः शब्दः समभवत् समुद्रस्येव पर्वणि । (५१।१)

हृष्टानां सम्प्रयातानां घोषो दिवम् इवास्पृशत् ॥ (५१।२)

प्रहृष्टा दंशिता योधाः परानीकविदारणाः । (५२।१)

तेषां मध्ये ययौ राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ (५२।२)

शकटापणवेशाश्च यानयुग्यं च सर्वशः । (५३।१)

कोशयन्त्रायुधं चैव ये च वैद्याश्चिकित्सकाः ॥ (५३।२)

फल्गु यच्च बलं किंचित् तथैव कृशदुर्बलम् । (५४।१)

तत् संगृह्य ययौ राजा ये चापि परिचारकाः ॥ (५४।२)

उपप्लव्ये तु पाञ्चाली द्रौपदी सत्यवादिनी । (५५।१)

सह स्त्रीभिर् निववृते दासीदाससमावृता ॥ (५५।२)

कृत्वा मूलप्रतीकारान् गुल्मैः स्थावरजङ्गमैः । (५६।१)

स्कन्धावारेण महता प्रययुः पाण्डुनन्दनाः ॥ (५६।२)

ददतो गां हिरण्यं च ब्राह्मणैर् अभिसंवृताः । (५७।१)

स्तूयमाना ययू राजन् रथैर् मणिविभूषितैः ॥ (५७।२)

केकया धृष्टकेतुश्च पुत्रः काश्यस्य चाभिभूः । (५८।१)

श्रेणिमान् वसुदानश्च शिखण्डी चापराजितः ॥ (५८।२)

हृष्टास्तुष्टाः कवचिनः सशस्त्राः समलंकृताः । (५९।१)

राजानम् अन्वयुः सर्वे परिवार्य युधिष्ठिरम् ॥ (५९।२)

जघनार्धे विराटश्च यज्ञसेनश्च सौमकिः । (६०।१)

सुधर्मा कुन्तिभोजश्च धृष्टद्युम्नस्य चात्मजाः ॥ (६०।२)

रथायुतानि चत्वारि हयाः पञ्चगुणास्ततः । (६१।१)

पत्तिसैन्यं दशगुणं सादिनाम् अयुतानि षट् ॥ (६१।२)

अनाधृष्टिश्चेकितानश्चेदिराजो ऽथ सात्यकिः । (६२।१)

परिवार्य ययुः सर्वे वासुदेवधनंजयौ ॥ (६२।२)

आसाद्य तु कुरुक्षेत्रं व्यूढानीकाः प्रहारिणः । (६३।१)

पाण्डवाः समदृश्यन्त नर्दन्तो वृषभा इव ॥ (६३।२)

ते ऽवगाह्य कुरुक्षेत्रं शङ्खान् दध्मुर् अरिंदमाः । (६४।१)

तथैव दध्मतुः शङ्खौ वासुदेवधनंजयौ ॥ (६४।२)

पाञ्चजन्यस्य निर्घोषं विस्फूर्जितम् इवाशनेः । (६५।१)

निशम्य सर्वसैन्यानि समहृष्यन्त सर्वशः ॥ (६५।२)

शङ्खदुन्दुभिसंसृष्टः सिंहनादस्तरस्विनाम् । (६६।१)

पृथिवीं चान्तरिक्षं च सागरांश्चान्वनादयत् ॥ (६६।२)

ततो देशे समे स्निग्धे प्रभूतयवसेन्धने । (६७।१)

निवेशयामास तदा सेनां राजा युधिष्ठिरः ॥ (६७।२)

परिहृत्य श्मशानानि देवतायतनानि च । (६८।१)

आश्रमांश्च महर्षीणां तीर्थान्यायतनानि च ॥ (६८।२)

मधुरानूषरे देशे शिवे पुण्ये महीपतिः । (६९।१)

निवेशं कारयामास कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ (६९।२)

ततश्च पुनर् उत्थाय सुखी विश्रान्तवाहनः । (७०।१)

प्रययौ पृथिवीपालैर् वृतः शतसहस्रशः ॥ (७०।२)

विद्राव्य शतशो गुल्मान् धार्तराष्ट्रस्य सैनिकान् । (७१।१)

पर्यक्रामत् समन्ताच्च पार्थेन सह केशवः ॥ (७१।२)

शिबिरं मापयामास धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः । (७२।१)

सात्यकिश्च रथोदारो युयुधानः प्रतापवान् ॥ (७२।२)

आसाद्य सरितं पुण्यां कुरुक्षेत्रे हिरण्वतीम् । (७३।१)

सूपतीर्थां शुचिजलां शर्करापङ्कवर्जिताम् ॥ (७३।२)

खानयामास परिखां केशवस्तत्र भारत । (७४।१)

गुप्त्यर्थम् अपि चादिश्य बलं तत्र न्यवेशयत् ॥ (७४।२)

विधिर् यः शिबिरस्यासीत् पाण्डवानां महात्मनाम् । (७५।१)

तद्विधानि नरेन्द्राणां कारयामास केशवः ॥ (७५।२)

प्रभूतजलकाष्ठानि दुराधर्षतराणि च । (७६।१)

भक्ष्यभोज्योपपन्नानि शतशो ऽथ सहस्रशः ॥ (७६।२)

शिबिराणि महार्हाणि राज्ञां तत्र पृथक् पृथक् । (७७।१)

विमानानीव राजेन्द्र निविष्टानि महीतले ॥ (७७।२)

तत्रासञ् शिल्पिनः प्राज्ञाः शतशो दत्तवेतनाः । (७८।१)

सर्वोपकरणैर् युक्ता वैद्याश्च सुविशारदाः ॥ (७८।२)

ज्याधनुर्वर्मशस्त्राणां तथैव मधुसर्पिषोः । (७९।१)

ससर्ज रसपांसूनां राशयः पर्वतोपमाः ॥ (७९।२)

बहूदकं सुयवसं तुषाङ्गारसमन्वितम् । (८०।१)

शिबिरे शिबिरे राजा संचकार युधिष्ठिरः ॥ (८०।२)

महायन्त्राणि नाराचास्तोमरर्ष्टिपरश्वधाः । (८१।१)

धनूंषि कवचादीनि हृद्य् अभूवन् नृणां तदा ॥ (८१।२)

गजाः कङ्कटसंनाहा लोहवर्मोत्तरच्छदाः । (८२।१)

अदृश्यंस्तत्र गिर्याभाः सहस्रशतयोधिनः ॥ (८२।२)

निविष्टान् पाण्डवांस्तत्र ज्ञात्वा मित्राणि भारत । (८३।१)

अभिसस्रुर् यथोद्देशं सबलाः सहवाहनाः ॥ (८३।२)

चरितब्रह्मचर्यास्ते सोमपा भूरिदक्षिणाः । (८४।१)

जयाय पाण्डुपुत्राणां समाजग्मुर् महीक्षितः ॥ (८४।२)