विदुर उवाच । (१।१)

सप्तदशेमान् राजेन्द्र मनुः स्वायंभुवो ऽब्रवीत् । (१।२)

वैचित्रवीर्य पुरुषान् आकाशं मुष्टिभिर् घ्नतः ॥ (१।३)

तान् एवेन्द्रस्य हि धनुर् अनाम्यं नमतो ऽब्रवीत् । (२।१)

अथो मरीचिनः पादान् अनाम्यान्नमतस्तथा ॥ (२।२)

यश्चाशिष्यं शासति यश्च कुप्यते यश्चातिवेलं भजते द्विषन्तम् । (३।१)

स्त्रियश्च यो ऽरक्षति भद्रम् अस्तु ते यश्चायाच्यं याचति यश्च कत्थते ॥ (३।२)

यश्चाभिजातः प्रकरोत्यकार्यं यश्चाबलो बलिना नित्यवैरी । (४।१)

अश्रद्दधानाय च यो ब्रवीति यश्चाकाम्यं कामयते नरेन्द्र ॥ (४।२)

वध्वा हासं श्वशुरो यश्च मन्यते वध्वा वसन्न् उत यो मानकामः । (५।१)

परक्षेत्रे निर्वपति यश्च बीजं स्त्रियं च यः परिवदते ऽतिवेलम् ॥ (५।२)

यश्चैव लब्ध्वा न स्मरामीत्युवाच दत्त्वा च यः कत्थति याच्यमानः । (६।१)

यश्चासतः सान्त्वम् उपासतीह एते ऽनुयान्त्यनिलं पाशहस्ताः ॥ (६।२)

यस्मिन् यथा वर्तते यो मनुष्यस् तस्मिंस्तथा वर्तितव्यं स धर्मः । (७।१)

मायाचारो मायया वर्तितव्यः साध्वाचारः साधुना प्रत्युदेयः ॥ (७।२)

धृतराष्ट्र उवाच । (८।१)

शतायुर् उक्तः पुरुषः सर्ववेदेषु वै यदा । (८।२)

नाप्नोत्यथ च तत् सर्वम् आयुः केनेह हेतुना ॥ (८।३)

विदुर उवाच । (९।१)

अतिवादो ऽतिमानश्च तथात्यागो नराधिप । (९।२)

क्रोधश्चातिविवित्सा च मित्रद्रोहश्च तानि षट् ॥ (९।३)

एत एवासयस्तीक्ष्णाः कृन्तन्त्यायूंषि देहिनाम् । (१०।१)

एतानि मानवान् घ्नन्ति न मृत्युर् भद्रम् अस्तु ते ॥ (१०।२)

विश्वस्तस्यैति यो दारान् यश्चापि गुरुतल्पगः । (११।१)

वृषलीपतिर् द्विजो यश्च पानपश्चैव भारत ॥ (११।२)

शरणागतहा चैव सर्वे ब्रह्महणैः समाः । (१२।१)

एतैः समेत्य कर्तव्यं प्रायश्चित्तम् इति श्रुतिः ॥ (१२।२)

गृही वदान्यो ऽनपविद्धवाक्यः शेषान्नभोक्ताप्यविहिंसकश्च । (१३।१)

नानर्थकृत् त्यक्तकलिः कृतज्ञः सत्यो मृदुः स्वर्गम् उपैति विद्वान् ॥ (१३।२)

सुलभाः पुरुषा राजन् सततं प्रियवादिनः । (१४।१)

अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥ (१४।२)

यो हि धर्मं व्यपाश्रित्य हित्वा भर्तुः प्रियाप्रिये । (१५।१)

अप्रियाण्याह पथ्यानि तेन राजा सहायवान् ॥ (१५।२)

त्यजेत् कुलार्थे पुरुषं ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् । (१६।१)

ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥ (१६।२)

आपदर्थं धनं रक्षेद् दारान् रक्षेद् धनैर् अपि । (१७।१)

आत्मानं सततं रक्षेद् दारैर् अपि धनैर् अपि ॥ (१७।२)

उक्तं मया द्यूतकाले ऽपि राजन् नैवं युक्तं वचनं प्रातिपीय । (१८।१)

तदौषधं पथ्यम् इवातुरस्य न रोचते तव वैचित्रवीर्य ॥ (१८।२)

काकैर् इमांश्चित्रबर्हान्मयूरान् पराजैष्ठाः पाण्डवान् धार्तराष्ट्रैः । (१९।१)

हित्वा सिंहान् क्रोष्टुकान् गूहमानः प्राप्ते काले शोचिता त्वं नरेन्द्र ॥ (१९।२)

यस्तात न क्रुध्यति सर्वकालं भृत्यस्य भक्तस्य हिते रतस्य । (२०।१)

तस्मिन् भृत्या भर्तरि विश्वसन्ति न चैनम् आपत्सु परित्यजन्ति ॥ (२०।२)

न भृत्यानां वृत्तिसंरोधनेन बाह्यं जनं संजिघृक्षेद् अपूर्वम् । (२१।१)

त्यजन्ति ह्येनम् उचितावरुद्धाः स्निग्धा ह्यमात्याः परिहीनभोगाः ॥ (२१।२)

कृत्यानि पूर्वं परिसंख्याय सर्वाण्य् आयव्ययावनुरूपां च वृत्तिम् । (२२।१)

संगृह्णीयाद् अनुरूपान् सहायान् सहायसाध्यानि हि दुष्कराणि ॥ (२२।२)

अभिप्रायं यो विदित्वा तु भर्तुः सर्वाणि कार्याणि करोत्यतन्द्रीः । (२३।१)

वक्ता हितानाम् अनुरक्त आर्यः शक्तिज्ञ आत्मेव हि सो ऽनुकम्प्यः ॥ (२३।२)

वाक्यं तु यो नाद्रियते ऽनुशिष्टः प्रत्याह यश्चापि नियुज्यमानः । (२४।१)

प्रज्ञाभिमानी प्रतिकूलवादी त्याज्यः स तादृक् त्वरयैव भृत्यः ॥ (२४।२)

अस्तब्धम् अक्लीबम् अदीर्घसूत्रं सानुक्रोशं श्लक्ष्णम् अहार्यम् अन्यैः । (२५।१)

अरोगजातीयम् उदारवाक्यं दूतं वदन्त्यष्टगुणोपपन्नम् ॥ (२५।२)

न विश्वासाज्जातु परस्य गेहं गच्छेन्नरश्चेतयानो विकाले । (२६।१)

न चत्वरे निशि तिष्ठेन्निगूढो न राजन्यां योषितं प्रार्थयीत ॥ (२६।२)

न निह्नवं सत्रगतस्य गच्छेत् संसृष्टमन्त्रस्य कुसंगतस्य । (२७।१)

न च ब्रूयान्नाश्वसामि त्वयीति सकारणं व्यपदेशं तु कुर्यात् ॥ (२७।२)

घृणी राजा पुंश्चली राजभृत्यः पुत्रो भ्राता विधवा बालपुत्रा । (२८।१)

सेनाजीवी चोद्धृतभक्त एव व्यवहारे वै वर्जनीयाः स्युर् एते ॥ (२८।२)

गुणा दश स्नानशीलं भजन्ते बलं रूपं स्वरवर्णप्रशुद्धिः । (२९।१)

स्पर्शश्च गन्धश्च विशुद्धता च श्रीः सौकुमार्यं प्रवराश्च नार्यः ॥ (२९।२)

गुणाश्च षण्मितभुक्तं भजन्ते आरोग्यम् आयुश्च सुखं बलं च । (३०।१)

अनाविलं चास्य भवेद् अपत्यं न चैनम् आद्यून इति क्षिपन्ति ॥ (३०।२)

अकर्मशीलं च महाशनं च लोकद्विष्टं बहुमायं नृशंसम् । (३१।१)

अदेशकालज्ञम् अनिष्टवेषम् एतान् गृहे न प्रतिवासयीत ॥ (३१।२)

कदर्यम् आक्रोशकम् अश्रुतं च वराकसम्भूतम् अमान्यमानिनम् । (३२।१)

निष्ठूरिणं कृतवैरं कृतघ्नम् एतान् भृशार्तो ऽपि न जातु याचेत् ॥ (३२।२)

संक्लिष्टकर्माणम् अतिप्रवादं नित्यानृतं चादृढभक्तिकं च । (३३।१)

विकृष्टरागं बहुमानिनं चाप्य् एतान्न सेवेत नराधमान् षट् ॥ (३३।२)

सहायबन्धना ह्यर्थाः सहायाश्चार्थबन्धनाः । (३४।१)

अन्योन्यबन्धनावेतौ विनान्योन्यं न सिध्यतः ॥ (३४।२)

उत्पाद्य पुत्रान् अनृणांश्च कृत्वा वृत्तिं च तेभ्यो ऽनुविधाय कांचित् । (३५।१)

स्थाने कुमारीः प्रतिपाद्य सर्वा अरण्यसंस्थो मुनिवद् बुभूषेत् ॥ (३५।२)

हितं यत् सर्वभूतानाम् आत्मनश्च सुखावहम् । (३६।१)

तत् कुर्याद् ईश्वरो ह्येतन्मूलं धर्मार्थसिद्धये ॥ (३६।२)

बुद्धिः प्रभावस्तेजश्च सत्त्वम् उत्थानम् एव च । (३७।१)

व्यवसायश्च यस्य स्यात् तस्यावृत्तिभयं कुतः ॥ (३७।२)

पश्य दोषान् पाण्डवैर् विग्रहे त्वं यत्र व्यथेरन्न् अपि देवाः सशक्राः । (३८।१)

पुत्रैर् वैरं नित्यम् उद्विग्नवासो यशःप्रणाशो द्विषतां च हर्षः ॥ (३८।२)

भीष्मस्य कोपस्तव चेन्द्रकल्प द्रोणस्य राज्ञश्च युधिष्ठिरस्य । (३९।१)

उत्सादयेल्लोकम् इमं प्रवृद्धः श्वेतो ग्रहस्तिर्यग् इवापतन् खे ॥ (३९।२)

तव पुत्रशतं चैव कर्णः पञ्च च पाण्डवाः । (४०।१)

पृथिवीम् अनुशासेयुर् अखिलां सागराम्बराम् ॥ (४०।२)

धार्तराष्ट्रा वनं राजन् व्याघ्राः पाण्डुसुता मताः । (४१।१)

मा वनं छिन्द्धि सव्याघ्रं मा व्याघ्रान्नीनशो वनात् ॥ (४१।२)

न स्याद् वनम् ऋते व्याघ्रान् व्याघ्रा न स्युर् ऋते वनम् । (४२।१)

वनं हि रक्ष्यते व्याघ्रैर् व्याघ्रान् रक्षति काननम् ॥ (४२।२)

न तथेच्छन्त्यकल्याणाः परेषां वेदितुं गुणान् । (४३।१)

यथैषां ज्ञातुम् इच्छन्ति नैर्गुण्यं पापचेतसः ॥ (४३।२)

अर्थसिद्धिं पराम् इच्छन् धर्मम् एवादितश्चरेत् । (४४।१)

न हि धर्माद् अपैत्यर्थः स्वर्गलोकाद् इवामृतम् ॥ (४४।२)

यस्यात्मा विरतः पापात् कल्याणे च निवेशितः । (४५।१)

तेन सर्वम् इदं बुद्धं प्रकृतिर् विकृतिश्च या ॥ (४५।२)

यो धर्मम् अर्थं कामं च यथाकालं निषेवते । (४६।१)

धर्मार्थकामसंयोगं सो ऽमुत्रेह च विन्दति ॥ (४६।२)

संनियच्छति यो वेगम् उत्थितं क्रोधहर्षयोः । (४७।१)

स श्रियो भाजनं राजन् यश्चापत्सु न मुह्यति ॥ (४७।२)

बलं पञ्चविधं नित्यं पुरुषाणां निबोध मे । (४८।१)

यत् तु बाहुबलं नाम कनिष्ठं बलम् उच्यते ॥ (४८।२)

अमात्यलाभो भद्रं ते द्वितीयं बलम् उच्यते । (४९।१)

धनलाभस्तृतीयं तु बलम् आहुर् जिगीषवः ॥ (४९।२)

यत् त्वस्य सहजं राजन् पितृपैतामहं बलम् । (५०।१)

अभिजातबलं नाम तच्चतुर्थं बलं स्मृतम् ॥ (५०।२)

येन त्वेतानि सर्वाणि संगृहीतानि भारत । (५१।१)

यद् बलानां बलं श्रेष्ठं तत् प्रज्ञाबलम् उच्यते ॥ (५१।२)

महते यो ऽपकाराय नरस्य प्रभवेन्नरः । (५२।१)

तेन वैरं समासज्य दूरस्थो ऽस्मीति नाश्वसेत् ॥ (५२।२)

स्त्रीषु राजसु सर्पेषु स्वाध्याये शत्रुसेविषु । (५३।१)

भोगे चायुषि विश्वासं कः प्राज्ञः कर्तुम् अर्हति ॥ (५३।२)

प्रज्ञाशरेणाभिहतस्य जन्तोश् चिकित्सकाः सन्ति न चौषधानि । (५४।१)

न होममन्त्रा न च मङ्गलानि नाथर्वणा नाप्यगदाः सुसिद्धाः ॥ (५४।२)

सर्पश्चाग्निश्च सिंहश्च कुलपुत्रश्च भारत । (५५।१)

नावज्ञेया मनुष्येण सर्वे ते ह्यतितेजसः ॥ (५५।२)

अग्निस्तेजो महल्लोके गूढस्तिष्ठति दारुषु । (५६।१)

न चोपयुङ्क्ते तद् दारु यावन्नो दीप्यते परैः ॥ (५६।२)

स एव खलु दारुभ्यो यदा निर्मथ्य दीप्यते । (५७।१)

तदा तच्च वनं चान्यन्निर्दहत्याशु तेजसा ॥ (५७।२)

एवम् एव कुले जाताः पावकोपमतेजसः । (५८।१)

क्षमावन्तो निराकाराः काष्ठे ऽग्निर् इव शेरते ॥ (५८।२)

लताधर्मा त्वं सपुत्रः शालाः पाण्डुसुता मताः । (५९।१)

न लता वर्धते जातु महाद्रुमम् अनाश्रिता ॥ (५९।२)

वनं राजंस्त्वं सपुत्रो ऽम्बिकेय सिंहान् वने पाण्डवांस्तात विद्धि । (६०।१)

सिंहैर् विहीनं हि वनं विनश्येत् सिंहा विनश्येयुर् ऋते वनेन ॥ (६०।२)