जनमेजय उवाच । (१।१)

ययातिः पूर्वको ऽस्माकं दशमो यः प्रजापतेः । (१।२)

कथं स शुक्रतनयां लेभे परमदुर्लभाम् ॥ (१।३)

एतद् इच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण द्विजोत्तम । (२।१)

वर्णसंकरजो धर्मः कथं तं नास्पृशत् तदा । (२।२)

जरासंचारणं चापि अन्यदेहेषु नः श्रुतम् । (२।३)

आनुपूर्व्या च मे शंस पूरोर् वंशकरान् पृथक् ॥ (२।४)

वैशंपायन उवाच । (३।१)

ययातिर् आसीद् राजर्षिर् देवराजसमद्युतिः । (३।२)

तं शुक्रवृषपर्वाणौ वव्राते वै यथा पुरा ॥ (३।३)

तत् ते ऽहं सम्प्रवक्ष्यामि पृच्छतो जनमेजय । (४।१)

देवयान्याश्च संयोगं ययातेर् नाहुषस्य च ॥ (४।२)

सुराणाम् असुराणां च समजायत वै मिथः । (५।१)

ऐश्वर्यं प्रति संघर्षस्त्रैलोक्ये सचराचरे ॥ (५।२)

जिगीषया ततो देवा वव्रिर आङ्गिरसं मुनिम् । (६।१)

पौरोहित्येन याज्यार्थे काव्यं तूशनसं परे । (६।२)

ब्राह्मणौ तावुभौ नित्यम् अन्योन्यस्पर्धिनौ भृशम् ॥ (६।३)

तत्र देवा निजघ्नुर् यान् दानवान् युधि संगतान् । (७।१)

तान् पुनर् जीवयामास काव्यो विद्याबलाश्रयात् । (७।२)

ततस्ते पुनर् उत्थाय योधयांचक्रिरे सुरान् ॥ (७।३)

असुरास्तु निजघ्नुर् यान् सुरान् समरमूर्धनि । (८।१)

न तान् संजीवयामास बृहस्पतिर् उदारधीः ॥ (८।२)

न हि वेद स तां विद्यां यां काव्यो वेद वीर्यवान् । (९।१)

संजीवनीं ततो देवा विषादम् अगमन् परम् ॥ (९।२)

ते तु देवा भयोद्विग्नाः काव्याद् उशनसस्तदा । (१०।१)

ऊचुः कचम् उपागम्य ज्येष्ठं पुत्रं बृहस्पतेः ॥ (१०।२)

भजमानान् भजस्वास्मान् कुरु नः साह्यम् उत्तमम् । (११।१)

यासौ विद्या निवसति ब्राह्मणे ऽमिततेजसि । (११।२)

शुक्रे ताम् आहर क्षिप्रं भागभाङ् नो भविष्यसि ॥ (११।३)

वृषपर्वसमीपे स शक्यो द्रष्टुं त्वया द्विजः । (१२।१)

रक्षते दानवांस्तत्र न स रक्षत्यदानवान् ॥ (१२।२)

तम् आराधयितुं शक्तो भवान् पूर्ववयाः कविम् । (१३।१)

देवयानीं च दयितां सुतां तस्य महात्मनः ॥ (१३।२)

त्वम् आराधयितुं शक्तो नान्यः कश्चन विद्यते । (१४।१)

शीलदाक्षिण्यमाधुर्यैर् आचारेण दमेन च । (१४।२)

देवयान्यां हि तुष्टायां विद्यां तां प्राप्स्यसि ध्रुवम् ॥ (१४।३)

तथेत्युक्त्वा ततः प्रायाद् बृहस्पतिसुतः कचः । (१५।१)

तदाभिपूजितो देवैः समीपं वृषपर्वणः ॥ (१५।२)

स गत्वा त्वरितो राजन् देवैः संप्रेषितः कचः । (१६।१)

असुरेन्द्रपुरे शुक्रं दृष्ट्वा वाक्यम् उवाच ह ॥ (१६।२)

ऋषेर् अङ्गिरसः पौत्रं पुत्रं साक्षाद् बृहस्पतेः । (१७।१)

नाम्ना कच इति ख्यातं शिष्यं गृह्णातु मां भवान् ॥ (१७।२)

ब्रह्मचर्यं चरिष्यामि त्वय्यहं परमं गुरौ । (१८।१)

अनुमन्यस्व मां ब्रह्मन् सहस्रं परिवत्सरान् ॥ (१८।२)

शुक्र उवाच । (१९।१)

कच सुस्वागतं ते ऽस्तु प्रतिगृह्णामि ते वचः । (१९।२)

अर्चयिष्ये ऽहम् अर्च्यं त्वाम् अर्चितो ऽस्तु बृहस्पतिः ॥ (१९।३)

वैशंपायन उवाच । (२०।१)

कचस्तु तं तथेत्युक्त्वा प्रतिजग्राह तद् व्रतम् । (२०।२)

आदिष्टं कविपुत्रेण शुक्रेणोशनसा स्वयम् ॥ (२०।३)

व्रतस्य व्रतकालं स यथोक्तं प्रत्यगृह्णत । (२१।१)

आराधयन्न् उपाध्यायं देवयानीं च भारत ॥ (२१।२)

नित्यम् आराधयिष्यंस्तां युवा यौवनगो आमुखे । (२२।१)

गायन् नृत्यन् वादयंश्च देवयानीम् अतोषयत् ॥ (२२।२)

संशीलयन् देवयानीं कन्यां सम्प्राप्तयौवनाम् । (२३।१)

पुष्पैः फलैः प्रेषणैश्च तोषयामास भारत । (२३।२)

ततः सहस्रं गुरुगाः संरक्षन् वन्यम् आहरत् ॥ (२३।३)

देवयान्यपि तं विप्रं नियमव्रतचारिणम् । (२४।१)

अनुगायमाना ललना रहः पर्यचरत् तदा । (२४।२)

गायन्तं चैव शुक्लं च दातारं प्रियवादिनम् । (२४।३)

नार्यो नरं कामयन्ते रूपिणं स्रग्विणं तथा ॥ (२४।४)

पञ्च वर्षशतान्येवं कचस्य चरतो व्रतम् । (२५।१)

तत्रातीयुर् अथो बुद्ध्वा दानवास्तं ततः कचम् ॥ (२५।२)

गा रक्षन्तं वने दृष्ट्वा रहस्येकम् अमर्षिताः । (२६।१)

जघ्नुर् बृहस्पतेर् द्वेषाद् विद्यारक्षार्थम् एव च । (२६।२)

हत्वा शालावृकेभ्यश्च प्रायच्छंस्तिलशः कृतम् ॥ (२६।३)

ततो गावो निवृत्तास्ता अगोपाः स्वं निवेशनम् । (२७।१)

ता दृष्ट्वा रहिता गास्तु कचेनाभ्यागता वनात् । (२७।२)

उवाच वचनं काले देवयान्यथ भारत ॥ (२७।३)

अहुतं चाग्निहोत्रं ते सूर्यश्चास्तं गतः प्रभो । (२८।१)

अगोपाश्चागता गावः कचस्तात न दृश्यते ॥ (२८।२)

व्यक्तं हतो मृतो वापि कचस्तात भविष्यति । (२९।१)

तं विना न च जीवेयं कचं सत्यं ब्रवीमि ते ॥ (२९।२)

शुक्र उवाच । (३०।१)

अयम् एहीति शब्देन मृतं संजीवयाम्यहम् ॥ (३०।२)

वैशंपायन उवाच । (३१।१)

ततः संजीवनीं विद्यां प्रयुज्य कचम् आह्वयत् । (३१।२)

आहूतः प्रादुरभवत् कचो ऽरिष्टो ऽथ विद्यया । (३१।३)

कस्माच्चिरायितो ऽसीति पृष्टस्ताम् आह भार्गवीम् । (३१।४)

कचः । (३१।५)

समिधश्च कुशादीनि काष्ठभारं च भामिनि । (३१।६)

गृहीत्वा श्रमभारार्तो वटवृक्षं समाश्रितः । (३१।७)

गावश्च सहिताः सर्वा वृक्षच्छायाम् उपाश्रिताः । (३१।८)

असुरास्तत्र मां दृष्ट्वा कस्त्वम् इत्यभ्यचोदयन् । (३१।९)

बृहस्पतिसुतश्चाहं कच इत्यभिविश्रुतः । (३१।१०)

इत्युक्तमात्रे मां हत्वा पेशीकृत्वा तु दानवाः । (३१।११)

दत्त्वा शालावृकेभ्यस्तु सुखं जग्मुः स्वम् आलयम् । (३१।१२)

आहूतो विद्यया भद्रे भार्गवेण महात्मना । (३१।१३)

त्वत्समीपम् इहायातः कथंचित् समजीवितः । (३१।१४)

हतो ऽहम् इति चाचख्यौ पृष्टो ब्राह्मणकन्यया । (३१।१५)

भित्त्वा भित्त्वा शरीराणि वृकाणां स विनिष्पतत् ॥ (३१।१६)

स पुनर् देवयान्योक्तः पुष्पाहारो यदृच्छया । (३२।१)

वनं ययौ ततो विप्रो ददृशुर् दानवाश्च तम् । (३२।२)

पुनस्तं पेषयित्वा तु समुद्राम्भस्यमिश्रयन् । (३२।३)

चिरं गतं पुनः कन्या पित्रे तं संन्यवेदयत् । (३२।४)

विप्रेण पुनर् आहूतो विद्यया गुरुदेहजः । (३२।५)

पुनर् आवृत्य तद् वृत्तं न्यवेदयत तत् तथा । (३२।६)

भेदयित्वा शरीराणि मत्स्यादीनां स निर्गतः । (३२।७)

देवयान्या पुनस्तत्र कदाचिद् वन्यम् आहर । (३२।८)

उक्तो ऽगच्छद् वनं तं तु ददृशुर् दानवाः पुनः ॥ (३२।९)

ततो द्वितीयं हत्वा तं दग्ध्वा कृत्वा च चूर्णशः । (३३।१)

संगृह्य पूरयित्वा च सुरया समलोड्य च । (३३।२)

प्रायच्छन् ब्राह्मणायैव सुरायाम् असुरास्तदा । (३३।३)

अपिबत् सुरया सार्धं कचभस्म भृगूद्वहः । (३३।४)

सा सायंतनवेलायाम् अगोपा गाः समागताः ॥ (३३।५)

देवयान्यथ भूयो ऽपि वाक्यं पितरम् अब्रवीत् । (३४।१)

वैशंपायनः । (३४।२)

श्रुत्वा पुत्रीवचः काव्यो मन्त्रेणाहूतवान् कचम् । (३४।३)

ज्ञात्वा बहिष्ठम् अज्ञात्वा स्वकुक्षिस्थं कचं नृप । (३४।४)

पुष्पाहारः प्रेषणकृत् कचस्तात न दृश्यते ॥ (३४।५)

शुक्र उवाच । (३५।१)

विद्ययोत्थाप्यमानो ऽपि नाभ्येति करवाणि किम् । (३५।२)

बृहस्पतेः सुतः पुत्रि कचः प्रेतगतिं गतः । (३५।३)

विद्यया जीवितो ऽप्येवं हन्यते करवाणि किम् ॥ (३५।४)

मैवं शुचो मा रुद देवयानि न त्वादृशी मर्त्यम् अनुप्रशोचेत् । (३६।१)

यस्यास्तव ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च । (३६।२)

सेन्द्रा देवा वसवो ऽथाश्विनौ च । (३६।३)

सुराश्च विश्वे च जगच्च सर्वम् उपस्थितां वैकृतिम् आनमन्ति । (३६।४)

अशक्यो ऽसौ जीवयितुं द्विजातिः । (३६।५)

संजीवितो वध्यते चैव भूयः ॥ (३६।६)

देवयान्युवाच । (३७।१)

यस्याङ्गिरा वृद्धतमः पितामहो बृहस्पतिश्चापि पिता तपोधनः । (३७।२)

ऋषेः पुत्रं तम् अथो वापि पौत्रं कथं न शोचेयम् अहं न रुद्याम् ॥ (३७।३)

स ब्रह्मचारी च तपोधनश्च सदोत्थितः कर्मसु चैव दक्षः । (३८।१)

कचस्य मार्गं प्रतिपत्स्ये न भोक्ष्ये प्रियो हि मे तात कचो ऽभिरूपः ॥ (३८।२)

शुक्र उवाच । (३९।१)

असंशयं माम् असुरा द्विषन्ति ये मे शिष्यं नागसं सूदयन्ति । (३९।२)

अब्राह्मणं कर्तुम् इच्छन्ति रौद्रास् ते मां यथा प्रस्तुतं दानवैर् हि । (३९।३)

अप्यस्य पापस्य भवेद् इहान्तः कं ब्रह्महत्या न दहेद् अपीन्द्रम् ॥ (३९।४)

वैशंपायन उवाच । (४०।१)

संचोदितो देवयान्या महर्षिः पुनर् आह्वयत् । (४०।२)

संरम्भेणैव काव्यो हि बृहस्पतिसुतं कचम् । (४०।३)

स पीडितो देवयान्या महर्षिः । (४०।४)

समारभत् संरम्भाच्चैव काव्यः । (४०।५)

कचो ऽपि राजन् सुमहानुभावो विद्याबलाल्लब्धमतिर् महात्मा । (४०।६)

वैशंपायन उवाच । (४०।७)

अकारयामास तदा देवयान्याः कृते विभुः ॥ (४०।८)

गुरोर् भीतो विद्यया चोपहूतः शनैर् वाचं जठरे व्याजहार । (४१।१)

कचः । (४१।२)

प्रसीद भगवन् मह्यं कचो ऽहम् अभिवादये । (४१।३)

यथा बहुमतः पुत्रस्तथा मन्यतु मां भवान् । (४१।४)

तम् अब्रवीत् केन पथोपनीतो ममोदरे तिष्ठसि ब्रूहि विप्र । (४१।५)

अस्मिन् मुहूर्ते ह्यसुरान् विनाश्य । (४१।६)

गच्छामि देवान् अहम् अद्य विप्र ॥ (४१।७)

कच उवाच । (४२।१)

भवत्प्रसादान् न जहाति मां स्मृतिः स्मरे च सर्वं यच्च यथा च वृत्तम् । (४२।२)

न त्वेवं स्यात् तपसो व्ययो मे ततः क्लेशं घोरम् इमं सहामि ॥ (४२।३)

असुरैः सुरायां भवतो ऽस्मि दत्तो हत्वा दग्ध्वा चूर्णयित्वा च काव्य । (४३।१)

ब्राह्मीं मायाम् आसुरी चैव माया त्वयि स्थिते कथम् एवातिवर्तेत् ॥ (४३।२)

शुक्र उवाच । (४४।१)

किं ते प्रियं करवाण्यद्य वत्से वधेन मे जीवितं स्यात् कचस्य । (४४।२)

नान्यत्र कुक्षेर् मम भेदनेन दृश्येत् कचो मद्गतो देवयानि ॥ (४४।३)

देवयान्युवाच । (४५।१)

द्वौ मां शोकावग्निकल्पौ दहेतां कचस्य नाशस्तव चैवोपघातः । (४५।२)

कचस्य नाशे मम नास्ति शर्म तवोपघाते जीवितुं नास्मि शक्ता ॥ (४५।३)

शुक्र उवाच । (४६।१)

संसिद्धरूपो ऽसि बृहस्पतेः सुत यत् त्वां भक्तं भजते देवयानी । (४६।२)

विद्याम् इमां प्राप्नुहि जीवनीं त्वं न चेद् इन्द्रः कचरूपी त्वम् अद्य ॥ (४६।३)

न निवर्तेत् पुनर् जीवन् कश्चिद् अन्यो ममोदरात् । (४७।१)

ब्राह्मणं वर्जयित्वैकं तस्माद् विद्याम् अवाप्नुहि ॥ (४७।२)

पुत्रो भूत्वा भावय भावितो माम् अस्माद् देहाद् उपनिष्क्रम्य तात । (४८।१)

समीक्षेथा धर्मवतीम् अवेक्षां गुरोः सकाशात् प्राप्य विद्यां सविद्यः ॥ (४८।२)

वैशंपायन उवाच । (४९।१)

गुरोः सकाशात् समवाप्य विद्यां भित्त्वा कुक्षिं निर्विचक्राम विप्रः । (४९।२)

कचो ऽभिरूपो दक्षिणं ब्राह्मणस्य शुक्लात्यये पौर्णमास्याम् इवेन्दुः ॥ (४९।३)

दृष्ट्वा च तं पतितं ब्रह्मराशिम् उत्थापयामास मृतं कचो ऽपि । (५०।१)

विद्यां सिद्धां ताम् अवाप्याभिवाद्य ततः कचस्तं गुरुम् इत्युवाच । (५०।२)

यः श्रोत्रयोर् अमृतं संनिषिञ्चेद् विद्याम् अविद्यस्य यथा ममायम् । (५०।३)

तं मन्ये ऽहं पितरं मातरं च । (५०।४)

तस्मै न द्रुह्येत् कृतम् अस्य जानन् ॥ (५०।५)

ऋतस्य दातारम् अनुत्तमस्य निधिं निधीनां चतुरन्वयानाम् । (५१।१)

ये नाद्रियन्ते गुरुम् अर्चनीयं पापांल्लोकांस्ते व्रजन्त्यप्रतिष्ठान् ॥ (५१।२)

वैशंपायन उवाच । (५२।१)

शृण्वत्सु भूतेष्विदम् आह काव्यः । (५२।२)

समुत्थितो ब्रह्मराशिः पुराणः । (५२।३)

सुरापानाद् वञ्चनां प्रापयित्वा संज्ञानाशं चैव तथातिघोरम् । (५२।४)

दृष्ट्वा कचं चापि तथाभिरूपं पीतं तदा सुरया मोहितेन ॥ (५२।५)

समन्युर् उत्थाय महानुभावस् तदोशना विप्रहितं चिकीर्षुः । (५३।१)

काव्यः स्वयं वाक्यम् इदं जगाद सुरापानं प्रति वै जातशङ्कः ॥ (५३।२)

यो ब्राह्मणो ऽद्य प्रभृतीह कश्चिन् मोहात् सुरां पास्यति मन्दबुद्धिः । (५४।१)

अपेतधर्मो ब्रह्महा चैव स स्याद् अस्मिंल्लोके गर्हितः स्यात् परे च ॥ (५४।२)

मया चेमां विप्रधर्मोक्तिसीमां मर्यादां वै स्थापितां सर्वलोके । (५५।१)

सन्तो विप्राः शुश्रुवांसो गुरूणां देवा लोकाश्चोपशृण्वन्तु सर्वे । (५५।२)

ब्रह्महत्यासमं तस्य पापं स्याद् ब्राह्मणस्य तु । (५५।३)

यः पास्यति सुरां मोहान् नरकं चापि यास्यति ॥ (५५।४)

इतीदम् उक्त्वा स महानुभावस् तपोनिधीनां निधिर् अप्रमेयः । (५६।१)

तान् दानवान् दैवविमूढबुद्धीन् इदं समाहूय वचो ऽभ्युवाच ॥ (५६।२)

आचक्षे वो दानवा बालिशाः स्थ सिद्धः कचो वत्स्यति मत्सकाशे । (५७।१)

संजीवनीं प्राप्य विद्यां महार्थां तुल्यप्रभावो ब्रह्मणा ब्रह्मभूतः । (५७।२)

यो ऽकार्षीद् दुष्करं कर्म देवानां कारणात् कचः । (५७।३)

न तत्कीर्तिर् जरां गच्छेद् याज्ञीयश्च भविष्यति । (५७।४)

एतावद् उक्त्वा वचनं विरराम स भार्गवः । (५७।५)

दानवा विस्मयाविष्टाः प्रययुः स्वं निवेशनम् ॥ (५७।६)

गुरोर् उष्य सकाशे तु दश वर्षशतानि सः । (५८।१)

अनुज्ञातः कचो गन्तुम् इयेष त्रिदशालयम् ॥ (५८।२)