उमोवाच । (१।१)

भगवन् सर्वभूतेश सुरासुरनमस्कृत । (१।२)

धर्माधर्मे नृणां देव ब्रूहि मे संशयं विभो ॥ (१।३)

कर्मणा मनसा वाचा त्रिविधं हि नरः सदा । (२।१)

बध्यते बन्धनैः पाशैर् मुच्यते ऽप्यथ वा पुनः ॥ (२।२)

केन शीलेन वा देव कर्मणा कीदृशेन वा । (३।१)

समाचारैर् गुणैर् वाक्यैः स्वर्गं यान्तीह मानवाः ॥ (३।२)

महेश्वर उवाच । (४।१)

देवि धर्मार्थतत्त्वज्ञे सत्यनित्ये दमे रते । (४।२)

सर्वप्राणिहितः प्रश्नः श्रूयतां बुद्धिवर्धनः ॥ (४।३)

सत्यधर्मरताः सन्तः सर्वलिप्साविवर्जिताः । (५।१)

नाधर्मेण न धर्मेण बध्यन्ते छिन्नसंशयाः ॥ (५।२)

प्रलयोत्पत्तितत्त्वज्ञाः सर्वज्ञाः समदर्शिनः । (६।१)

वीतरागा विमुच्यन्ते पुरुषाः सर्वबन्धनैः ॥ (६।२)

कर्मणा मनसा वाचा ये न हिंसन्ति किंचन । (७।१)

ये न सजन्ति कस्मिंश्चिद् बध्यन्ते ते न कर्मभिः ॥ (७।२)

प्राणातिपाताद् विरताः शीलवन्तो दयान्विताः । (८।१)

तुल्यद्वेष्यप्रिया दान्ता मुच्यन्ते कर्मबन्धनैः ॥ (८।२)

सर्वभूतदयावन्तो विश्वास्याः सर्वजन्तुषु । (९।१)

त्यक्तहिंसासमाचारास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ (९।२)

परस्वे निर्ममा नित्यं परदारविवर्जकाः । (१०।१)

धर्मलब्धार्थभोक्तारस्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ (१०।२)

मातृवत् स्वसृवच्चैव नित्यं दुहितृवच्च ये । (११।१)

परदारेषु वर्तन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ (११।२)

स्तैन्यान्निवृत्ताः सततं संतुष्टाः स्वधनेन च । (१२।१)

स्वभाग्यान्युपजीवन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ (१२।२)

स्वदारनिरता ये च ऋतुकालाभिगामिनः । (१३।१)

अग्राम्यसुखभोगाश्च ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ (१३।२)

परदारेषु ये नित्यं चारित्रावृतलोचनाः । (१४।१)

यतेन्द्रियाः शीलपरास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ (१४।२)

एष देवकृतो मार्गः सेवितव्यः सदा नरैः । (१५।१)

अकषायकृतश्चैव मार्गः सेव्यः सदा बुधैः ॥ (१५।२)

दानधर्मतपोयुक्तः शीलशौचदयात्मकः । (१६।१)

वृत्त्यर्थं धर्महेतोर् वा सेवितव्यः सदा नरैः । (१६।२)

स्वर्गवासम् अभीप्सद्भिर् न सेव्यस्त्वत उत्तरः ॥ (१६।३)

उमोवाच । (१७।१)

वाचाथ बध्यते येन मुच्यते ऽप्यथ वा पुनः । (१७।२)

तानि कर्माणि मे देव वद भूतपते ऽनघ ॥ (१७।३)

महेश्वर उवाच । (१८।१)

आत्महेतोः परार्थे वा नर्महास्याश्रयात् तथा । (१८।२)

ये मृषा न वदन्तीह ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ (१८।३)

वृत्त्यर्थं धर्महेतोर् वा कामकारात् तथैव च । (१९।१)

अनृतं ये न भाषन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ (१९।२)

श्लक्ष्णां वाणीं निराबाधां मधुरां पापवर्जिताम् । (२०।१)

स्वागतेनाभिभाषन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ (२०।२)

कटुकां ये न भाषन्ते परुषां निष्ठुरां गिरम् । (२१।१)

अपैशुन्यरताः सन्तस्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ (२१।२)

पिशुनां ये न भाषन्ते मित्रभेदकरीं गिरम् । (२२।१)

ऋतां मैत्रीं प्रभाषन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ (२२।२)

वर्जयन्ति सदा सूच्यं परद्रोहं च मानवाः । (२३।१)

सर्वभूतसमा दान्तास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ (२३।२)

शठप्रलापाद् विरता विरुद्धपरिवर्जकाः । (२४।१)

सौम्यप्रलापिनो नित्यं ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ (२४।२)

न कोपाद् व्याहरन्ते ये वाचं हृदयदारणीम् । (२५।१)

सान्त्वं वदन्ति क्रुद्धापि ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ (२५।२)

एष वाणीकृतो देवि धर्मः सेव्यः सदा नरैः । (२६।१)

शुभः सत्यगुणो नित्यं वर्जनीया मृषा बुधैः ॥ (२६।२)

उमोवाच । (२७।१)

मनसा बध्यते येन कर्मणा पुरुषः सदा । (२७।२)

तन्मे ब्रूहि महाभाग देवदेव पिनाकधृक् ॥ (२७।३)

महेश्वर उवाच । (२८।१)

मानसेनेह धर्मेण संयुक्ताः पुरुषाः सदा । (२८।२)

स्वर्गं गच्छन्ति कल्याणि तन्मे कीर्तयतः शृणु ॥ (२८।३)

दुष्प्रणीतेन मनसा दुष्प्रणीततराकृतिः । (२९।१)

बध्यते मानवो येन शृणु चान्यच्छुभानने ॥ (२९।२)

अरण्ये विजने न्यस्तं परस्वं वीक्ष्य ये नराः । (३०।१)

मनसापि न हिंसन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ (३०।२)

ग्रामे गृहे वा यद् द्रव्यं पारक्यं विजने स्थितम् । (३१।१)

नाभिनन्दन्ति वै नित्यं ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ (३१।२)

तथैव परदारान् ये कामवृत्तान् रहोगतान् । (३२।१)

मनसापि न हिंसन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ (३२।२)

शत्रुं मित्रं च ये नित्यं तुल्येन मनसा नराः । (३३।१)

भजन्ति मैत्राः संगम्य ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ (३३।२)

श्रुतवन्तो दयावन्तः शुचयः सत्यसंगराः । (३४।१)

स्वैर् अर्थैः परिसंतुष्टास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ (३४।२)

अवैरा ये त्वनायासा मैत्रचित्तपराः सदा । (३५।१)

सर्वभूतदयावन्तस्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ (३५।२)

श्रद्धावन्तो दयावन्तश्चोक्षाश्चोक्षजनप्रियाः । (३६।१)

धर्माधर्मविदो नित्यं ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ (३६।२)

शुभानाम् अशुभानां च कर्मणां फलसंचये । (३७।१)

विपाकज्ञाश्च ये देवि ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ (३७।२)

न्यायोपेता गुणोपेता देवद्विजपराः सदा । (३८।१)

समतां समनुप्राप्तास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ (३८।२)

शुभैः कर्मफलैर् देवि मयैते परिकीर्तिताः । (३९।१)

स्वर्गमार्गोपगा भूयः किम् अन्यच्छ्रोतुम् इच्छसि ॥ (३९।२)

उमोवाच । (४०।१)

महान्मे संशयः कश्चिन्मर्त्यान् प्रति महेश्वर । (४०।२)

तस्मात् तं नैपुणेनाद्य ममाख्यातुं त्वम् अर्हसि ॥ (४०।३)

केनायुर् लभते दीर्घं कर्मणा पुरुषः प्रभो । (४१।१)

तपसा वापि देवेश केनायुर् लभते महत् ॥ (४१।२)

क्षीणायुः केन भवति कर्मणा भुवि मानवः । (४२।१)

विपाकं कर्मणां देव वक्तुम् अर्हस्यनिन्दित ॥ (४२।२)

अपरे च महाभोगा मन्दभोगास्तथापरे । (४३।१)

अकुलीनास्तथा चान्ये कुलीनाश्च तथापरे ॥ (४३।२)

दुर्दर्शाः केचिद् आभान्ति नराः काष्ठमया इव । (४४।१)

प्रियदर्शास्तथा चान्ये दर्शनाद् एव मानवाः ॥ (४४।२)

दुष्प्रज्ञाः केचिद् आभान्ति केचिद् आभान्ति पण्डिताः । (४५।१)

महाप्रज्ञास्तथैवान्ये ज्ञानविज्ञानदर्शिनः ॥ (४५।२)

अल्पाबाधास्तथा केचिन्महाबाधास्तथापरे । (४६।१)

दृश्यन्ते पुरुषा देव तन्मे शंसितुम् अर्हसि ॥ (४६।२)

महेश्वर उवाच । (४७।१)

हन्त ते ऽहं प्रवक्ष्यामि देवि कर्मफलोदयम् । (४७।२)

मर्त्यलोके नराः सर्वे येन स्वं भुञ्जते फलम् ॥ (४७।३)

प्राणातिपाती यो रौद्रो दण्डहस्तोद्यतस्तथा । (४८।१)

नित्यम् उद्यतदण्डश्च हन्ति भूतगणान्नरः ॥ (४८।२)

निर्दयः सर्वभूतानां नित्यम् उद्वेगकारकः । (४९।१)

अपि कीटपिपीलानाम् अशरण्यः सुनिर्घृणः ॥ (४९।२)

एवंभूतो नरो देवि निरयं प्रतिपद्यते । (५०।१)

विपरीतस्तु धर्मात्मा रूपवान् अभिजायते ॥ (५०।२)

निरयं याति हिंसात्मा याति स्वर्गम् अहिंसकः । (५१।१)

यातनां निरये रौद्रां स कृच्छ्रां लभते नरः ॥ (५१।२)

अथ चेन्निरयात् तस्मात् समुत्तरति कर्हिचित् । (५२।१)

मानुष्यं लभते चापि हीनायुस्तत्र जायते ॥ (५२।२)

पापेन कर्मणा देवि बद्धो हिंसारतिर् नरः । (५३।१)

अप्रियः सर्वभूतानां हीनायुर् उपजायते ॥ (५३।२)

यस्तु शुक्लाभिजातीयः प्राणिघातविवर्जकः । (५४।१)

निक्षिप्तदण्डो निर्दण्डो न हिनस्ति कदाचन ॥ (५४।२)

न घातयति नो हन्ति घ्नन्तं नैवानुमोदते । (५५।१)

सर्वभूतेषु सस्नेहो यथात्मनि तथापरे ॥ (५५।२)

ईदृशः पुरुषोत्कर्षो देवि देवत्वम् अश्नुते । (५६।१)

उपपन्नान् सुखान् भोगान् उपाश्नाति मुदा युतः ॥ (५६।२)

अथ चेन्मानुषे लोके कदाचिद् उपपद्यते । (५७।१)

तत्र दीर्घायुर् उत्पन्नः स नरः सुखम् एधते ॥ (५७।२)

एवं दीर्घायुषां मार्गः सुवृत्तानां सुकर्मणाम् । (५८।१)

प्राणिहिंसाविमोक्षेण ब्रह्मणा समुदीरितः ॥ (५८।२)