धृतराष्ट्र उवाच । (१।१)

यद् इदं भारतं वर्षं यत्रेदं मूर्छितं बलम् । (१।२)

यत्रातिमात्रं लुब्धो ऽयं पुत्रो दुर्योधनो मम ॥ (१।३)

यत्र गृद्धाः पाण्डुसुता यत्र मे सज्जते मनः । (२।१)

एतन्मे तत्त्वम् आचक्ष्व कुशलो ह्यसि संजय ॥ (२।२)

संजय उवाच । (३।१)

न तत्र पाण्डवा गृद्धाः शृणु राजन् वचो मम । (३।२)

गृद्धो दुर्योधनस्तत्र शकुनिश्चापि सौबलः ॥ (३।३)

अपरे क्षत्रियाश्चापि नानाजनपदेश्वराः । (४।१)

ये गृद्धा भारते वर्षे न मृष्यन्ति परस्परम् ॥ (४।२)

अत्र ते वर्णयिष्यामि वर्षं भारत भारतम् । (५।१)

प्रियम् इन्द्रस्य देवस्य मनोर् वैवस्वतस्य च ॥ (५।२)

पृथोश्च राजन् वैन्यस्य तथेक्ष्वाकोर् महात्मनः । (६।१)

ययातेर् अम्बरीषस्य मान्धातुर् नहुषस्य च ॥ (६।२)

तथैव मुचुकुन्दस्य शिबेर् औशीनरस्य च । (७।१)

ऋषभस्य तथैलस्य नृगस्य नृपतेस्तथा ॥ (७।२)

अन्येषां च महाराज क्षत्रियाणां बलीयसाम् । (८।१)

सर्वेषाम् एव राजेन्द्र प्रियं भारत भारतम् ॥ (८।२)

तत् ते वर्षं प्रवक्ष्यामि यथाश्रुतम् अरिंदम । (९।१)

शृणु मे गदतो राजन् यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ (९।२)

महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमान् ऋक्षवान् अपि । (१०।१)

विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः ॥ (१०।२)

तेषां सहस्रशो राजन् पर्वतास्तु समीपतः । (११।१)

अभिज्ञाताः सारवन्तो विपुलाश्चित्रसानवः ॥ (११।२)

अन्ये ततो ऽपरिज्ञाता ह्रस्वा ह्रस्वोपजीविनः । (१२।१)

आर्या म्लेच्छाश्च कौरव्य तैर् मिश्राः पुरुषा विभो ॥ (१२।२)

नदीः पिबन्ति बहुला गङ्गां सिन्धुं सरस्वतीम् । (१३।१)

गोदावरीं नर्मदां च बाहुदां च महानदीम् ॥ (१३।२)

शतद्रुं चन्द्रभागां च यमुनां च महानदीम् । (१४।१)

दृषद्वतीं विपाशां च विपापां स्थूलवालुकाम् ॥ (१४।२)

नदीं वेत्रवतीं चैव कृष्णवेणां च निम्नगाम् । (१५।१)

इरावतीं वितस्तां च पयोष्णीं देविकाम् अपि ॥ (१५।२)

वेदस्मृतिं वेतसिनीं त्रिदिवाम् इष्कुमालिनीम् । (१६।१)

करीषिणीं चित्रवहां चित्रसेनां च निम्नगाम् ॥ (१६।२)

गोमतीं धूतपापां च वन्दनां च महानदीम् । (१७।१)

कौशिकीं त्रिदिवां कृत्यां विचित्रां लोहतारिणीम् ॥ (१७।२)

रथस्थां शतकुम्भां च सरयूं च नरेश्वर । (१८।१)

चर्मण्वतीं वेत्रवतीं हस्तिसोमां दिशं तथा ॥ (१८।२)

शतावरीं पयोष्णीं च परां भैमरथीं तथा । (१९।१)

कावेरीं चुलुकां चापि वापीं शतबलाम् अपि ॥ (१९।२)

निचीरां महितां चापि सुप्रयोगां नराधिप । (२०।१)

पवित्रां कुण्डलां सिन्धुं वाजिनीं पुरमालिनीम् ॥ (२०।२)

पूर्वाभिरामां वीरां च भीमाम् ओघवतीं तथा । (२१।१)

पलाशिनीं पापहरां महेन्द्रां पिप्पलावतीम् ॥ (२१।२)

पारिषेणाम् असिक्नीं च सरलां भारमर्दिनीम् । (२२।१)

पुरुहीं प्रवरां मेनां मोघां घृतवतीं तथा ॥ (२२।२)

धूमत्याम् अतिकृष्णां च सूचीं छावीं च कौरव । (२३।१)

सदानीराम् अधृष्यां च कुशधारां महानदीम् ॥ (२३।२)

शशिकान्तां शिवां चैव तथा वीरवतीम् अपि । (२४।१)

वास्तुं सुवास्तुं गौरीं च कम्पनां सहिरण्वतीम् ॥ (२४।२)

हिरण्वतीं चित्रवतीं चित्रसेनां च निम्नगाम् । (२५।१)

रथचित्रां ज्योतिरथां विश्वामित्रां कपिञ्जलाम् ॥ (२५।२)

उपेन्द्रां बहुलां चैव कुचराम् अम्बुवाहिनीम् । (२६।१)

वैनन्दीं पिञ्जलां वेण्णां तुङ्गवेणां महानदीम् ॥ (२६।२)

विदिशां कृष्णवेण्णां च ताम्रां च कपिलाम् अपि । (२७।१)

शलुं सुवामां वेदाश्वां हरिस्रावां महापगाम् ॥ (२७।२)

शीघ्रां च पिच्छिलां चैव भारद्वाजीं च निम्नगाम् । (२८।१)

कौशिकीं निम्नगां शोणां बाहुदाम् अथ चन्दनाम् ॥ (२८।२)

दुर्गाम् अन्तःशिलां चैव ब्रह्ममेध्यां बृहद्वतीम् । (२९।१)

चरक्षां महिरोहीं च तथा जम्बुनदीम् अपि ॥ (२९।२)

सुनसां तमसां दासीं त्रसाम् अन्यां वराणसीम् । (३०।१)

लोलोद्धृतकरां चैव पूर्णाशां च महानदीम् ॥ (३०।२)

मानवीं वृषभां चैव महानद्यो जनाधिप । (३१।१)

सदानिरामयां वृत्यां मन्दगां मन्दवाहिनीम् ॥ (३१।२)

ब्रह्माणीं च महागौरीं दुर्गाम् अपि च भारत । (३२।१)

चित्रोपलां चित्रबर्हां मञ्जुं मकरवाहिनीम् ॥ (३२।२)

मन्दाकिनीं वैतरणीं कोकां चैव महानदीम् । (३३।१)

शुक्तिमतीम् अरण्यां च पुष्पवेण्युत्पलावतीम् ॥ (३३।२)

लोहित्यां करतोयां च तथैव वृषभङ्गिनीम् । (३४।१)

कुमारीम् ऋषिकुल्यां च ब्रह्मकुल्यां च भारत ॥ (३४।२)

सरस्वतीः सुपुण्याश्च सर्वा गङ्गाश्च मारिष । (३५।१)

विश्वस्य मातरः सर्वाः सर्वाश्चैव महाबलाः ॥ (३५।२)

तथा नद्यस्त्वप्रकाशाः शतशो ऽथ सहस्रशः । (३६।१)

इत्येताः सरितो राजन् समाख्याता यथास्मृति ॥ (३६।२)

अत ऊर्ध्वं जनपदान्निबोध गदतो मम । (३७।१)

तत्रेमे कुरुपाञ्चालाः शाल्वमाद्रेयजाङ्गलाः ॥ (३७।२)

शूरसेनाः कलिङ्गाश्च बोधा मौकास्तथैव च । (३८।१)

मत्स्याः सुकुट्यः सौबल्याः कुन्तलाः काशिकोशलाः ॥ (३८।२)

चेदिवत्साः करूषाश्च भोजाः सिन्धुपुलिन्दकाः । (३९।१)

उत्तमौजा दशार्णाश्च मेकलाश्चोत्कलैः सह ॥ (३९।२)

पाञ्चालाः कौशिजाश्चैव एकपृष्ठा युगंधराः । (४०।१)

सौधा मद्रा भुजिङ्गाश्च काशयो ऽपरकाशयः ॥ (४०।२)

जठराः कुक्कुशाश्चैव सुदाशार्णाश्च भारत । (४१।१)

कुन्तयो ऽवन्तयश्चैव तथैवापरकुन्तयः ॥ (४१।२)

गोविन्दा मन्दकाः षण्डा विदर्भानूपवासिकाः । (४२।१)

अश्मकाः पांसुराष्ट्राश्च गोपराष्ट्राः पनीतकाः ॥ (४२।२)

आदिराष्ट्राः सुकुट्टाश्च बलिराष्ट्रं च केवलम् । (४३।१)

वानरास्याः प्रवाहाश्च वक्रा वक्रभयाः शकाः ॥ (४३।२)

विदेहका मागधाश्च सुह्माश्च विजयास्तथा । (४४।१)

अङ्गा वङ्गाः कलिङ्गाश्च यकृल्लोमान एव च ॥ (४४।२)

मल्लाः सुदेष्णाः प्राहूतास्तथा माहिषकार्षिकाः । (४५।१)

वाहीका वाटधानाश्च आभीराः कालतोयकाः ॥ (४५।२)

अपरन्ध्राश्च शूद्राश्च पह्लवाश्चर्मखण्डिकाः । (४६।१)

अटवीशबराश्चैव मरुभौमाश्च मारिष ॥ (४६।२)

उपावृश्चानुपावृश्चसुराष्ट्राः केकयास्तथा । (४७।१)

कुट्टापरान्ता द्वैधेयाः काक्षाः सामुद्रनिष्कुटाः ॥ (४७।२)

अन्ध्राश्च बहवो राजन्न् अन्तर्गिर्यास्तथैव च । (४८।१)

बहिर्गिर्याङ्गमलदा मागधा मानवर्जकाः ॥ (४८।२)

मह्युत्तराः प्रावृषेया भार्गवाश्च जनाधिप । (४९।१)

पुण्ड्रा भार्गाः किराताश्च सुदोष्णाः प्रमुदास्तथा ॥ (४९।२)

शका निषादा निषधास्तथैवानर्तनैरृताः । (५०।१)

दुगूलाः प्रतिमत्स्याश्च कुशलाः कुनटास्तथा ॥ (५०।२)

तीरग्राहास्तरतोया राजिका रस्यकागणाः । (५१।१)

तिलकाः पारसीकाश्च मधुमन्तः प्रकुत्सकाः ॥ (५१।२)

काश्मीराः सिन्धुसौवीरा गान्धारा दर्शकास्तथा । (५२।१)

अभीसारा कुलूताश्च शैवला बाह्लिकास्तथा ॥ (५२।२)

दर्वीकाः सकचा दर्वा वातजामरथोरगाः । (५३।१)

बहुवाद्याश्च कौरव्य सुदामानः सुमल्लिकाः ॥ (५३।२)

वध्राः करीषकाश्चापि कुलिन्दोपत्यकास्तथा । (५४।१)

वनायवो दशापार्श्वा रोमाणः कुशबिन्दवः ॥ (५४।२)

कच्छा गोपालकच्छाश्च लाङ्गलाः परवल्लकाः । (५५।१)

किराता बर्बराः सिद्धा विदेहास्ताम्रलिङ्गकाः ॥ (५५।२)

ओष्ट्राः पुण्ड्राः ससैरन्ध्राः पार्वतीयाश्च मारिष । (५६।१)

अथापरे जनपदा दक्षिणा भरतर्षभ ॥ (५६।२)

द्रविडाः केरलाः प्राच्या भूषिका वनवासिनः । (५७।१)

उन्नत्यका माहिषका विकल्पा मूषकास्तथा ॥ (५७।२)

कर्णिकाः कुन्तिकाश्चैव सौद्भिदा नलकालकाः । (५८।१)

कौकुट्टकास्तथा चोलाः कोङ्कणा मालवाणकाः ॥ (५८।२)

समङ्गाः कोपनाश्चैव कुकुराङ्गदमारिषाः । (५९।१)

ध्वजिन्युत्सवसंकेतास्त्रिगर्ताः सर्वसेनयः ॥ (५९।२)

त्र्यङ्गाः केकरकाः प्रोष्ठाः परसंचरकास्तथा । (६०।१)

तथैव विन्ध्यपुलकाः पुलिन्दाः कल्कलैः सह ॥ (६०।२)

मालका मल्लकाश्चैव तथैवापरवर्तकाः । (६१।१)

कुलिन्दाः कुलकाश्चैव करण्ठाः कुरकास्तथा ॥ (६१।२)

मूषका स्तनबालाश्च सतियः पत्तिपञ्जकाः । (६२।१)

आदिदायाः सिरालाश्च स्तूबका स्तनपास्तथा ॥ (६२।२)

हृषीविदर्भाः कान्तीकास्तङ्गणाः परतङ्गणाः । (६३।१)

उत्तराश्चापरे म्लेच्छा जना भरतसत्तम ॥ (६३।२)

यवनाश्च सकाम्बोजा दारुणा म्लेच्छजातयः । (६४।१)

सक्षद्द्रुहः कुन्तलाश्च हूणाः पारतकैः सह ॥ (६४।२)

तथैव मरधाश्चीनास्तथैव दशमालिकाः । (६५।१)

क्षत्रियोपनिवेशाश्च वैश्यशूद्रकुलानि च ॥ (६५।२)

शूद्राभीराथ दरदाः काश्मीराः पशुभिः सह । (६६।१)

खशिकाश्च तुखाराश्च पल्लवा गिरिगह्वराः ॥ (६६।२)

आत्रेयाः सभरद्वाजास्तथैव स्तनयोषिकाः । (६७।१)

औपकाश्च कलिङ्गाश्च किरातानां च जातयः ॥ (६७।२)

तामरा हंसमार्गाश्च तथैव करभञ्जकाः । (६८।१)

उद्देशमात्रेण मया देशाः संकीर्तिताः प्रभो ॥ (६८।२)

यथागुणबलं चापि त्रिवर्गस्य महाफलम् । (६९।१)

दुह्येद् धेनुः कामधुक् च भूमिः सम्यग् अनुष्ठिता ॥ (६९।२)

तस्यां गृध्यन्ति राजानः शूरा धर्मार्थकोविदाः । (७०।१)

ते त्यजन्त्याहवे प्राणान् रसागृद्धास्तरस्विनः ॥ (७०।२)

देवमानुषकायानां कामं भूमिः परायणम् । (७१।१)

अन्योन्यस्यावलुम्पन्ति सारमेया इवामिषम् ॥ (७१।२)

राजानो भरतश्रेष्ठ भोक्तुकामा वसुंधराम् । (७२।१)

न चापि तृप्तिः कामानां विद्यते चेह कस्यचित् ॥ (७२।२)

तस्मात् परिग्रहे भूमेर् यतन्ते कुरुपाण्डवाः । (७३।१)

साम्ना दानेन भेदेन दण्डेनैव च पार्थिव ॥ (७३।२)

पिता माता च पुत्रश्च खं द्यौश्च नरपुंगव । (७४।१)

भूमिर् भवति भूतानां सम्यग् अच्छिद्रदर्शिनी ॥ (७४।२)