ब्रह्मोवाच । (१।१)

मनुष्याणां तु राजन्यः क्षत्रियो मध्यमो गुणः । (१।२)

कुञ्जरो वाहनानां च सिंहश्चारण्यवासिनाम् ॥ (१।३)

अविः पशूनां सर्वेषाम् आखुश्च बिलवासिनाम् । (२।१)

गवां गोवृषभश्चैव स्त्रीणां पुरुष एव च ॥ (२।२)

न्यग्रोधो जम्बुवृक्षश्च पिप्पलः शाल्मलिस्तथा । (३।१)

शिंशपा मेषशृङ्गश्च तथा कीचकवेणवः । (३।२)

एते द्रुमाणां राजानो लोके ऽस्मिन्नात्र संशयः ॥ (३।३)

हिमवान् पारियात्रश्च सह्यो विन्ध्यस्त्रिकूटवान् । (४।१)

श्वेतो नीलश्च भासश्च काष्ठवांश्चैव पर्वतः ॥ (४।२)

शुभस्कन्धो महेन्द्रश्च माल्यवान् पर्वतस्तथा । (५।१)

एते पर्वतराजानो गणानां मरुतस्तथा ॥ (५।२)

सूर्यो ग्रहाणाम् अधिपो नक्षत्राणां च चन्द्रमाः । (६।१)

यमः पितॄणाम् अधिपः सरिताम् अथ सागरः ॥ (६।२)

अम्भसां वरुणो राजा सत्त्वानां मित्र उच्यते । (७।१)

अर्को ऽधिपतिर् उष्णानां ज्योतिषाम् इन्दुर् उच्यते ॥ (७।२)

अग्निर् भूतपतिर् नित्यं ब्राह्मणानां बृहस्पतिः । (८।१)

ओषधीनां पतिः सोमो विष्णुर् बलवतां वरः ॥ (८।२)

त्वष्टाधिराजो रूपाणां पशूनाम् ईश्वरः शिवः । (९।१)

दक्षिणानां तथा यज्ञो वेदानाम् ऋषयस्तथा ॥ (९।२)

दिशाम् उदीची विप्राणां सोमो राजा प्रतापवान् । (१०।१)

कुबेरः सर्वयक्षाणां देवतानां पुरंदरः । (१०।२)

एष भूतादिकः सर्गः प्रजानां च प्रजापतिः ॥ (१०।३)

सर्वेषाम् एव भूतानाम् अहं ब्रह्ममयो महान् । (११।१)

भूतं परतरं मत्तो विष्णोर् वापि न विद्यते ॥ (११।२)

राजाधिराजः सर्वासां विष्णुर् ब्रह्ममयो महान् । (१२।१)

ईश्वरं तं विजानीमः स विभुः स प्रजापतिः ॥ (१२।२)

नरकिंनरयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् । (१३।१)

देवदानवनागानां सर्वेषाम् ईश्वरो हि सः ॥ (१३।२)

भगदेवानुयातानां सर्वासां वामलोचना । (१४।१)

माहेश्वरी महादेवी प्रोच्यते पार्वतीति या ॥ (१४।२)

उमां देवीं विजानीत नारीणाम् उत्तमां शुभाम् । (१५।१)

रतीनां वसुमत्यस्तु स्त्रीणाम् अप्सरसस्तथा ॥ (१५।२)

धर्मकामाश्च राजानो ब्राह्मणा धर्मलक्षणाः । (१६।१)

तस्माद् राजा द्विजातीनां प्रयतेतेह रक्षणे ॥ (१६।२)

राज्ञां हि विषये येषाम् अवसीदन्ति साधवः । (१७।१)

हीनास्ते स्वगुणैः सर्वैः प्रेत्यावाङ्मार्गगामिनः ॥ (१७।२)

राज्ञां तु विषये येषां साधवः परिरक्षिताः । (१८।१)

ते ऽस्मिंल् लोके प्रमोदन्ते प्रेत्य चानन्त्यम् एव च । (१८।२)

प्राप्नुवन्ति महात्मान इति वित्त द्विजर्षभाः ॥ (१८।३)

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि नियतं धर्मलक्षणम् । (१९।१)

अहिंसालक्षणो धर्मो हिंसा चाधर्मलक्षणा ॥ (१९।२)

प्रकाशलक्षणा देवा मनुष्याः कर्मलक्षणाः । (२०।१)

शब्दलक्षणम् आकाशं वायुस्तु स्पर्शलक्षणः ॥ (२०।२)

ज्योतिषां लक्षणं रूपम् आपश्च रसलक्षणाः । (२१।१)

धरणी सर्वभूतानां पृथिवी गन्धलक्षणा ॥ (२१।२)

स्वरव्यञ्जनसंस्कारा भारती सत्यलक्षणा । (२२।१)

मनसो लक्षणं चिन्ता तथोक्ता बुद्धिर् अन्वयात् ॥ (२२।२)

मनसा चिन्तयानो ऽर्थान् बुद्ध्या चैव व्यवस्यति । (२३।१)

बुद्धिर् हि व्यवसायेन लक्ष्यते नात्र संशयः ॥ (२३।२)

लक्षणं महतो ध्यानम् अव्यक्तं साधुलक्षणम् । (२४।१)

प्रवृत्तिलक्षणो योगो ज्ञानं संन्यासलक्षणम् ॥ (२४।२)

तस्माज्ज्ञानं पुरस्कृत्य संन्यसेद् इह बुद्धिमान् । (२५।१)

संन्यासी ज्ञानसंयुक्तः प्राप्नोति परमां गतिम् । (२५।२)

अतीतो ऽद्वंद्वम् अभ्येति तमोमृत्युजरातिगम् ॥ (२५।३)

धर्मलक्षणसंयुक्तम् उक्तं वो विधिवन्मया । (२६।१)

गुणानां ग्रहणं सम्यग् वक्ष्याम्यहम् अतः परम् ॥ (२६।२)

पार्थिवो यस्तु गन्धो वै घ्राणेनेह स गृह्यते । (२७।१)

घ्राणस्थश्च तथा वायुर् गन्धज्ञाने विधीयते ॥ (२७।२)

अपां धातुरसो नित्यं जिह्वया स तु गृह्यते । (२८।१)

जिह्वास्थश्च तथा सोमो रसज्ञाने विधीयते ॥ (२८।२)

ज्योतिषश्च गुणो रूपं चक्षुषा तच्च गृह्यते । (२९।१)

चक्षुःस्थश्च तथादित्यो रूपज्ञाने विधीयते ॥ (२९।२)

वायव्यस्तु तथा स्पर्शस्त्वचा प्रज्ञायते च सः । (३०।१)

त्वक्स्थश्चैव तथा वायुः स्पर्शज्ञाने विधीयते ॥ (३०।२)

आकाशस्य गुणो घोषः श्रोत्रेण स तु गृह्यते । (३१।१)

श्रोत्रस्थाश्च दिशः सर्वाः शब्दज्ञाने प्रकीर्तिताः ॥ (३१।२)

मनसस्तु गुणश्चिन्ता प्रज्ञया स तु गृह्यते । (३२।१)

हृदिस्थचेतनाधातुर् मनोज्ञाने विधीयते ॥ (३२।२)

बुद्धिर् अध्यवसायेन ध्यानेन च महांस्तथा । (३३।१)

निश्चित्य ग्रहणं नित्यम् अव्यक्तं नात्र संशयः ॥ (३३।२)

अलिङ्गग्रहणो नित्यः क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकः । (३४।१)

तस्माद् अलिङ्गः क्षेत्रज्ञः केवलं ज्ञानलक्षणः ॥ (३४।२)

अव्यक्तं क्षेत्रम् उद्दिष्टं गुणानां प्रभवाप्ययम् । (३५।१)

सदा पश्याम्यहं लीनं विजानामि शृणोमि च ॥ (३५।२)

पुरुषस्तद् विजानीते तस्मात् क्षेत्रज्ञ उच्यते । (३६।१)

गुणवृत्तं तथा कृत्स्नं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति ॥ (३६।२)

आदिमध्यावसानान्तं सृज्यमानम् अचेतनम् । (३७।१)

न गुणा विदुर् आत्मानं सृज्यमानं पुनः पुनः ॥ (३७।२)

न सत्यं वेद वै कश्चित् क्षेत्रज्ञस्त्वेव विन्दति । (३८।१)

गुणानां गुणभूतानां यत् परं परतो महत् ॥ (३८।२)

तस्माद् गुणांश्च तत्त्वं च परित्यज्येह तत्त्ववित् । (३९।१)

क्षीणदोषो गुणान् हित्वा क्षेत्रज्ञं प्रविशत्यथ ॥ (३९।२)

निर्द्वंद्वो निर्नमस्कारो निःस्वधाकार एव च । (४०।१)

अचलश्चानिकेतश्च क्षेत्रज्ञः स परो विभुः ॥ (४०।२)