युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

कथं मृदौ कथं तीक्ष्णे महापक्षे च पार्थिव । (१।२)

अरौ वर्तेत नृपतिस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ (१।३)

भीष्म उवाच । (२।१)

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (२।२)

बृहस्पतेश्च संवादम् इन्द्रस्य च युधिष्ठिर ॥ (२।३)

बृहस्पतिं देवपतिर् अभिवाद्य कृताञ्जलिः । (३।१)

उपसंगम्य पप्रच्छ वासवः परवीरहा ॥ (३।२)

अहितेषु कथं ब्रह्मन् वर्तयेयम् अतन्द्रितः । (४।१)

असमुच्छिद्य चैवेनान् नियच्छेयम् उपायतः ॥ (४।२)

सेनयोर् व्यतिषङ्गेण जयः साधारणो भवेत् । (५।१)

किं कुर्वाणं न मां जह्याज्ज्वलिता श्रीः प्रतापिनी ॥ (५।२)

ततो धर्मार्थकामानां कुशलः प्रतिभानवान् । (६।१)

राजधर्मविधानज्ञः प्रत्युवाच पुरंदरम् ॥ (६।२)

न जातु कलहेनेच्छेन्नियन्तुम् अपकारिणः । (७।१)

बालसंसेवितं ह्येतद् यद् अमर्षो यद् अक्षमा । (७।२)

न शत्रुर् विवृतः कार्यो वधम् अस्याभिकाङ्क्षता ॥ (७।३)

क्रोधं बलम् अमर्षं च नियम्यात्मजम् आत्मनि । (८।१)

अमित्रम् उपसेवेत विश्वस्तवद् अविश्वसन् ॥ (८।२)

प्रियम् एव वदेन्नित्यं नाप्रियं किंचिद् आचरेत् । (९।१)

विरमेच्छुष्कवैरेभ्यः कण्ठायासं च वर्जयेत् ॥ (९।२)

यथा वैतंसिको युक्तो द्विजानां सदृशस्वनः । (१०।१)

तान् द्विजान् कुरुते वश्यांस्तथा युक्तो महीपतिः । (१०।२)

वशं चोपनयेच्छत्रून्निहन्याच्च पुरंदर ॥ (१०।३)

न नित्यं परिभूयारीन् सुखं स्वपिति वासव । (११।१)

जागर्त्येव च दुष्टात्मा संकरे ऽग्निर् इवोत्थितः ॥ (११।२)

न संनिपातः कर्तव्यः सामान्ये विजये सति । (१२।१)

विश्वास्यैवोपसंन्यास्यो वशे कृत्वा रिपुः प्रभो ॥ (१२।२)

सम्प्रधार्य सहामात्यैर् मन्त्रविद्भिर् महात्मभिः । (१३।१)

उपेक्षमाणो ऽवज्ञाते हृदयेनापराजितः ॥ (१३।२)

अथास्य प्रहरेत् काले किंचिद् विचलिते पदे । (१४।१)

दण्डं च दूषयेद् अस्य पुरुषैर् आप्तकारिभिः ॥ (१४।२)

आदिमध्यावसानज्ञः प्रच्छन्नं च विचारयेत् । (१५।१)

बलानि दूषयेद् अस्य जानंश्चैव प्रमाणतः ॥ (१५।२)

भेदेनोपप्रदानेन संसृजन्न् औषधैस्तथा । (१६।१)

न त्वेव चेलसंसर्गं रचयेद् अरिभिः सह ॥ (१६।२)

दीर्घकालम् अपि क्षान्त्वा विहन्याद् एव शात्रवान् । (१७।१)

कालाकाङ्क्षी यामयेच्च यथा विस्रम्भम् आप्नुयुः ॥ (१७।२)

न सद्यो ऽरीन् विनिर्हन्याद् दृष्टस्य विजयो ऽज्वरः । (१८।१)

न यः शल्यं घट्टयति नवं च कुरुते व्रणम् ॥ (१८।२)

प्राप्ते च प्रहरेत् काले न स संवर्तते पुनः । (१९।१)

हन्तुकामस्य देवेन्द्र पुरुषस्य रिपुं प्रति ॥ (१९।२)

यः कालो हि व्यतिक्रामेत् पुरुषं कालकाङ्क्षिणम् । (२०।१)

दुर्लभः स पुनः कालः कालधर्मचिकीर्षुणा ॥ (२०।२)

और्जस्थ्यं विजयेद् एवं संगृह्णन् साधुसंमतान् । (२१।१)

कालेन साधयेन्नित्यं नाप्राप्ते ऽभिनिपीडयेत् ॥ (२१।२)

विहाय कामं क्रोधं च तथाहंकारम् एव च । (२२।१)

युक्तो विवरम् अन्विच्छेद् अहितानां पुरंदर ॥ (२२।२)

मार्दवं दण्ड आलस्यं प्रमादश्च सुरोत्तम । (२३।१)

मायाश्च विविधाः शक्र साधयन्त्यविचक्षणम् ॥ (२३।२)

निहत्यैतानि चत्वारि मायां प्रतिविधाय च । (२४।१)

ततः शक्नोति शत्रूणां प्रहर्तुम् अविचारयन् ॥ (२४।२)

यदैवैकेन शक्येत गुह्यं कर्तुं तदाचरेत् । (२५।१)

यच्छन्ति सचिवा गुह्यं मिथो विद्रावयन्त्यपि ॥ (२५।२)

अशक्यम् इति कृत्वा वा ततो ऽन्यैः संविदं चरेत् । (२६।१)

ब्रह्मदण्डम् अदृष्टेषु दृष्टेषु चतुरङ्गिणीम् ॥ (२६।२)

भेदं च प्रथमं युञ्ज्यात् तूष्णींदण्डं तथैव च । (२७।१)

काले प्रयोजयेद् राजा तस्मिंस्तस्मिंस्तदा तदा ॥ (२७।२)

प्रणिपातं च गच्छेत काले शत्रोर् बलीयसः । (२८।१)

युक्तो ऽस्य वधम् अन्विच्छेद् अप्रमत्तः प्रमाद्यतः ॥ (२८।२)

प्रणिपातेन दानेन वाचा मधुरया ब्रुवन् । (२९।१)

अमित्रम् उपसेवेत न तु जातु विशङ्कयेत् ॥ (२९।२)

स्थानानि शङ्कितानां च नित्यम् एव विवर्जयेत् । (३०।१)

न च तेष्वाश्वसेद् द्रुग्ध्वा जाग्रतीह निराकृताः ॥ (३०।२)

न ह्यतो दुष्करं कर्म किंचिद् अस्ति सुरोत्तम । (३१।१)

यथा विविधवृत्तानाम् ऐश्वर्यम् अमराधिप ॥ (३१।२)

तथा विविधशीलानाम् अपि संभव उच्यते । (३२।१)

यतेत योगम् आस्थाय मित्रामित्रान् अवारयन् ॥ (३२।२)

मृदुम् अप्यवमन्यन्ते तीक्ष्णाद् उद्विजते जनः । (३३।१)

मातीक्ष्णो मामृदुर् भूस्त्वं तीक्ष्णो भव मृदुर् भव ॥ (३३।२)

यथा वप्रे वेगवति सर्वतःसंप्लुतोदके । (३४।१)

नित्यं विवरणाद् बाधस्तथा राज्यं प्रमाद्यतः ॥ (३४।२)

न बनून् अभियुञ्जीत यौगपद्येन शात्रवान् । (३५।१)

साम्ना दानेन भेदेन दण्डेन च पुरंदर ॥ (३५।२)

एकैकम् एषां निष्पिंषञ् शिष्टेषु निपुणं चरेत् । (३६।१)

न च शक्तो ऽपि मेधावी सर्वान् एवारभेन्नृपः ॥ (३६।२)

यदा स्यान्महती सेना हयनागरथाकुला । (३७।१)

पदातियन्त्रबहुला स्वनुरक्ता षडङ्गिनी ॥ (३७।२)

यदा बहुविधां वृद्धिं मन्यते प्रतिलोमतः । (३८।१)

तदा विवृत्य प्रहरेद् दस्यूनाम् अविचारयन् ॥ (३८।२)

न साम दण्डोपनिषत् प्रशस्यते न मार्दवं शत्रुषु यात्रिकं सदा । (३९।१)

न सस्यघातो न च संकरक्रिया न चापि भूयः प्रकृतेर् विचारणा ॥ (३९।२)

मायाविभेदानुपसर्जनानि पापं तथैव स्पशसंप्रयोगात् । (४०।१)

आप्तैर् मनुष्यैर् उपचारयेत पुरेषु राष्ट्रेषु च सम्प्रयुक्तः ॥ (४०।२)

पुराणि चैषाम् अनुसृत्य भूमिपाः पुरेषु भोगान्निखिलान् इहाजयन् । (४१।१)

पुरेषु नीतिं विहितां यथाविधि प्रयोजयन्तो बलवृत्रसूदन ॥ (४१।२)

प्रदाय गूढानि वसूनि नाम प्रच्छिद्य भोगान् अवधाय च स्वान् । (४२।१)

दुष्टाः स्वदोषैर् इति कीर्तयित्वा पुरेषु राष्ट्रेषु च योजयन्ति ॥ (४२।२)

तथैव चान्यै रतिशास्त्रवेदिभिः स्वलंकृतैः शास्त्रविधानदृष्टिभिः । (४३।१)

सुशिक्षितैर् भाष्यकथाविशारदैः परेषु कृत्यान् उपधारयस्व ॥ (४३।२)

इन्द्र उवाच । (४४।१)

कानि लिङ्गानि दुष्टस्य भवन्ति द्विजसत्तम । (४४।२)

कथं दुष्टं विजानीयाद् एतत् पृष्टो ब्रवीहि मे ॥ (४४।३)

बृहस्पतिर् उवाच । (४५।१)

परोक्षम् अगुणान् आह सद्गुणान् अभ्यसूयति । (४५।२)

परैर् वा कीर्त्यमानेषु तूष्णीम् आस्ते पराङ्मुखः ॥ (४५।३)

तूष्णींभावे ऽपि हि ज्ञानं न चेद् भवति कारणम् । (४६।१)

विश्वासम् ओष्ठसंदंशं शिरसश्च प्रकम्पनम् ॥ (४६।२)

करोत्यभीक्ष्णं संसृष्टम् असंसृष्टश्च भाषते । (४७।१)

अदृष्टितो विकुरुते दृष्ट्वा वा नाभिभाषते ॥ (४७।२)

पृथग् एत्य समश्नाति नेदम् अद्य यथाविधि । (४८।१)

आसने शयने याने भावा लक्ष्या विशेषतः ॥ (४८।२)

आर्तिर् आर्ते प्रिये प्रीतिर् एतावन्मित्रलक्षणम् । (४९।१)

विपरीतं तु बोद्धव्यम् अरिलक्षणम् एव तत् ॥ (४९।२)

एतान्येवं यथोक्तानि बुध्येथास्त्रिदशाधिप । (५०।१)

पुरुषाणां प्रदुष्टानां स्वभावो बलवत्तरः ॥ (५०।२)

इति दुष्टस्य विज्ञानम् उक्तं ते सुरसत्तम । (५१।१)

निशाम्य शास्त्रतत्त्वार्थं यथावद् अमरेश्वर ॥ (५१।२)

भीष्म उवाच । (५२।१)

स तद् वचः शत्रुनिबर्हणे रतस् तथा चकारावितथं बृहस्पतेः । (५२।२)

चचार काले विजयाय चारिहा वशं च शत्रून् अनयत् पुरंदरः ॥ (५२।३)