युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

कथं निर्वेदम् आपन्नः शुको वैयासकिः पुरा । (१।२)

एतद् इच्छामि कौरव्य श्रोतुं कौतूहलं हि मे ॥ (१।३)

भीष्म उवाच । (२।१)

प्राकृतेन सुवृत्तेन चरन्तम् अकुतोभयम् । (२।२)

अध्याप्य कृत्स्नं स्वाध्यायम् अन्वशाद् वै पिता सुतम् ॥ (२।३)

धर्मं पुत्र निषेवस्व सुतीक्ष्णौ हि हिमातपौ । (३।१)

क्षुत्पिपासे च वायुं च जय नित्यं जितेन्द्रियः ॥ (३।२)

सत्यम् आर्जवम् अक्रोधम् अनसूयां दमं तपः । (४।१)

अहिंसां चानृशंस्यं च विधिवत् परिपालय ॥ (४।२)

सत्ये तिष्ठ रतो धर्मे हित्वा सर्वम् अनार्जवम् । (५।१)

देवतातिथिशेषेण यात्रां प्राणस्य संश्रय ॥ (५।२)

फेनपात्रोपमे देहे जीवे शकुनिवत् स्थिते । (६।१)

अनित्ये प्रियसंवासे कथं स्वपिषि पुत्रक ॥ (६।२)

अप्रमत्तेषु जाग्रत्सु नित्ययुक्तेषु शत्रुषु । (७।१)

अन्तरं लिप्समानेषु बालस्त्वं नावबुध्यसे ॥ (७।२)

गण्यमानेषु वर्षेषु क्षीयमाणे तथायुषि । (८।१)

जीविते शिष्यमाणे च किम् उत्थाय न धावसि ॥ (८।२)

ऐहलौकिकम् ईहन्ते मांसशोणितवर्धनम् । (९।१)

पारलौकिककार्येषु प्रसुप्ता भृशनास्तिकाः ॥ (९।२)

धर्माय ये ऽभ्यसूयन्ति बुद्धिमोहान्विता नराः । (१०।१)

अपथा गच्छतां तेषाम् अनुयातापि पीड्यते ॥ (१०।२)

ये तु तुष्टाः सुनियताः सत्यागमपरायणाः । (११।१)

धर्म्यं पन्थानम् आरूढास्तान् उपास्स्व च पृच्छ च ॥ (११।२)

उपधार्य मतं तेषां वृद्धानां धर्मदर्शिनाम् । (१२।१)

नियच्छ परया बुद्ध्या चित्तम् उत्पथगामि वै ॥ (१२।२)

अद्यकालिकया बुद्ध्या दूरे श्व इति निर्भयाः । (१३।१)

सर्वभक्षा न पश्यन्ति कर्मभूमिं विचेतसः ॥ (१३।२)

धर्मनिःश्रेणिम् आस्थाय किंचित् किंचित् समारुह । (१४।१)

कोशकारवद् आत्मानं वेष्टयन्नावबुध्यसे ॥ (१४।२)

नास्तिकं भिन्नमर्यादं कूलपातम् इवास्थिरम् । (१५।१)

वामतः कुरु विश्रब्धो नरं वेणुम् इवोद्धतम् ॥ (१५।२)

कामं क्रोधं च मृत्युं च पञ्चेन्द्रियजलां नदीम् । (१६।१)

नावं धृतिमयीं कृत्वा जन्मदुर्गाणि संतर ॥ (१६।२)

मृत्युनाभ्याहते लोके जरया परिपीडिते । (१७।१)

अमोघासु पतन्तीषु धर्मयानेन संतर ॥ (१७।२)

तिष्ठन्तं च शयानं च मृत्युर् अन्वेषते यदा । (१८।१)

निर्वृतिं लभसे कस्माद् अकस्मान्मृत्युनाशितः ॥ (१८।२)

संचिन्वानकम् एवैनं कामानाम् अवितृप्तकम् । (१९।१)

वृकीवोरणम् आसाद्य मृत्युर् आदाय गच्छति ॥ (१९।२)

क्रमशः संचितशिखो धर्मबुद्धिमयो महान् । (२०।१)

अन्धकारे प्रवेष्टव्ये दीपो यत्नेन धार्यताम् ॥ (२०।२)

संपतन् देहजालानि कदाचिद् इह मानुषे । (२१।१)

ब्राह्मण्यं लभते जन्तुस्तत् पुत्र परिपालय ॥ (२१।२)

ब्राह्मणस्य हि देहो ऽयं न कामार्थाय जायते । (२२।१)

इह क्लेशाय तपसे प्रेत्य त्वनुपमं सुखम् ॥ (२२।२)

ब्राह्मण्यं बहुभिर् अवाप्यते तपोभिस् तल्लब्ध्वा न परिपणेन हेडितव्यम् । (२३।१)

स्वाध्याये तपसि दमे च नित्ययुक्तः क्षेमार्थी कुशलपरः सदा यतस्व ॥ (२३।२)

अव्यक्तप्रकृतिर् अयं कलाशरीरः सूक्ष्मात्मा क्षणत्रुटिशो निमेषरोमा । (२४।१)

ऋत्वास्यः समबलशुक्लकृष्णनेत्रो मांसाङ्गो द्रवति वयोहयो नराणाम् ॥ (२४।२)

तं दृष्ट्वा प्रसृतम् अजस्रम् उग्रवेगं गच्छन्तं सततम् इहाव्यपेक्षमाणम् । (२५।१)

चक्षुस्ते यदि न परप्रणेतृनेयं धर्मे ते भवतु मनः परं निशम्य ॥ (२५।२)

ये ऽमी तु प्रचलितधर्मकामवृत्ताः क्रोशन्तः सततम् अनिष्टसंप्रयोगाः । (२६।१)

क्लिश्यन्ते परिगतवेदनाशरीरा बह्वीभिः सुभृशम् अधर्मवासनाभिः ॥ (२६।२)

राजा धर्मपरः सदा शुभगोप्ता समीक्ष्य सुकृतिनां दधाति लोकान् । (२७।१)

बहुविधम् अपि चरतः प्रदिशति सुखम् अनुपगतं निरवद्यम् ॥ (२७।२)

श्वानो भीषणायोमुखानि वयांसि वडगृध्रकुलपक्षिणां च संघाः । (२८।१)

नरां कदने रुधिरपा गुरुवचननुदम् उपरतं विशसन्ति ॥ (२८।२)

मर्यादा नियताः स्वयंभुवा य इहेमाः प्रभिनत्ति दशगुणा मनोऽनुगत्वात् । (२९।१)

निवसति भृशम् असुखं पितृविषयविपिनम् अवगाह्य स पापः ॥ (२९।२)

यो लुब्धः सुभृशं प्रियानृतश्च मनुष्यः सततनिकृतिवञ्चनारतिः स्यात् । (३०।१)

उपनिधिभिर् असुखकृत् स परमनिरयगो भृशम् असुखम् अनुभवति दुष्कृतकर्मा ॥ (३०।२)

उष्णां वैतरणीं महानदीम् अवगाढो ऽसिपत्रवनभिन्नगात्रः । (३१।१)

परशुवनशयो निपतितो वसति च महानिरये भृशार्तः ॥ (३१।२)

महापदानि कत्थसे न चाप्यवेक्षसे परम् । (३२।१)

चिरस्य मृत्युकारिकाम् अनागतां न बुध्यसे ॥ (३२।२)

प्रयास्यतां किम् आस्यते समुत्थितं महद् भयम् । (३३।१)

अतिप्रमाथि दारुणं सुखस्य संविधीयताम् ॥ (३३।२)

पुरा मृतः प्रणीयसे यमस्य मृत्युशासनात् । (३४।१)

तदन्तिकाय दारुणैः प्रयत्नम् आर्जवे कुरु ॥ (३४।२)

पुरा समूलबान्धवं प्रभुर् हरत्यदुःखवित् । (३५।१)

तवेह जीवितं यमो न चास्ति तस्य वारकः ॥ (३५।२)

पुरा विवाति मारुतो यमस्य यः पुरःसरः । (३६।१)

पुरैक एव नीयसे कुरुष्व सांपरायिकम् ॥ (३६।२)

पुरा सहिक्क एव ते प्रवाति मारुतो ऽन्तकः । (३७।१)

पुरा च विभ्रमन्ति ते दिशो महाभयागमे ॥ (३७।२)

स्मृतिश्च संनिरुध्यते पुरा तवेह पुत्रक । (३८।१)

समाकुलस्य गच्छतः समाधिम् उत्तमं कुरु ॥ (३८।२)

कृताकृते शुभाशुभे प्रमादकर्मविप्लुते । (३९।१)

स्मरन् पुरा न तप्यसे निधत्स्व केवलं निधिम् ॥ (३९।२)

पुरा जरा कलेवरं विजर्जरीकरोति ते । (४०।१)

बलाङ्गरूपहारिणी निधत्स्व केवलं निधिम् ॥ (४०।२)

पुरा शरीरम् अन्तको भिनत्ति रोगसायकैः । (४१।१)

प्रसह्य जीवितक्षये तपो महत् समाचर ॥ (४१।२)

पुरा वृका भयंकरा मनुष्यदेहगोचराः । (४२।१)

अभिद्रवन्ति सर्वतो यतस्व पुण्यशीलने ॥ (४२।२)

पुरान्धकारम् एकको ऽनुपश्यसि त्वरस्व वै । (४३।१)

पुरा हिरण्मयान्नगान्निरीक्षसे ऽद्रिमूर्धनि ॥ (४३।२)

पुरा कुसंगतानि ते सुहृन्मुखाश्च शत्रवः । (४४।१)

विचालयन्ति दर्शनाद् घटस्व पुत्र यत् परम् ॥ (४४।२)

धनस्य यस्य राजतो भयं न चास्ति चौरतः । (४५।१)

मृतं च यन्न मुञ्चति समर्जयस्व तद् धनम् ॥ (४५।२)

न तत्र संविभज्यते स्वकर्मभिः परस्परम् । (४६।१)

यद् एव यस्य यौतकं तद् एव तत्र सो ऽश्नुते ॥ (४६।२)

परत्र येन जीव्यते तद् एव पुत्र दीयताम् । (४७।१)

धनं यद् अक्षयं ध्रुवं समर्जयस्व तत् स्वयम् ॥ (४७।२)

न यावद् एव पच्यते महाजनस्य यावकम् । (४८।१)

अपक्व एव यावके पुरा प्रणीयसे त्वर ॥ (४८।२)

न मातृपितृबान्धवा न संस्तुतः प्रियो जनः । (४९।१)

अनुव्रजन्ति संकटे व्रजन्तम् एकपातिनम् ॥ (४९।२)

यद् एव कर्म केवलं स्वयं कृतं शुभाशुभम् । (५०।१)

तद् एव तस्य यौतकं भवत्यमुत्र गच्छतः ॥ (५०।२)

हिरण्यरत्नसंचयाः शुभाशुभेन संचिताः । (५१।१)

न तस्य देहसंक्षये भवन्ति कार्यसाधकाः ॥ (५१।२)

परत्रगामिकस्य ते कृताकृतस्य कर्मणः । (५२।१)

न साक्षिर् आत्मना समो नृणाम् इहास्ति कश्चन ॥ (५२।२)

मनुष्यदेहशून्यकं भवत्यमुत्र गच्छतः । (५३।१)

प्रपश्य बुद्धिचक्षुषा प्रदृश्यते हि सर्वतः ॥ (५३।२)

इहाग्निसूर्यवायवः शरीरम् आश्रितास्त्रयः । (५४।१)

त एव तस्य साक्षिणो भवन्ति धर्मदर्शिनः ॥ (५४।२)

यथानिशेषु सर्वतःस्पृशत्सु सर्वदारिषु । (५५।१)

प्रकाशगूढवृत्तिषु स्वधर्मम् एव पालय ॥ (५५।२)

अनेकपारिपन्थिके विरूपरौद्ररक्षिते । (५६।१)

स्वम् एव कर्म रक्ष्यतां स्वकर्म तत्र गच्छति ॥ (५६।२)

न तत्र संविभज्यते स्वकर्मणा परस्परम् । (५७।१)

यथाकृतं स्वकर्मजं तद् एव भुज्यते फलम् ॥ (५७।२)

यथाप्सरोगणाः फलं सुखं महर्षिभिः सह । (५८।१)

तथाप्नुवन्ति कर्मतो विमानकामगामिनः ॥ (५८।२)

यथेह यत् कृतं शुभं विपाप्मभिः कृतात्मभिः । (५९।१)

तद् आप्नुवन्ति मानवास्तथा विशुद्धयोनयः ॥ (५९।२)

प्रजापतेः सलोकतां बृहस्पतेः शतक्रतोः । (६०।१)

व्रजन्ति ते परां गतिं गृहस्थधर्मसेतुभिः ॥ (६०।२)

सहस्रशो ऽप्यनेकशः प्रवक्तुम् उत्सहामहे । (६१।१)

अबुद्धिमोहनं पुनः प्रभुर् विना न यावकम् ॥ (६१।२)

गता द्विरष्टवर्षता ध्रुवो ऽसि पञ्चविंशकः । (६२।१)

कुरुष्व धर्मसंचयं वयो हि ते ऽतिवर्तते ॥ (६२।२)

पुरा करोति सो ऽन्तकः प्रमादगोमुखं दमम् । (६३।१)

यथागृहीतम् उत्थितं त्वरस्व धर्मपालने ॥ (६३।२)

यदा त्वम् एव पृष्ठतस्त्वम् अग्रतो गमिष्यसि । (६४।१)

तथा गतिं गमिष्यतः किम् आत्मना परेण वा ॥ (६४।२)

यद् एकपातिनां सतां भवत्यमुत्र गच्छताम् । (६५।१)

भयेषु सांपरायिकं निधत्स्व तं महानिधिम् ॥ (६५।२)

सकूलमूलबान्धवं प्रभुर् हरत्यसङ्गवान् । (६६।१)

न सन्ति यस्य वारकाः कुरुष्व धर्मसंनिधिम् ॥ (६६।२)

इदं निदर्शनं मया तवेह पुत्र संमतम् । (६७।१)

स्वदर्शनानुमानतः प्रवर्णितं कुरुष्व तत् ॥ (६७।२)

दधाति यः स्वकर्मणा धनानि यस्य कस्यचित् । (६८।१)

अबुद्धिमोहजैर् गुणैः शतैक एव युज्यते ॥ (६८।२)

श्रुतं समर्थम् अस्तु ते प्रकुर्वतः शुभाः क्रियाः । (६९।१)

तद् एव तत्र दर्शनं कृतज्ञम् अर्थसंहितम् ॥ (६९।२)

निबन्धनी रज्जुर् एषा या ग्रामे वसतो रतिः । (७०।१)

छित्त्वैनां सुकृतो यान्ति नैनां छिन्दन्ति दुष्कृतः ॥ (७०।२)

किं ते धनेन किं बन्धुभिस्ते किं ते पुत्रैः पुत्रक यो मरिष्यसि । (७१।१)

आत्मानम् अन्विच्छ गुहां प्रविष्टं पितामहास्ते क्व गताश्च सर्वे ॥ (७१।२)

श्वःकार्यम् अद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकम् । (७२।१)

को हि तद् वेद कस्याद्य मृत्युसेना निवेक्ष्यते ॥ (७२।२)

अनुगम्य श्मशानान्तं निवर्तन्तीह बान्धवाः । (७३।१)

अग्नौ प्रक्षिप्य पुरुषं ज्ञातयः सुहृदस्तथा ॥ (७३।२)

नास्तिकान्निरनुक्रोशान्नरान् पापमतौ स्थितान् । (७४।१)

वामतः कुरु विश्रब्धं परं प्रेप्सुर् अतन्द्रितः ॥ (७४।२)

एवम् अभ्याहते लोके कालेनोपनिपीडिते । (७५।१)

सुमहद् धैर्यम् आलम्ब्य धर्मं सर्वात्मना कुरु ॥ (७५।२)

अथेमं दर्शनोपायं सम्यग् यो वेत्ति मानवः । (७६।१)

सम्यक् स धर्मं कृत्वेह परत्र सुखम् एधते ॥ (७६।२)

न देहभेदे मरणं विजानतां न च प्रणाशः स्वनुपालिते पथि । (७७।१)

धर्मं हि यो वर्धयते स पण्डितो य एव धर्माच्च्यवते स मुह्यति ॥ (७७।२)

प्रयुक्तयोः कर्मपथि स्वकर्मणोः फलं प्रयोक्ता लभते यथाविधि । (७८।१)

निहीनकर्मा निरयं प्रपद्यते त्रिविष्टपं गच्छति धर्मपारगः ॥ (७८।२)

सोपानभूतं स्वर्गस्य मानुष्यं प्राप्य दुर्लभम् । (७९।१)

तथात्मानं समादध्याद् भ्रश्येत न पुनर् यथा ॥ (७९।२)

यस्य नोत्क्रामति मतिः स्वर्गमार्गानुसारिणी । (८०।१)

तम् आहुः पुण्यकर्माणम् अशोच्यं मित्रबान्धवैः ॥ (८०।२)

यस्य नोपहता बुद्धिर् निश्चयेष्ववलम्बते । (८१।१)

स्वर्गे कृतावकाशस्य तस्य नास्ति महद् भयम् ॥ (८१।२)

तपोवनेषु ये जातास्तत्रैव निधनं गताः । (८२।१)

तेषाम् अल्पतरो धर्मः कामभोगम् अजानताम् ॥ (८२।२)

यस्तु भोगान् परित्यज्य शरीरेण तपश्चरेत् । (८३।१)

न तेन किंचिन्न प्राप्तं तन्मे बहुमतं फलम् ॥ (८३।२)

मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च । (८४।१)

अनागतान्यतीतानि कस्य ते कस्य वा वयम् ॥ (८४।२)

न तेषां भवता कार्यं न कार्यं तव तैर् अपि । (८५।१)

स्वकृतैस्तानि यातानि भवांश्चैव गमिष्यति ॥ (८५।२)

इह लोके हि धनिनः परो ऽपि स्वजनायते । (८६।१)

स्वजनस्तु दरिद्राणां जीवताम् एव नश्यति ॥ (८६।२)

संचिनोत्यशुभं कर्म कलत्रापेक्षया नरः । (८७।१)

ततः क्लेशम् अवाप्नोति परत्रेह तथैव च ॥ (८७।२)

पश्य त्वं छिद्रभूतं हि जीवलोकं स्वकर्मणा । (८८।१)

तत् कुरुष्व तथा पुत्र कृत्स्नं यत् समुदाहृतम् ॥ (८८।२)

तद् एतत् सम्प्रदृश्यैव कर्मभूमिं प्रविश्य ताम् । (८९।१)

शुभान्याचरितव्यानि परलोकम् अभीप्सता ॥ (८९।२)

मासर्तुसंज्ञापरिवर्तकेन सूर्याग्निना रात्रिदिवेन्धनेन । (९०।१)

स्वकर्मनिष्ठाफलसाक्षिकेण भूतानि कालः पचति प्रसह्य ॥ (९०।२)

धनेन किं यन्न ददाति नाश्नुते बलेन किं येन रिपून्न बाधते । (९१।१)

श्रुतेन किं येन न धर्मम् आचरेत् किम् आत्मना यो न जितेन्द्रियो वशी ॥ (९१।२)

इदं द्वैपायनवचो हितम् उक्तं निशम्य तु । (९२।१)

शुको गतः परित्यज्य पितरं मोक्षदेशिकम् ॥ (९२।२)