युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

केन वृत्तेन वृत्तज्ञो जनको मिथिलाधिपः । (१।२)

जगाम मोक्षं धर्मज्ञो भोगान् उत्सृज्य मानुषान् ॥ (१।३)

भीष्म उवाच । (२।१)

अत्राप्य् उदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (२।२)

येन वृत्तेन वृत्तज्ञः स जगाम महत् सुखम् ॥ (२।३)

जनको जनदेवस् तु मिथिलायां जनाधिपः । (३।१)

और्ध्वदेहिकधर्माणाम् आसीद् युक्तो विचिन्तने ॥ (३।२)

तस्य स्म शतम् आचार्या वसन्ति सततं गृहे । (४।१)

दर्शयन्तः पृथग् धर्मान् नानापाषण्डवादिनः ॥ (४।२)

स तेषां प्रेत्यभावे च प्रेत्यजातौ विनिश्चये । (५।१)

आगमस्थः स भूयिष्ठम् आत्मतत्त्वे न तुष्यति ॥ (५।२)

तत्र पञ्चशिखो नाम कापिलेयो महामुनिः । (६।१)

परिधावन् महीं कृत्स्नां जगाम मिथिलाम् अपि ॥ (६।२)

सर्वसंन्यासधर्माणां तत्त्वज्ञानविनिश्चये । (७।१)

सुपर्यवसितार्थश् च निर्द्वंद्वो नष्टसंशयः ॥ (७।२)

ऋषीणाम् आहुर् एकं यं कामाद् अवसितं नृषु । (८।१)

शाश्वतं सुखम् अत्यन्तम् अन्विच्छन् स सुदुर्लभम् ॥ (८।२)

यम् आहुः कपिलं सांख्याः परमर्षिं प्रजापतिम् । (९।१)

स मन्ये तेन रूपेण विस्मापयति हि स्वयम् ॥ (९।२)

आसुरेः प्रथमं शिष्यं यम् आहुश् चिरजीविनम् । (१०।१)

पञ्चस्रोतसि यः सत्रम् आस्ते वर्षसहस्रिकम् ॥ (१०।२)

तं समासीनम् आगम्य मण्डलं कापिलं महत् । (११।१)

पुरुषावस्थम् अव्यक्तं परमार्थं निबोधयत् ॥ (११।२)

इष्टिसत्रेण संसिद्धो भूयश् च तपसा मुनिः । (१२।१)

क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर् व्यक्तिं बुबुधे देवदर्शनः ॥ (१२।२)

यत् तद् एकाक्षरं ब्रह्म नानारूपं प्रदृश्यते । (१३।१)

आसुरिर् मण्डले तस्मिन् प्रतिपेदे तद् अव्ययम् ॥ (१३।२)

तस्य पञ्चशिखः शिष्यो मानुष्या पयसा भृतः । (१४।१)

ब्राह्मणी कपिला नाम काचिद् आसीत् कुटुम्बिनी ॥ (१४।२)

तस्याः पुत्रत्वम् आगम्य स्त्रियाः स पिबति स्तनौ । (१५।१)

ततः स कापिलेयत्वं लेभे बुद्धिं च नैष्ठिकीम् ॥ (१५।२)

एतन् मे भगवान् आह कापिलेयाय संभवम् । (१६।१)

तस्य तत् कापिलेयत्वं सर्ववित्त्वम् अनुत्तमम् ॥ (१६।२)

सामान्यं कपिलो ज्ञात्वा धर्मज्ञानाम् अनुत्तमम् । (१७।१)

उपेत्य शतम् आचार्यान् मोहयामास हेतुभिः ॥ (१७।२)

जनकस् त्व् अभिसंरक्तः कापिलेयानुदर्शनात् । (१८।१)

उत्सृज्य शतम् आचार्यान् पृष्ठतो ऽनुजगाम तम् ॥ (१८।२)

तस्मै परमकल्पाय प्रणताय च धर्मतः । (१९।१)

अब्रवीत् परमं मोक्षं यत् तत् सांख्यं विधीयते ॥ (१९।२)

जातिनिर्वेदम् उक्त्वा हि कर्मनिर्वेदम् अब्रवीत् । (२०।१)

कर्मनिर्वेदम् उक्त्वा च सर्वनिर्वेदम् अब्रवीत् ॥ (२०।२)

यदर्थं कर्मसंसर्गः कर्मणां च फलोदयः । (२१।१)

तद् अनाश्वासिकं मोघं विनाशि चलम् अध्रुवम् ॥ (२१।२)

दृश्यमाने विनाशे च प्रत्यक्षे लोकसाक्षिके । (२२।१)

आगमात् परम् अस्तीति ब्रुवन्न् अपि पराजितः ॥ (२२।२)

अनात्मा ह्य् आत्मनो मृत्युः क्लेशो मृत्युर् जरामयः । (२३।१)

आत्मानं मन्यते मोहात् तद् असम्यक् परं मतम् ॥ (२३।२)

अथ चेद् एवम् अप्य् अस्ति यल् लोके नोपपद्यते । (२४।१)

अजरो ऽयम् अमृत्युश् च राजासौ मन्यते तथा ॥ (२४।२)

अस्ति नास्तीति चाप्य् एतत् तस्मिन्न् असति लक्षणे । (२५।१)

किम् अधिष्ठाय तद् ब्रूयाल् लोकयात्राविनिश्चयम् ॥ (२५।२)

प्रत्यक्षं ह्य् एतयोर् मूलं कृतान्तैतिह्ययोर् अपि । (२६।१)

प्रत्यक्षो ह्य् आगमो ऽभिन्नः कृतान्तो वा न किंचन ॥ (२६।२)

यत्र तत्रानुमाने ऽस्ति कृतं भावयते ऽपि वा । (२७।१)

अन्यो जीवः शरीरस्य नास्तिकानां मते स्मृतः ॥ (२७।२)

रेतो वटकणीकायां घृतपाकाधिवासनम् । (२८।१)

जातिस्मृतिर् अयस्कान्तः सूर्यकान्तो ऽम्बुभक्षणम् ॥ (२८।२)

प्रेत्य भूतात्ययश् चैव देवताभ्युपयाचनम् । (२९।१)

मृते कर्मनिवृत्तिश् च प्रमाणम् इति निश्चयः ॥ (२९।२)

न त्व् एते हेतवः सन्ति ये केचिन् मूर्तिसंस्थिताः । (३०।१)

अमर्त्यस्य हि मर्त्येन सामान्यं नोपपद्यते ॥ (३०।२)

अविद्याकर्मचेष्टानां केचिद् आहुः पुनर्भवम् । (३१।१)

कारणं लोभमोहौ तु दोषाणां च निषेवणम् ॥ (३१।२)

अविद्यां क्षेत्रम् आहुर् हि कर्म बीजं तथा कृतम् । (३२।१)

तृष्णासंजननं स्नेह एष तेषां पुनर्भवः ॥ (३२।२)

तस्मिन् व्यूढे च दग्धे च चित्ते मरणधर्मिणि । (३३।१)

अन्यो ऽन्याज्जायते देहस् तम् आहुः सत्त्वसंक्षयम् ॥ (३३।२)

यदा स रूपतश् चान्यो जातितः श्रुतितो ऽर्थतः । (३४।१)

कथम् अस्मिन् स इत्य् एव संबन्धः स्याद् असंहितः ॥ (३४।२)

एवं सति च का प्रीतिर् दानविद्यातपोबलैः । (३५।१)

यद् अन्याचरितं कर्म सर्वम् अन्यः प्रपद्यते ॥ (३५।२)

यदा ह्य् अयम् इहैवान्यैः प्राकृतैर् दुःखितो भवेत् । (३६।१)

सुखितैर् दुःखितैर् वापि दृश्यो ऽप्य् अस्य विनिर्णयः ॥ (३६।२)

तथा हि मुसलैर् हन्युः शरीरं तत् पुनर् भवेत् । (३७।१)

पृथग् ज्ञानं यद् अन्यच् च येनैतन् नोपलभ्यते ॥ (३७।२)

ऋतुः संवत्सरस् तिथ्यः शीतोष्णे च प्रियाप्रिये । (३८।१)

यथातीतानि पश्यन्ति तादृशः सत्त्वसंक्षयः ॥ (३८।२)

जरया हि परीतस्य मृत्युना वा विनाशिना । (३९।१)

दुर्बलं दुर्बलं पूर्वं गृहस्येव विनश्यति ॥ (३९।२)

इन्द्रियाणि मनो वायुः शोणितं मांसम् अस्थि च । (४०।१)

आनुपूर्व्या विनश्यन्ति स्वं धातुम् उपयान्ति च ॥ (४०।२)

लोकयात्राविधानं च दानधर्मफलागमः । (४१।१)

यदर्थं वेदशब्दाश् च व्यवहाराश् च लौकिकाः ॥ (४१।२)

इति सम्यङ् मनस्य् एते बहवः सन्ति हेतवः । (४२।१)

एतद् अस्तीदम् अस्तीति न किंचित् प्रतिपद्यते ॥ (४२।२)

तेषां विमृशताम् एवं तत् तत् समभिधावताम् । (४३।१)

क्वचिन्निविशते बुद्धिस् तत्र जीर्यति वृक्षवत् ॥ (४३।२)

एवम् अर्थैर् अनर्थैश् च दुःखिताः सर्वजन्तवः । (४४।१)

आगमैर् अपकृष्यन्ते हस्तिपैर् हस्तिनो यथा ॥ (४४।२)

अर्थांस् तथात्यन्तसुखावहांश् च लिप्सन्त एते बहवो विशुल्काः । (४५।१)

महत्तरं दुःखम् अभिप्रपन्ना हित्वामिषं मृत्युवशं प्रयान्ति ॥ (४५।२)

विनाशिनो ह्य् अध्रुवजीवितस्य किं बन्धुभिर् मित्रपरिग्रहैश् च । (४६।१)

विहाय यो गच्छति सर्वम् एव क्षणेन गत्वा न निवर्तते च ॥ (४६।२)

भूव्योमतोयानलवायवो हि सदा शरीरं परिपालयन्ति । (४७।१)

इतीदम् आलक्ष्य कुतो रतिर् भवेद् विनाशिनो ह्य् अस्य न शर्म विद्यते ॥ (४७।२)

इदम् अनुपधि वाक्यम् अछलं परमनिरामयम् आत्मसाक्षिकम् । (४८।१)

नरपतिर् अभिवीक्ष्य विस्मितः पुनर् अनुयोक्तुम् इदं प्रचक्रमे ॥ (४८।२)