शुक उवाच । (१।१)

अध्यात्मं विस्तरेणेह पुनर् एव वदस्व मे । (१।२)

यद् अध्यात्मं यथा चेदं भगवन्न् ऋषिसत्तम ॥ (१।३)

व्यास उवाच । (२।१)

अध्यात्मं यद् इदं तात पुरुषस्येह विद्यते । (२।२)

तत् ते ऽहं सम्प्रवक्ष्यामि तस्य व्याख्याम् इमां शृणु ॥ (२।३)

भूमिर् आपस्तथा ज्योतिर् वायुर् आकाशम् एव च । (३।१)

महाभूतानि भूतानां सागरस्योर्मयो यथा ॥ (३।२)

प्रसार्येह यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः । (४।१)

तद्वन्महान्ति भूतानि यवीयःसु विकुर्वते ॥ (४।२)

इति तन्मयम् एवेदं सर्वं स्थावरजङ्गमम् । (५।१)

सर्गे च प्रलये चैव तस्मान्निर्दिश्यते तथा ॥ (५।२)

महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् । (६।१)

अकरोत् तात वैषम्यं यस्मिन् यद् अनुपश्यति ॥ (६।२)

शुक उवाच । (७।१)

अकरोद् यच्छरीरेषु कथं तद् उपलक्षयेत् । (७।२)

इन्द्रियाणि गुणाः केचित् कथं तान् उपलक्षयेत् ॥ (७।३)

व्यास उवाच । (८।१)

एतत् ते वर्तयिष्यामि यथावद् इह दर्शनम् । (८।२)

शृणु तत्त्वम् इहैकाग्रो यथातत्त्वं यथा च तत् ॥ (८।३)

शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयम् आकाशसंभवम् । (९।१)

प्राणश्चेष्टा तथा स्पर्श एते वायुगुणास्त्रयः ॥ (९।२)

रूपं चक्षुर् विपाकश्च त्रिधा ज्योतिर् विधीयते । (१०।१)

रसो ऽथ रसनं स्नेहो गुणास्त्वेते त्रयो ऽम्भसाम् ॥ (१०।२)

घ्रेयं घ्राणं शरीरं च भूमेर् एते गुणास्त्रयः । (११।१)

एतावान् इन्द्रियग्रामो व्याख्यातः पाञ्चभौतिकः ॥ (११।२)

वायोः स्पर्शो रसो ऽद्भ्यश्च ज्योतिषो रूपम् उच्यते । (१२।१)

आकाशप्रभवः शब्दो गन्धो भूमिगुणः स्मृतः ॥ (१२।२)

मनो बुद्धिश्च भावश्च त्रय एते ऽऽत्मयोनिजाः । (१३।१)

न गुणान् अतिवर्तन्ते गुणेभ्यः परमा मताः ॥ (१३।२)

इन्द्रियाणि नरे पञ्च षष्ठं तु मन उच्यते । (१४।१)

सप्तमीं बुद्धिम् एवाहुः क्षेत्रज्ञं पुनर् अष्टमम् ॥ (१४।२)

चक्षुर् आलोचनायैव संशयं कुरुते मनः । (१५।१)

बुद्धिर् अध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ (१५।२)

रजस्तमश्च सत्त्वं च त्रय एते स्वयोनिजाः । (१६।१)

समाः सर्वेषु भूतेषु तद्गुणेषूपलक्षयेत् ॥ (१६।२)

यथा कूर्म इहाङ्गानि प्रसार्य विनियच्छति । (१७।१)

एवम् एवेन्द्रियग्रामं बुद्धिः सृष्ट्वा नियच्छति ॥ (१७।२)

यद् ऊर्ध्वं पादतलयोर् अवाङ्मूर्ध्नश्च पश्यति । (१८।१)

एतस्मिन्न् एव कृत्ये वै वर्तते बुद्धिर् उत्तमा ॥ (१८।२)

गुणान् नेनीयते बुद्धिर् बुद्धिर् एवेन्द्रियाण्यपि । (१९।१)

मनःषष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्यभावे कुतो गुणाः ॥ (१९।२)

तत्र यत् प्रीतिसंयुक्तं किंचिद् आत्मनि लक्षयेत् । (२०।१)

प्रशान्तम् इव संशुद्धं सत्त्वं तद् उपधारयेत् ॥ (२०।२)

यत् तु संतापसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् । (२१।१)

रजः प्रवर्तकं तत् स्यात् सततं हारि देहिनाम् ॥ (२१।२)

यत् तु संमोहसंयुक्तम् अव्यक्तविषयं भवेत् । (२२।१)

अप्रतर्क्यम् अविज्ञेयं तमस्तद् उपधार्यताम् ॥ (२२।२)

प्रहर्षः प्रीतिर् आनन्दः साम्यं स्वस्थात्मचित्तता । (२३।१)

अकस्माद् यदि वा कस्माद् वर्तते सात्त्विको गुणः ॥ (२३।२)

अभिमानो मृषावादो लोभो मोहस्तथाक्षमा । (२४।१)

लिङ्गानि रजसस्तानि वर्तन्ते हेत्वहेतुतः ॥ (२४।२)

तथा मोहः प्रमादश्च तन्द्री निद्राप्रबोधिता । (२५।१)

कथंचिद् अभिवर्तन्ते विज्ञेयास्तामसा गुणाः ॥ (२५।२)