MBh, 3, 284
Select a line for its word-by-word analysis.
यत् तत् तदा महाब्रह्मंल्लोमशो वाक्यम् अब्रवीत् । (१।२)
yat tat tadā mahābrahmaṃllomaśo vākyam abravīt |
इन्द्रस्य वचनाद् एत्य पाण्डुपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥ (१।३)
indrasya vacanād etya pāṇḍuputraṃ yudhiṣṭhiram ||
यच्चापि ते भयं तीव्रं न च कीर्तयसे क्वचित् । (२।१)
yaccāpi te bhayaṃ tīvraṃ na ca kīrtayase kvacit |
किं नु तद् विदुषां श्रेष्ठ कर्णं प्रति महद् भयम् । (३।१)
kiṃ nu tad viduṣāṃ śreṣṭha karṇaṃ prati mahad bhayam |
द्वादशे समतिक्रान्ते वर्षे प्राप्ते त्रयोदशे । (५।१)
dvādaśe samatikrānte varṣe prāpte trayodaśe |
पाण्डूनां हितकृच्छक्रः कर्णं भिक्षितुम् उद्यतः ॥ (५।२)
pāṇḍūnāṃ hitakṛcchakraḥ karṇaṃ bhikṣitum udyataḥ ||
अभिप्रायम् अथो ज्ञात्वा महेन्द्रस्य विभावसुः । (६।१)
abhiprāyam atho jñātvā mahendrasya vibhāvasuḥ |
कुण्डलार्थे महाराज सूर्यः कर्णम् उपागमत् ॥ (६।२)
kuṇḍalārthe mahārāja sūryaḥ karṇam upāgamat ||
शयानम् अभिविश्वस्तं ब्रह्मण्यं सत्यवादिनम् ॥ (७।२)
śayānam abhiviśvastaṃ brahmaṇyaṃ satyavādinam ||
स्वप्नान्ते निशि राजेन्द्र दर्शयामास रश्मिवान् । (८।१)
svapnānte niśi rājendra darśayāmāsa raśmivān |
ब्राह्मणो वेदविद् भूत्वा सूर्यो योगाद्धि रूपवान् । (९।१)
brāhmaṇo vedavid bhūtvā sūryo yogāddhi rūpavān |
हितार्थम् अब्रवीत् कर्णं सान्त्वपूर्वम् इदं वचः ॥ (९।२)
hitārtham abravīt karṇaṃ sāntvapūrvam idaṃ vacaḥ ||
ब्रुवतो ऽद्य महाबाहो सौहृदात् परमं हितम् ॥ (१०।२)
bruvato 'dya mahābāho sauhṛdāt paramaṃ hitam ||
उपायास्यति शक्रस्त्वां पाण्डवानां हितेप्सया । (११।१)
upāyāsyati śakrastvāṃ pāṇḍavānāṃ hitepsayā |
ब्राह्मणच्छद्मना कर्ण कुण्डलापजिहीर्षया ॥ (११।२)
brāhmaṇacchadmanā karṇa kuṇḍalāpajihīrṣayā ||
यथा त्वं भिक्षितः सद्भिर् ददास्येव न याचसे ॥ (१२।२)
yathā tvaṃ bhikṣitaḥ sadbhir dadāsyeva na yācase ||
त्वं हि तात ददास्येव ब्राह्मणेभ्यः प्रयाचितः । (१३।१)
tvaṃ hi tāta dadāsyeva brāhmaṇebhyaḥ prayācitaḥ |
वित्तं यच्चान्यद् अप्याहुर् न प्रत्याख्यासि कर्हिचित् ॥ (१३।२)
vittaṃ yaccānyad apyāhur na pratyākhyāsi karhicit ||
तं त्वाम् एवंविधं ज्ञात्वा स्वयं वै पाकशासनः । (१४।१)
taṃ tvām evaṃvidhaṃ jñātvā svayaṃ vai pākaśāsanaḥ |
आगन्ता कुण्डलार्थाय कवचं चैव भिक्षितुम् ॥ (१४।२)
āgantā kuṇḍalārthāya kavacaṃ caiva bhikṣitum ||
अनुनेयः परं शक्त्या श्रेय एतद्धि ते परम् ॥ (१५।२)
anuneyaḥ paraṃ śaktyā śreya etaddhi te param ||
कुण्डलार्थे ब्रुवंस्तात कारणैर् बहुभिस्त्वया । (१६।१)
kuṇḍalārthe bruvaṃstāta kāraṇair bahubhistvayā |
अन्यैर् बहुविधैर् वित्तैः स निवार्यः पुनः पुनः ॥ (१६।२)
anyair bahuvidhair vittaiḥ sa nivāryaḥ punaḥ punaḥ ||
रत्नैः स्त्रीभिस् तथा भोगैर् धनैर् बहुविधैर् अपि । (१७।१)
ratnaiḥ strībhis tathā bhogair dhanair bahuvidhair api |
निदर्शनैश् च बहुभिः कुण्डलेप्सुः पुरंदरः ॥ (१७।२)
nidarśanaiś ca bahubhiḥ kuṇḍalepsuḥ puraṃdaraḥ ||
यदि दास्यसि कर्ण त्वं सहजे कुण्डले शुभे । (१८।१)
yadi dāsyasi karṇa tvaṃ sahaje kuṇḍale śubhe |
आयुषः प्रक्षयं गत्वा मृत्योर् वशम् उपेष्यसि ॥ (१८।२)
āyuṣaḥ prakṣayaṃ gatvā mṛtyor vaśam upeṣyasi ||
अवध्यस्त्वं रणे ऽरीणाम् इति विद्धि वचो मम ॥ (१९।२)
avadhyastvaṃ raṇe 'rīṇām iti viddhi vaco mama ||
अमृताद् उत्थितं ह्येतद् उभयं रत्नसम्भवम् । (२०।१)
amṛtād utthitaṃ hyetad ubhayaṃ ratnasambhavam |
तस्माद् रक्ष्यं त्वया कर्ण जीवितं चेत् प्रियं तव ॥ (२०।२)
tasmād rakṣyaṃ tvayā karṇa jīvitaṃ cet priyaṃ tava ||
को माम् एवं भवान् प्राह दर्शयन् सौहृदं परम् । (२१।२)
ko mām evaṃ bhavān prāha darśayan sauhṛdaṃ param |
कामया भगवन् ब्रूहि को भवान् द्विजवेषधृक् ॥ (२१।३)
kāmayā bhagavan brūhi ko bhavān dvijaveṣadhṛk ||
अहं तात सहस्रांशुः सौहृदात् त्वां निदर्शये । (२२।२)
ahaṃ tāta sahasrāṃśuḥ sauhṛdāt tvāṃ nidarśaye |
कुरुष्वैतद् वचो मे त्वम् एतच्छ्रेयः परं हि ते ॥ (२२।३)
kuruṣvaitad vaco me tvam etacchreyaḥ paraṃ hi te ||
श्रेय एव ममात्यन्तं यस्य मे गोपतिः प्रभुः । (२३।२)
śreya eva mamātyantaṃ yasya me gopatiḥ prabhuḥ |
प्रवक्ताद्य हितान्वेषी शृणु चेदं वचो मम ॥ (२३।३)
pravaktādya hitānveṣī śṛṇu cedaṃ vaco mama ||
प्रसादये त्वां वरदं प्रणयाच्च ब्रवीम्यहम् । (२४।१)
prasādaye tvāṃ varadaṃ praṇayācca bravīmyaham |
न निवार्यो व्रताद् अस्माद् अहं यद्यस्मि ते प्रियः ॥ (२४।२)
na nivāryo vratād asmād ahaṃ yadyasmi te priyaḥ ||
व्रतं वै मम लोको ऽयं वेत्ति कृत्स्नो विभावसो । (२५।१)
vrataṃ vai mama loko 'yaṃ vetti kṛtsno vibhāvaso |
यथाहं द्विजमुख्येभ्यो दद्यां प्राणान् अपि ध्रुवम् ॥ (२५।२)
yathāhaṃ dvijamukhyebhyo dadyāṃ prāṇān api dhruvam ||
यद्यागच्छति शक्रो मां ब्राह्मणच्छद्मनावृतः । (२६।१)
yadyāgacchati śakro māṃ brāhmaṇacchadmanāvṛtaḥ |
हितार्थं पाण्डुपुत्राणां खेचरोत्तम भिक्षितुम् ॥ (२६।२)
hitārthaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ khecarottama bhikṣitum ||
दास्यामि विबुधश्रेष्ठ कुण्डले वर्म चोत्तमम् । (२७।१)
dāsyāmi vibudhaśreṣṭha kuṇḍale varma cottamam |
न मे कीर्तिः प्रणश्येत त्रिषु लोकेषु विश्रुता ॥ (२७।२)
na me kīrtiḥ praṇaśyeta triṣu lokeṣu viśrutā ||
मद्विधस्यायशस्यं हि न युक्तं प्राणरक्षणम् । (२८।१)
madvidhasyāyaśasyaṃ hi na yuktaṃ prāṇarakṣaṇam |
युक्तं हि यशसा युक्तं मरणं लोकसंमतम् ॥ (२८।२)
yuktaṃ hi yaśasā yuktaṃ maraṇaṃ lokasaṃmatam ||
सो ऽहम् इन्द्राय दास्यामि कुण्डले सह वर्मणा । (२९।१)
so 'ham indrāya dāsyāmi kuṇḍale saha varmaṇā |
यदि मां बलवृत्रघ्नो भिक्षार्थम् उपयास्यति ॥ (२९।२)
yadi māṃ balavṛtraghno bhikṣārtham upayāsyati ||
हितार्थं पाण्डुपुत्राणां कुण्डले मे प्रयाचितुम् । (३०।१)
hitārthaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ kuṇḍale me prayācitum |
तन् मे कीर्तिकरं लोके तस्याकीर्तिर् भविष्यति ॥ (३०।२)
tan me kīrtikaraṃ loke tasyākīrtir bhaviṣyati ||
वृणोमि कीर्तिं लोके हि जीवितेनापि भानुमन् । (३१।१)
vṛṇomi kīrtiṃ loke hi jīvitenāpi bhānuman |
कीर्तिमान् अश्नुते स्वर्गं हीनकीर्तिस् तु नश्यति ॥ (३१।२)
kīrtimān aśnute svargaṃ hīnakīrtis tu naśyati ||
अकीर्तिर्जीवितं हन्ति जीवतो ऽपि शरीरिणः ॥ (३२।२)
akīrtirjīvitaṃ hanti jīvato 'pi śarīriṇaḥ ||
अयं पुराणः श्लोको हि स्वयं गीतो विभावसो । (३३।१)
ayaṃ purāṇaḥ śloko hi svayaṃ gīto vibhāvaso |
धात्रा लोकेश्वर यथा कीर्तिर् आयुर् नरस्य वै ॥ (३३।२)
dhātrā lokeśvara yathā kīrtir āyur narasya vai ||
इह लोके विशुद्धा च कीर्तिर् आयुर्विवर्धनी ॥ (३४।२)
iha loke viśuddhā ca kīrtir āyurvivardhanī ||
सो ऽहं शरीरजे दत्त्वा कीर्तिं प्राप्स्यामि शाश्वतीम् । (३५।१)
so 'haṃ śarīraje dattvā kīrtiṃ prāpsyāmi śāśvatīm |
दत्त्वा च विधिवद् दानं ब्राह्मणेभ्यो यथाविधि ॥ (३५।२)
dattvā ca vidhivad dānaṃ brāhmaṇebhyo yathāvidhi ||
हुत्वा शरीरं संग्रामे कृत्वा कर्म सुदुष्करम् । (३६।१)
hutvā śarīraṃ saṃgrāme kṛtvā karma suduṣkaram |
विजित्य वा परान् आजौ यशः प्राप्स्यामि केवलम् ॥ (३६।२)
vijitya vā parān ājau yaśaḥ prāpsyāmi kevalam ||
भीतानाम् अभयं दत्त्वा संग्रामे जीवितार्थिनाम् । (३७।१)
bhītānām abhayaṃ dattvā saṃgrāme jīvitārthinām |
वृद्धान् बालान् द्विजातींश्च मोक्षयित्वा महाभयात् ॥ (३७।२)
vṛddhān bālān dvijātīṃśca mokṣayitvā mahābhayāt ||
प्राप्स्यामि परमं लोके यशः स्वर्भानुसूदन । (३८।१)
prāpsyāmi paramaṃ loke yaśaḥ svarbhānusūdana |
जीवितेनापि मे रक्ष्या कीर्तिस् तद् विद्धि मे व्रतम् ॥ (३८।२)
jīvitenāpi me rakṣyā kīrtis tad viddhi me vratam ||
सो ऽहं दत्त्वा मघवते भिक्षाम् एताम् अनुत्तमाम् । (३९।१)
so 'haṃ dattvā maghavate bhikṣām etām anuttamām |
ब्राह्मणच्छद्मिने देव लोके गन्ता परां गतिम् ॥ (३९।२)
brāhmaṇacchadmine deva loke gantā parāṃ gatim ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.