MBh, 14, 31
Select a line for its word-by-word analysis.
त्रयो वै रिपवो लोके नव वै गुणतः स्मृताः । (१।२)
trayo vai ripavo loke nava vai guṇataḥ smṛtāḥ |
हर्षः स्तम्भो ऽभिमानश्च त्रयस्ते सात्त्विका गुणाः ॥ (१।३)
harṣaḥ stambho 'bhimānaśca trayaste sāttvikā guṇāḥ ||
शोकः क्रोधो ऽतिसंरम्भो राजसास्ते गुणाः स्मृताः । (२।१)
śokaḥ krodho 'tisaṃrambho rājasāste guṇāḥ smṛtāḥ |
स्वप्नस्तन्द्री च मोहश्च त्रयस्ते तामसा गुणाः ॥ (२।२)
svapnastandrī ca mohaśca trayaste tāmasā guṇāḥ ||
एतान्निकृत्य धृतिमान् बाणसंघैर् अतन्द्रितः । (३।१)
etānnikṛtya dhṛtimān bāṇasaṃghair atandritaḥ |
जेतुं परान् उत्सहते प्रशान्तात्मा जितेन्द्रियः ॥ (३।२)
jetuṃ parān utsahate praśāntātmā jitendriyaḥ ||
भूयिष्ठं मे जिता दोषा निहताः सर्वशत्रवः । (७।१)
bhūyiṣṭhaṃ me jitā doṣā nihatāḥ sarvaśatravaḥ |
येन युक्तो जन्तुर् अयं वैतृष्ण्यं नाधिगच्छति । (८।१)
yena yukto jantur ayaṃ vaitṛṣṇyaṃ nādhigacchati |
तं लोभम् असिभिस्तीक्ष्णैर् निकृन्तन्तं निकृन्तत ॥ (९।२)
taṃ lobham asibhistīkṣṇair nikṛntantaṃ nikṛntata ||
लोभाद्धि जायते तृष्णा ततश्चिन्ता प्रसज्यते । (१०।१)
lobhāddhi jāyate tṛṣṇā tataścintā prasajyate |
स लिप्समानो लभते भूयिष्ठं राजसान् गुणान् ॥ (१०।२)
sa lipsamāno labhate bhūyiṣṭhaṃ rājasān guṇān ||
स तैर् गुणैः संहतदेहबन्धनः पुनः पुनर् जायति कर्म चेहते । (११।१)
sa tair guṇaiḥ saṃhatadehabandhanaḥ punaḥ punar jāyati karma cehate |
जन्मक्षये भिन्नविकीर्णदेहः पुनर् मृत्युं गच्छति जन्मनि स्वे ॥ (११।२)
janmakṣaye bhinnavikīrṇadehaḥ punar mṛtyuṃ gacchati janmani sve ||
तस्माद् एनं सम्यग् अवेक्ष्य लोभं निगृह्य धृत्यात्मनि राज्यम् इच्छेत् । (१२।१)
tasmād enaṃ samyag avekṣya lobhaṃ nigṛhya dhṛtyātmani rājyam icchet |
एतद् राज्यं नान्यद् अस्तीति विद्याद् यस्त्वत्र राजा विजितो ममैकः ॥ (१२।२)
etad rājyaṃ nānyad astīti vidyād yastvatra rājā vijito mamaikaḥ ||
आधिराज्यं पुरस्कृत्य लोभम् एकं निकृन्तता ॥ (१३।२)
ādhirājyaṃ puraskṛtya lobham ekaṃ nikṛntatā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.