संजय उवाच । (१।१)

ततो दुर्योधनो दृष्ट्वा भीमसेनं तथागतम् । (१।२)

प्रत्युद्ययावदीनात्मा वेगेन महता नदन् ॥ (१।३)

समापेततुर् आनद्य शृङ्गिणौ वृषभाविव । (२।१)

महानिर्घातघोषश्च संप्रहारस्तयोर् अभूत् ॥ (२।२)

अभवच्च तयोर् युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् । (३।१)

जिगीषतोर् युधान्योन्यम् इन्द्रप्रह्रादयोर् इव । (३।२)

रुधिरोक्षितसर्वाङ्गौ गदाहस्तौ मनस्विनौ । (३।३)

ददृशाते महात्मानौ पुष्पिताविव किंशुकौ ॥ (३।४)

तथा तस्मिन्महायुद्धे वर्तमाने सुदारुणे । (४।१)

खद्योतसंघैर् इव खं दर्शनीयं व्यरोचत ॥ (४।२)

तथा तस्मिन् वर्तमाने संकुले तुमुले भृशम् । (५।१)

उभावपि परिश्रान्तौ युध्यमानावरिंदमौ ॥ (५।२)

तौ मुहूर्तं समाश्वस्य पुनर् एव परंतपौ । (६।१)

अभ्यहारयतां तत्र सम्प्रगृह्य गदे शुभे ॥ (६।२)

तौ तु दृष्ट्वा महावीर्यौ समाश्वस्तौ नरर्षभौ । (७।१)

बलिनौ वारणौ यद्वद् वाशितार्थे मदोत्कटौ ॥ (७।२)

अपारवीर्यौ सम्प्रेक्ष्य प्रगृहीतगदावुभौ । (८।१)

विस्मयं परमं जग्मुर् देवगन्धर्वदानवाः ॥ (८।२)

प्रगृहीतगदौ दृष्ट्वा दुर्योधनवृकोदरौ । (९।१)

संशयः सर्वभूतानां विजये समपद्यत ॥ (९।२)

समागम्य ततो भूयो भ्रातरौ बलिनां वरौ । (१०।१)

अन्योन्यस्यान्तरप्रेप्सू प्रचक्राते ऽन्तरं प्रति ॥ (१०।२)

यमदण्डोपमां गुर्वीम् इन्द्राशनिम् इवोद्यताम् । (११।१)

ददृशुः प्रेक्षका राजन् रौद्रीं विशसनीं गदाम् ॥ (११।२)

आविध्यतो गदां तस्य भीमसेनस्य संयुगे । (१२।१)

शब्दः सुतुमुलो घोरो मुहूर्तं समपद्यत ॥ (१२।२)

आविध्यन्तम् अभिप्रेक्ष्य धार्तराष्ट्रो ऽथ पाण्डवम् । (१३।१)

गदाम् अलघुवेगां तां विस्मितः संबभूव ह ॥ (१३।२)

चरंश्च विविधान्मार्गान्मण्डलानि च भारत । (१४।१)

अशोभत तदा वीरो भूय एव वृकोदरः ॥ (१४।२)

तौ परस्परम् आसाद्य यत् तावन्योन्यरक्षणे । (१५।१)

मार्जाराविव भक्षार्थे ततक्षाते मुहुर् मुहुः ॥ (१५।२)

अचरद् भीमसेनस्तु मार्गान् बहुविधांस्तथा । (१६।१)

मण्डलानि विचित्राणि स्थानानि विविधानि च ॥ (१६।२)

गोमूत्रिकाणि चित्राणि गतप्रत्यागतानि च । (१७।१)

परिमोक्षं प्रहाराणां वर्जनं परिधावनम् ॥ (१७।२)

अभिद्रवणम् आक्षेपम् अवस्थानं सविग्रहम् । (१८।१)

परावर्तनसंवर्तम् अवप्लुतम् अथाप्लुतम् । (१८।२)

उपन्यस्तम् अपन्यस्तं गदायुद्धविशारदौ ॥ (१८।३)

एवं तौ विचरन्तौ तु न्यघ्नतां वै परस्परम् । (१९।१)

वञ्चयन्तौ पुनश्चैव चेरतुः कुरुसत्तमौ ॥ (१९।२)

विक्रीडन्तौ सुबलिनौ मण्डलानि प्रचेरतुः । (२०।१)

गदाहस्तौ ततस्तौ तु मण्डलावस्थितौ बली ॥ (२०।२)

दक्षिणं मण्डलं राजन् धार्तराष्ट्रो ऽभ्यवर्तत । (२१।१)

सव्यं तु मण्डलं तत्र भीमसेनो ऽभ्यवर्तत ॥ (२१।२)

तथा तु चरतस्तस्य भीमस्य रणमूर्धनि । (२२।१)

दुर्योधनो महाराज पार्श्वदेशे ऽभ्यताडयत् ॥ (२२।२)

आहतस्तु तदा भीमस्तव पुत्रेण भारत । (२३।१)

आविध्यत गदां गुर्वीं प्रहारं तम् अचिन्तयन् ॥ (२३।२)

इन्द्राशनिसमां घोरां यमदण्डम् इवोद्यताम् । (२४।१)

ददृशुस्ते महाराज भीमसेनस्य तां गदाम् ॥ (२४।२)

आविध्यन्तं गदां दृष्ट्वा भीमसेनं तवात्मजः । (२५।१)

समुद्यम्य गदां घोरां प्रत्यविध्यद् अरिंदमः ॥ (२५।२)

गदामारुतवेगेन तव पुत्रस्य भारत । (२६।१)

शब्द आसीत् सुतुमुलस्तेजश्च समजायत ॥ (२६।२)

स चरन् विविधान्मार्गान्मण्डलानि च भागशः । (२७।१)

समशोभत तेजस्वी भूयो भीमात् सुयोधनः ॥ (२७।२)

आविद्धा सर्ववेगेन भीमेन महती गदा । (२८।१)

सधूमं सार्चिषं चाग्निं मुमोचोग्रा महास्वना ॥ (२८।२)

आधूतां भीमसेनेन गदां दृष्ट्वा सुयोधनः । (२९।१)

अद्रिसारमयीं गुर्वीम् आविध्यन् बह्वशोभत ॥ (२९।२)

गदामारुतवेगं हि दृष्ट्वा तस्य महात्मनः । (३०।१)

भयं विवेश पाण्डून् वै सर्वान् एव ससोमकान् ॥ (३०।२)

तौ दर्शयन्तौ समरे युद्धक्रीडां समन्ततः । (३१।१)

गदाभ्यां सहसान्योन्यम् आजघ्नतुर् अरिंदमौ ॥ (३१।२)

तौ परस्परम् आसाद्य दंष्ट्राभ्यां द्विरदौ यथा । (३२।१)

अशोभेतां महाराज शोणितेन परिप्लुतौ ॥ (३२।२)

एवं तद् अभवद् युद्धं घोररूपम् असंवृतम् । (३३।१)

परिवृत्ते ऽहनि क्रूरं वृत्रवासवयोर् इव ॥ (३३।२)

दृष्ट्वा व्यवस्थितं भीमं तव पुत्रो महाबलः । (३४।१)

चरंश्चित्रतरान्मार्गान् कौन्तेयम् अभिदुद्रुवे ॥ (३४।२)

तस्य भीमो महावेगां जाम्बूनदपरिष्कृताम् । (३५।१)

अभिक्रुद्धस्य क्रुद्धस्तु ताडयामास तां गदाम् ॥ (३५।२)

सविस्फुलिङ्गो निर्ह्रादस्तयोस्तत्राभिघातजः । (३६।१)

प्रादुरासीन्महाराज सृष्टयोर् वज्रयोर् इव ॥ (३६।२)

वेगवत्या तया तत्र भीमसेनप्रमुक्तया । (३७।१)

निपतन्त्या महाराज पृथिवी समकम्पत ॥ (३७।२)

तां नामृष्यत कौरव्यो गदां प्रतिहतां रणे । (३८।१)

मत्तो द्विप इव क्रुद्धः प्रतिकुञ्जरदर्शनात् ॥ (३८।२)

स सव्यं मण्डलं राजन्न् उद्भ्राम्य कृतनिश्चयः । (३९।१)

आजघ्ने मूर्ध्नि कौन्तेयं गदया भीमवेगया ॥ (३९।२)

तया त्वभिहतो भीमः पुत्रेण तव पाण्डवः । (४०।१)

नाकम्पत महाराज तद् अद्भुतम् इवाभवत् ॥ (४०।२)

आश्चर्यं चापि तद् राजन् सर्वसैन्यान्यपूजयन् । (४१।१)

यद् गदाभिहतो भीमो नाकम्पत पदात् पदम् ॥ (४१।२)

ततो गुरुतरां दीप्तां गदां हेमपरिष्कृताम् । (४२।१)

दुर्योधनाय व्यसृजद् भीमो भीमपराक्रमः ॥ (४२।२)

तं प्रहारम् असंभ्रान्तो लाघवेन महाबलः । (४३।१)

मोघं दुर्योधनश्चक्रे तत्राभूद् विस्मयो महान् ॥ (४३।२)

सा तु मोघा गदा राजन् पतन्ती भीमचोदिता । (४४।१)

चालयामास पृथिवीं महानिर्घातनिस्वना ॥ (४४।२)

आस्थाय कौशिकान्मार्गान् उत्पतन् स पुनः पुनः । (४५।१)

गदानिपातं प्रज्ञाय भीमसेनम् अवञ्चयत् ॥ (४५।२)

वञ्चयित्वा तथा भीमं गदया कुरुसत्तमः । (४६।१)

ताडयामास संक्रुद्धो वक्षोदेशे महाबलः ॥ (४६।२)

गदयाभिहतो भीमो मुह्यमानो महारणे । (४७।१)

नाभ्यमन्यत कर्तव्यं पुत्रेणाभ्याहतस्तव ॥ (४७।२)

तस्मिंस्तथा वर्तमाने राजन् सोमकपाण्डवाः । (४८।१)

भृशोपहतसंकल्पा नहृष्टमनसो ऽभवन् ॥ (४८।२)

स तु तेन प्रहारेण मातङ्ग इव रोषितः । (४९।१)

हस्तिवद्धस्तिसंकाशम् अभिदुद्राव ते सुतम् ॥ (४९।२)

ततस्तु रभसो भीमो गदया तनयं तव । (५०।१)

अभिदुद्राव वेगेन सिंहो वनगजं यथा ॥ (५०।२)

उपसृत्य तु राजानं गदामोक्षविशारदः । (५१।१)

आविध्यत गदां राजन् समुद्दिश्य सुतं तव ॥ (५१।२)

अताडयद् भीमसेनः पार्श्वे दुर्योधनं तदा । (५२।१)

स विह्वलः प्रहारेण जानुभ्याम् अगमन्महीम् ॥ (५२।२)

तस्मिंस्तु भरतश्रेष्ठे जानुभ्याम् अवनीं गते । (५३।१)

उदतिष्ठत् ततो नादः सृञ्जयानां जगत्पते ॥ (५३।२)

तेषां तु निनदं श्रुत्वा सृञ्जयानां नरर्षभः । (५४।१)

अमर्षाद् भरतश्रेष्ठ पुत्रस्ते समकुप्यत ॥ (५४।२)

उत्थाय तु महाबाहुः क्रुद्धो नाग इव श्वसन् । (५५।१)

दिधक्षन्न् इव नेत्राभ्यां भीमसेनम् अवैक्षत ॥ (५५।२)

ततः स भरतश्रेष्ठो गदापाणिर् अभिद्रवत् । (५६।१)

प्रमथिष्यन्न् इव शिरो भीमसेनस्य संयुगे ॥ (५६।२)

स महात्मा महात्मानं भीमं भीमपराक्रमः । (५७।१)

अताडयच्छङ्खदेशे स चचालाचलोपमः ॥ (५७।२)

स भूयः शुशुभे पार्थस्ताडितो गदया रणे । (५८।१)

उद्भिन्नरुधिरो राजन् प्रभिन्न इव कुञ्जरः ॥ (५८।२)

ततो गदां वीरहणीम् अयस्मयीं प्रगृह्य वज्राशनितुल्यनिस्वनाम् । (५९।१)

अताडयच्छत्रुम् अमित्रकर्शनो बलेन विक्रम्य धनंजयाग्रजः ॥ (५९।२)

स भीमसेनाभिहतस्तवात्मजः पपात संकम्पितदेहबन्धनः । (६०।१)

सुपुष्पितो मारुतवेगताडितो महावने साल इवावघूर्णितः ॥ (६०।२)

ततः प्रणेदुर् जहृषुश्च पाण्डवाः समीक्ष्य पुत्रं पतितं क्षितौ तव । (६१।१)

ततः सुतस्ते प्रतिलभ्य चेतनां समुत्पपात द्विरदो यथा ह्रदात् ॥ (६१।२)

स पार्थिवो नित्यम् अमर्षितस्तदा महारथः शिक्षितवत् परिभ्रमन् । (६२।१)

अताडयत् पाण्डवम् अग्रतः स्थितं स विह्वलाङ्गो जगतीम् उपास्पृशत् ॥ (६२।२)

स सिंहनादान् विननाद कौरवो निपात्य भूमौ युधि भीमम् ओजसा । (६३।१)

बिभेद चैवाशनितुल्यतेजसा गदानिपातेन शरीररक्षणम् ॥ (६३।२)

ततो ऽन्तरिक्षे निनदो महान् अभूद् दिवौकसाम् अप्सरसां च नेदुषाम् । (६४।१)

पपात चोच्चैर् अमरप्रवेरितं विचित्रपुष्पोत्करवर्षम् उत्तमम् ॥ (६४।२)

ततः परान् आविशद् उत्तमं भयं समीक्ष्य भूमौ पतितं नरोत्तमम् । (६५।१)

अहीयमानं च बलेन कौरवं निशम्य भेदं च दृढस्य वर्मणः ॥ (६५।२)

ततो मुहूर्ताद् उपलभ्य चेतनां प्रमृज्य वक्त्रं रुधिरार्द्रम् आत्मनः । (६६।१)

धृतिं समालम्ब्य विवृत्तलोचनो बलेन संस्तभ्य वृकोदरः स्थितः ॥ (६६।२)