MBh, 5, 4
Select a line for its word-by-word analysis.
न हि दुर्योधनो राज्यं मधुरेण प्रदास्यति ॥ (१।३)
na hi duryodhano rājyaṃ madhureṇa pradāsyati ||
अनुवर्त्स्यति तं चापि धृतराष्ट्रः सुतप्रियः । (२।१)
anuvartsyati taṃ cāpi dhṛtarāṣṭraḥ sutapriyaḥ |
भीष्मद्रोणौ च कार्पण्यान्मौर्ख्याद् राधेयसौबलौ ॥ (२।२)
bhīṣmadroṇau ca kārpaṇyānmaurkhyād rādheyasaubalau ||
न तु वाच्यो मृदु वचो धार्तराष्ट्रः कथंचन । (४।१)
na tu vācyo mṛdu vaco dhārtarāṣṭraḥ kathaṃcana |
न हि मार्दवसाध्यो ऽसौ पापबुद्धिर् मतो मम ॥ (४।२)
na hi mārdavasādhyo 'sau pāpabuddhir mato mama ||
गर्दभे मार्दवं कुर्याद् गोषु तीक्ष्णं समाचरेत् । (५।१)
gardabhe mārdavaṃ kuryād goṣu tīkṣṇaṃ samācaret |
मृदु दुर्योधने वाक्यं यो ब्रूयात् पापचेतसि ॥ (५।२)
mṛdu duryodhane vākyaṃ yo brūyāt pāpacetasi ||
प्रस्थापयाम मित्रेभ्यो बलान्युद्योजयन्तु नः ॥ (७।२)
prasthāpayāma mitrebhyo balānyudyojayantu naḥ ||
शल्यस्य धृष्टकेतोश्च जयत्सेनस्य चाभिभोः । (८।१)
śalyasya dhṛṣṭaketośca jayatsenasya cābhibhoḥ |
केकयानां च सर्वेषां दूता गच्छन्तु शीघ्रगाः ॥ (८।२)
kekayānāṃ ca sarveṣāṃ dūtā gacchantu śīghragāḥ ||
पूर्वाभिपन्नाः सन्तश्च भजन्ते पूर्वचोदकम् ॥ (९।२)
pūrvābhipannāḥ santaśca bhajante pūrvacodakam ||
तत् त्वरध्वं नरेन्द्राणां पूर्वम् एव प्रचोदने । (१०।१)
tat tvaradhvaṃ narendrāṇāṃ pūrvam eva pracodane |
महद्धि कार्यं वोढव्यम् इति मे वर्तते मतिः ॥ (१०।२)
mahaddhi kāryaṃ voḍhavyam iti me vartate matiḥ ||
शल्यस्य प्रेष्यतां शीघ्रं ये च तस्यानुगा नृपाः । (११।१)
śalyasya preṣyatāṃ śīghraṃ ye ca tasyānugā nṛpāḥ |
आनीयतां बृहन्तश्च सेनाबिन्दुश्च पार्थिवः । (१३।१)
ānīyatāṃ bṛhantaśca senābinduśca pārthivaḥ |
पापजित् प्रतिविन्ध्यश्च चित्रवर्मा सुवास्तुकः ॥ (१३।२)
pāpajit prativindhyaśca citravarmā suvāstukaḥ ||
बाह्लीको मुञ्जकेशश्च चैद्याधिपतिर् एव च । (१४।१)
bāhlīko muñjakeśaśca caidyādhipatir eva ca |
सुपार्श्वश्च सुबाहुश्च पौरवश्च महारथः ॥ (१४।२)
supārśvaśca subāhuśca pauravaśca mahārathaḥ ||
क्राथपुत्रश्च दुर्धर्षः पार्वतीयाश्च ये नृपाः ॥ (१६।२)
krāthaputraśca durdharṣaḥ pārvatīyāśca ye nṛpāḥ ||
जानकिश्च सुशर्मा च मणिमान् पौतिमत्स्यकः । (१७।१)
jānakiśca suśarmā ca maṇimān pautimatsyakaḥ |
पांसुराष्ट्राधिपश्चैव धृष्टकेतुश्च वीर्यवान् ॥ (१७।२)
pāṃsurāṣṭrādhipaścaiva dhṛṣṭaketuśca vīryavān ||
औड्रश्च दण्डधारश्च बृहत्सेनश्च वीर्यवान् । (१८।१)
auḍraśca daṇḍadhāraśca bṛhatsenaśca vīryavān |
अपराजितो निषादश्च श्रेणिमान् वसुमान् अपि ॥ (१८।२)
aparājito niṣādaśca śreṇimān vasumān api ||
समर्थश्च सुवीरश्च मार्जारः कन्यकस्तथा ॥ (२०।२)
samarthaśca suvīraśca mārjāraḥ kanyakastathā ||
नीलश्च वीरधर्मा च भूमिपालश्च वीर्यवान् ॥ (२१।२)
nīlaśca vīradharmā ca bhūmipālaśca vīryavān ||
दुर्जयो दन्तवक्त्रश्च रुक्मी च जनमेजयः । (२२।१)
durjayo dantavaktraśca rukmī ca janamejayaḥ |
कारूषकाश्च राजानः क्षेमधूर्तिश्च वीर्यवान् ॥ (२३।२)
kārūṣakāśca rājānaḥ kṣemadhūrtiśca vīryavān ||
उद्भवः क्षेमकश्चैव वाटधानश्च पार्थिवः । (२४।१)
udbhavaḥ kṣemakaścaiva vāṭadhānaśca pārthivaḥ |
श्रुतायुश्च दृढायुश्च शाल्वपुत्रश्च वीर्यवान् ॥ (२४।२)
śrutāyuśca dṛḍhāyuśca śālvaputraśca vīryavān ||
कुमारश्च कलिङ्गानाम् ईश्वरो युद्धदुर्मदः । (२५।१)
kumāraśca kaliṅgānām īśvaro yuddhadurmadaḥ |
एतेषां प्रेष्यतां शीघ्रम् एतद्धि मम रोचते ॥ (२५।२)
eteṣāṃ preṣyatāṃ śīghram etaddhi mama rocate ||
अयं च ब्राह्मणः शीघ्रं मम राजन् पुरोहितः । (२६।१)
ayaṃ ca brāhmaṇaḥ śīghraṃ mama rājan purohitaḥ |
प्रेष्यतां धृतराष्ट्राय वाक्यम् अस्मिन् समर्प्यताम् ॥ (२६।२)
preṣyatāṃ dhṛtarāṣṭrāya vākyam asmin samarpyatām ||
यथा दुर्योधनो वाच्यो यथा शांतनवो नृपः । (२७।१)
yathā duryodhano vācyo yathā śāṃtanavo nṛpaḥ |
धृतराष्ट्रो यथा वाच्यो द्रोणश्च विदुषां वरः ॥ (२७।२)
dhṛtarāṣṭro yathā vācyo droṇaśca viduṣāṃ varaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.