व्यास उवाच । (१।१)

अथ चेद् रोचयेद् एतद् द्रुह्येत मनसा तथा । (१।२)

उन्मज्जंश्च निमज्जंश्च ज्ञानवान् प्लववान् भवेत् ॥ (१।३)

प्रज्ञया निर्मितैर् धीरास्तारयन्त्यबुधान् प्लवैः । (२।१)

नाबुधास्तारयन्त्यन्यान् आत्मानं वा कथंचन ॥ (२।२)

छिन्नदोषो मुनिर् योगान् युक्तो युञ्जीत द्वादश । (३।१)

दशकर्मसुखान् अर्थान् उपायापायनिर्भयः ॥ (३।२)

चक्षुर् आचारवित् प्राज्ञो मनसा दर्शनेन च । (४।१)

यच्छेद् वाङ्मनसी बुद्ध्या य इच्छेज्ज्ञानम् उत्तमम् । (४।२)

ज्ञानेन यच्छेद् आत्मानं य इच्छेच्छान्तिम् आत्मनः ॥ (४।३)

एतेषां चेद् अनुद्रष्टा पुरुषो ऽपि सुदारुणः । (५।१)

यदि वा सर्ववेदज्ञो यदि वाप्यनृचो ऽजपः ॥ (५।२)

यदि वा धार्मिको यज्वा यदि वा पापकृत्तमः । (६।१)

यदि वा पुरुषव्याघ्रो यदि वा क्लैब्यधारिता ॥ (६।२)

तरत्येव महादुर्गं जरामरणसागरम् । (७।१)

एवं ह्येतेन योगेन युञ्जानो ऽप्येकम् अन्ततः । (७।२)

अपि जिज्ञासमानो हि शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥ (७।३)

धर्मोपस्थो ह्रीवरूथ उपायापायकूबरः । (८।१)

अपानाक्षः प्राणयुगः प्रज्ञायुर् जीवबन्धनः ॥ (८।२)

चेतनाबन्धुरश्चारुर् आचारग्रहनेमिवान् । (९।१)

दर्शनस्पर्शनवहो घ्राणश्रवणवाहनः ॥ (९।२)

प्रज्ञानाभिः सर्वतन्त्रप्रतोदो ज्ञानसारथिः । (१०।१)

क्षेत्रज्ञाधिष्ठितो धीरः श्रद्धादमपुरःसरः ॥ (१०।२)

त्यागवर्त्मानुगः क्षेम्यः शौचगो ध्यानगोचरः । (११।१)

जीवयुक्तो रथो दिव्यो ब्रह्मलोके विराजते ॥ (११।२)

अथ संत्वरमाणस्य रथम् एतं युयुक्षतः । (१२।१)

अक्षरं गन्तुमनसो विधिं वक्ष्यामि शीघ्रगम् ॥ (१२।२)

सप्त यो धारणाः कृत्स्ना वाग्यतः प्रतिपद्यते । (१३।१)

पृष्ठतः पार्श्वतश्चान्या यावत्यस्ताः प्रधारणाः ॥ (१३।२)

क्रमशः पार्थिवं यच्च वायव्यं खं तथा पयः । (१४।१)

ज्योतिषो यत् तद् ऐश्वर्यम् अहंकारस्य बुद्धितः ॥ (१४।२)

अव्यक्तस्य तथैश्वर्यं क्रमशः प्रतिपद्यते । (१५।१)

विक्रमाश्चापि यस्यैते तथा युङ्क्ते स योगतः ॥ (१५।२)

अथास्य योगयुक्तस्य सिद्धिम् आत्मनि पश्यतः । (१६।१)

निर्मथ्यमानः सूक्ष्मत्वाद् रूपाणीमानि दर्शयेत् ॥ (१६।२)

शैशिरस्तु यथा धूमः सूक्ष्मः संश्रयते नभः । (१७।१)

तथा देहाद् विमुक्तस्य पूर्वरूपं भवत्युत ॥ (१७।२)

अथ धूमस्य विरमे द्वितीयं रूपदर्शनम् । (१८।१)

जलरूपम् इवाकाशे तत्रैवात्मनि पश्यति ॥ (१८।२)

अपां व्यतिक्रमे चापि वह्निरूपं प्रकाशते । (१९।१)

तस्मिन्न् उपरते चास्य पीतवस्त्रवद् इष्यते । (१९।२)

ऊर्णारूपसवर्णं च तस्य रूपं प्रकाशते ॥ (१९।३)

अथ श्वेतां गतिं गत्वा वायव्यं सूक्ष्मम् अप्यजः । (२०।१)

अशुक्लं चेतसः सौक्ष्म्यम् अव्यक्तं ब्रह्मणो ऽस्य वै ॥ (२०।२)

एतेष्वपि हि जातेषु फलजातानि मे शृणु । (२१।१)

जातस्य पार्थिवैश्वर्ये सृष्टिर् इष्टा विधीयते ॥ (२१।२)

प्रजापतिर् इवाक्षोभ्यः शरीरात् सृजति प्रजाः । (२२।१)

अङ्गुल्यङ्गुष्ठमात्रेण हस्तपादेन वा तथा ॥ (२२।२)

पृथिवीं कम्पयत्येको गुणो वायोर् इति स्मृतः । (२३।१)

आकाशभूतश्चाकाशे सवर्णत्वात् प्रणश्यति ॥ (२३।२)

वर्णतो गृह्यते चापि कामात् पिबति चाशयान् । (२४।१)

न चास्य तेजसा रूपं दृश्यते शाम्यते तथा ॥ (२४।२)

अहंकारस्य विजितेः पञ्चैते स्युर् वशानुगाः । (२५।१)

षण्णाम् आत्मनि बुद्धौ च जितायां प्रभवत्यथ ॥ (२५।२)

निर्दोषा प्रतिभा ह्येनं कृत्स्ना समभिवर्तते । (२६।१)

तथैव व्यक्तम् आत्मानम् अव्यक्तं प्रतिपद्यते ॥ (२६।२)

यतो निःसरते लोको भवति व्यक्तसंज्ञकः । (२७।१)

तत्राव्यक्तमयीं व्याख्यां शृणु त्वं विस्तरेण मे । (२७।२)

तथा व्यक्तमयीं चैव संख्यां पूर्वं निबोध मे ॥ (२७।३)

पञ्चविंशतितत्त्वानि तुल्यान्युभयतः समम् । (२८।१)

योगे सांख्ये ऽपि च तथा विशेषांस्तत्र मे शृणु ॥ (२८।२)

प्रोक्तं तद् व्यक्तम् इत्येव जायते वर्धते च यत् । (२९।१)

जीर्यते म्रियते चैव चतुर्भिर् लक्षणैर् युतम् ॥ (२९।२)

विपरीतम् अतो यत् तु तद् अव्यक्तम् उदाहृतम् । (३०।१)

द्वावात्मानौ च वेदेषु सिद्धान्तेष्वप्युदाहृतौ ॥ (३०।२)

चतुर्लक्षणजं त्वन्यं चतुर्वर्गं प्रचक्षते । (३१।१)

व्यक्तम् अव्यक्तजं चैव तथा बुद्धम् अथेतरत् । (३१।२)

सत्त्वं क्षेत्रज्ञ इत्येतद् द्वयम् अप्यनुदर्शितम् ॥ (३१।३)

द्वावात्मानौ च वेदेषु विषयेषु च रज्यतः । (३२।१)

विषयात् प्रतिसंहारः सांख्यानां सिद्धिलक्षणम् ॥ (३२।२)

निर्ममश्चानहंकारो निर्द्वंद्वश्छिन्नसंशयः । (३३।१)

नैव क्रुध्यति न द्वेष्टि नानृता भाषते गिरः ॥ (३३।२)

आक्रुष्टस्ताडितश्चैव मैत्रेण ध्याति नाशुभम् । (३४।१)

वाग्दण्डकर्ममनसां त्रयाणां च निवर्तकः ॥ (३४।२)

समः सर्वेषु भूतेषु ब्रह्माणम् अभिवर्तते । (३५।१)

नैवेच्छति न चानिच्छो यात्रामात्रव्यवस्थितः ॥ (३५।२)

अलोलुपो ऽव्यथो दान्तो न कृती न निराकृतिः । (३६।१)

नास्येन्द्रियम् अनेकाग्रं नातिक्षिप्तमनोरथः । (३६।२)

अहिंस्रः सर्वभूतानाम् ईदृक् सांख्यो विमुच्यते ॥ (३६।३)

अथ योगाद् विमुच्यन्ते कारणैर् यैर् निबोध मे । (३७।१)

योगैश्वर्यम् अतिक्रान्तो यो ऽतिक्रामति मुच्यते ॥ (३७।२)

इत्येषा भावजा बुद्धिः कथिता ते न संशयः । (३८।१)

एवं भवति निर्द्वंद्वो ब्रह्माणं चाधिगच्छति ॥ (३८।२)