MBh, 2, 8
Select a line for its word-by-word analysis.
कथयिष्ये सभां दिव्यां युधिष्ठिर निबोध ताम् । (१।२)
kathayiṣye sabhāṃ divyāṃ yudhiṣṭhira nibodha tām |
वैवस्वतस्य याम् अर्थे विश्वकर्मा चकार ह ॥ (१।३)
vaivasvatasya yām arthe viśvakarmā cakāra ha ||
न शोको न जरा तस्यां क्षुत्पिपासे न चाप्रियम् । (४।१)
na śoko na jarā tasyāṃ kṣutpipāse na cāpriyam |
न च दैन्यं क्लमो वापि प्रतिकूलं न चाप्युत ॥ (४।२)
na ca dainyaṃ klamo vāpi pratikūlaṃ na cāpyuta ||
सर्वे कामाः स्थितास्तस्यां ये दिव्या ये च मानुषाः । (५।१)
sarve kāmāḥ sthitāstasyāṃ ye divyā ye ca mānuṣāḥ |
लेह्यं चोष्यं च पेयं च हृद्यं स्वादु मनोहरम् ॥ (५।३)
lehyaṃ coṣyaṃ ca peyaṃ ca hṛdyaṃ svādu manoharam ||
पुण्यगन्धाः स्रजस्तत्र नित्यपुष्पफलद्रुमाः । (६।१)
puṇyagandhāḥ srajastatra nityapuṣpaphaladrumāḥ |
वृक्षाश्च विविधास्तत्र नित्यपुष्पा मनोरमाः । (६।३)
vṛkṣāśca vividhāstatra nityapuṣpā manoramāḥ |
तस्यां राजर्षयः पुण्यास्तथा ब्रह्मर्षयो ऽमलाः । (७।१)
tasyāṃ rājarṣayaḥ puṇyāstathā brahmarṣayo 'malāḥ |
त्रसदस्युश्च तुरयः कृतवीर्यः श्रुतश्रवाः ॥ (८।२)
trasadasyuśca turayaḥ kṛtavīryaḥ śrutaśravāḥ ||
प्रतर्दनः शिबिर् मत्स्यः पृथ्वक्षो ऽथ बृहद्रथः ॥ (९।२)
pratardanaḥ śibir matsyaḥ pṛthvakṣo 'tha bṛhadrathaḥ ||
ऐडो मरुत्तः कुशिकः सांकाश्यः सांकृतिर् भवः । (१०।१)
aiḍo maruttaḥ kuśikaḥ sāṃkāśyaḥ sāṃkṛtir bhavaḥ |
चतुरश्वः सदश्वोर्मिः कार्तवीर्यश्च पार्थिवः ॥ (१०।२)
caturaśvaḥ sadaśvormiḥ kārtavīryaśca pārthivaḥ ||
लोमपादो ऽनरण्यश्च लोहितः पूरुर् उद्वहः ॥ (११।५)
lomapādo 'naraṇyaśca lohitaḥ pūrur udvahaḥ ||
व्यश्वः सदश्वो वध्र्यश्वः पञ्चहस्तः पृथुश्रवाः । (१२।१)
vyaśvaḥ sadaśvo vadhryaśvaḥ pañcahastaḥ pṛthuśravāḥ |
आर्ष्टिषेणो दिलीपश्च महात्मा चाप्युशीनरः ॥ (१३।२)
ārṣṭiṣeṇo dilīpaśca mahātmā cāpyuśīnaraḥ ||
अङ्गो ऽरिष्टश्च वेनश्च दुःषन्तः संजयो जयः ॥ (१४।२)
aṅgo 'riṣṭaśca venaśca duḥṣantaḥ saṃjayo jayaḥ ||
भाङ्गास्वरिः सुनीथश्च निषधो ऽथ त्विषीरथः । (१५।१)
bhāṅgāsvariḥ sunīthaśca niṣadho 'tha tviṣīrathaḥ |
करंधमो बाह्लिकश्च सुद्युम्नो बलवान्मधुः । (१५।२)
karaṃdhamo bāhlikaśca sudyumno balavānmadhuḥ |
व्यश्वः साश्वः कृशाश्वश्च शशबिन्दुश्च पार्थिवः । (१६।२)
vyaśvaḥ sāśvaḥ kṛśāśvaśca śaśabinduśca pārthivaḥ |
राजा दशरथश्चैव ककुत्स्थो ऽथ प्रवर्धनः । (१६।३)
rājā daśarathaścaiva kakutstho 'tha pravardhanaḥ |
रामो दाशरथिश्चैव लक्ष्मणो ऽथ प्रतर्दनः ॥ (१६।४)
rāmo dāśarathiścaiva lakṣmaṇo 'tha pratardanaḥ ||
जामदग्न्यो ऽथ रामो ऽत्र नाभागसगरौ तथा ॥ (१७।२)
jāmadagnyo 'tha rāmo 'tra nābhāgasagarau tathā ||
भूरिद्युम्नो महाश्वश्च पृथ्वश्वो जनकस्तथा । (१८।१)
bhūridyumno mahāśvaśca pṛthvaśvo janakastathā |
इन्द्रद्युम्नो भीमजानुर् गयः पृष्ठो नयो ऽनघः ॥ (१९।२)
indradyumno bhīmajānur gayaḥ pṛṣṭho nayo 'naghaḥ ||
पद्मो ऽथ मुचुकुन्दश्च भूरिद्युम्नः प्रसेनजित् । (२०।१)
padmo 'tha mucukundaśca bhūridyumnaḥ prasenajit |
अरिष्टनेमिः प्रद्युम्नः पृथगश्वो ऽजकस्तथा ॥ (२०।२)
ariṣṭanemiḥ pradyumnaḥ pṛthagaśvo 'jakastathā ||
शतं मत्स्या नृपतयः शतं नीपाः शतं हयाः । (२१।१)
śataṃ matsyā nṛpatayaḥ śataṃ nīpāḥ śataṃ hayāḥ |
शतं च ब्रह्मदत्तानाम् ईरिणां वैरिणां शतम् । (२२।१)
śataṃ ca brahmadattānām īriṇāṃ vairiṇāṃ śatam |
भीष्माणां द्वे शते ऽप्यत्र भीमानां तु तथा शतम् । (२२।२)
bhīṣmāṇāṃ dve śate 'pyatra bhīmānāṃ tu tathā śatam |
शतं च प्रतिविन्ध्यानां शतं नागाः शतं हयाः । (२२।३)
śataṃ ca prativindhyānāṃ śataṃ nāgāḥ śataṃ hayāḥ |
शंतनुश्चैव राजर्षिः पाण्डुश्चैव पिता तव ॥ (२२।५)
śaṃtanuścaiva rājarṣiḥ pāṇḍuścaiva pitā tava ||
वृषादर्भिश्च राजर्षिर् धाम्ना सह समन्त्रिणा ॥ (२३।२)
vṛṣādarbhiśca rājarṣir dhāmnā saha samantriṇā ||
इष्ट्वाश्वमेधैर् बहुभिर् महद्भिर् भूरिदक्षिणैः ॥ (२४।२)
iṣṭvāśvamedhair bahubhir mahadbhir bhūridakṣiṇaiḥ ||
एते राजर्षयः पुण्याः कीर्तिमन्तो बहुश्रुताः । (२५।१)
ete rājarṣayaḥ puṇyāḥ kīrtimanto bahuśrutāḥ |
तस्यां सभायां राजर्षे वैवस्वतम् उपासते ॥ (२५।२)
tasyāṃ sabhāyāṃ rājarṣe vaivasvatam upāsate ||
अगस्त्यो ऽथ मतङ्गश्च कालो मृत्युस्तथैव च । (२६।१)
agastyo 'tha mataṅgaśca kālo mṛtyustathaiva ca |
यज्वानश्चैव सिद्धाश्च ये च योगशरीरिणः ॥ (२६।२)
yajvānaścaiva siddhāśca ye ca yogaśarīriṇaḥ ||
अग्निष्वात्ताश्च पितरः फेनपाश्चोष्मपाश्च ये । (२७।१)
agniṣvāttāśca pitaraḥ phenapāścoṣmapāśca ye |
स्वधावन्तो बर्हिषदो मूर्तिमन्तस्तथापरे ॥ (२७।२)
svadhāvanto barhiṣado mūrtimantastathāpare ||
कालचक्रं च साक्षाच्च भगवान् हव्यवाहनः । (२८।१)
kālacakraṃ ca sākṣācca bhagavān havyavāhanaḥ |
अशक्याः परिसंख्यातुं नामभिः कर्मभिस्तथा ॥ (३०।२)
aśakyāḥ parisaṃkhyātuṃ nāmabhiḥ karmabhistathā ||
दीर्घकालं तपस्तप्त्वा निर्मिता विश्वकर्मणा ॥ (३१।२)
dīrghakālaṃ tapastaptvā nirmitā viśvakarmaṇā ||
ताम् उग्रतपसो यान्ति सुव्रताः सत्यवादिनः ॥ (३२।२)
tām ugratapaso yānti suvratāḥ satyavādinaḥ ||
शान्ताः संन्यासिनः सिद्धाः पूताः पुण्येन कर्मणा । (३३।१)
śāntāḥ saṃnyāsinaḥ siddhāḥ pūtāḥ puṇyena karmaṇā |
सर्वे भास्वरदेहाश्च सर्वे च विरजोऽम्बराः ॥ (३३।२)
sarve bhāsvaradehāśca sarve ca virajo'mbarāḥ ||
चित्राङ्गदाश्चित्रमाल्याः सर्वे ज्वलितकुण्डलाः । (३४।१)
citrāṅgadāścitramālyāḥ sarve jvalitakuṇḍalāḥ |
सुकृतैः कर्मभिः पुण्यैः परिबर्हैर् विभूषिताः ॥ (३४।२)
sukṛtaiḥ karmabhiḥ puṇyaiḥ paribarhair vibhūṣitāḥ ||
गन्धर्वाश्च महात्मानः शतशश्चाप्सरोगणाः । (३५।१)
gandharvāśca mahātmānaḥ śataśaścāpsarogaṇāḥ |
वादित्रं नृत्तगीतं च हास्यं लास्यं च सर्वशः ॥ (३५।२)
vāditraṃ nṛttagītaṃ ca hāsyaṃ lāsyaṃ ca sarvaśaḥ ||
पुण्याश्च गन्धाः शब्दाश्च तस्यां पार्थ समन्ततः । (३६।१)
puṇyāśca gandhāḥ śabdāśca tasyāṃ pārtha samantataḥ |
दिव्यानि माल्यानि च ताम् उपतिष्ठन्ति सर्वशः ॥ (३६।२)
divyāni mālyāni ca tām upatiṣṭhanti sarvaśaḥ ||
शतं शतसहस्राणि धर्मिणां तं प्रजेश्वरम् । (३७।१)
śataṃ śatasahasrāṇi dharmiṇāṃ taṃ prajeśvaram |
वरुणस्यापि वक्ष्यामि सभां पुष्करमालिनीम् । (३८।२)
varuṇasyāpi vakṣyāmi sabhāṃ puṣkaramālinīm |
त्वम् एकाग्रमना राजन्न् अवधारय पार्थिव ॥ (३८।३)
tvam ekāgramanā rājann avadhāraya pārthiva ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.