महाभारतMahābhārata

MBh, 10, 4

1287 of 1995 · 71 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

कृप उवाच । (१।१)

kṛpa uvāca

1.2१.२

दिष्ट्या ते प्रतिकर्तव्ये मतिर् जातेयम् अच्युत । (१।२)

diṣṭyā te pratikartavye matir jāteyam acyuta |

1.3१.३

न त्वा वारयितुं शक्तो वज्रपाणिर् अपि स्वयम् ॥ (१।३)

na tvā vārayituṃ śakto vajrapāṇir api svayam ||

2.1२.१

अनुयास्यावहे त्वां तु प्रभाते सहितावुभौ । (२।१)

anuyāsyāvahe tvāṃ tu prabhāte sahitāvubhau |

2.2२.२

अद्य रात्रौ विश्रमस्व विमुक्तकवचध्वजः ॥ (२।२)

adya rātrau viśramasva vimuktakavacadhvajaḥ ||

3.1३.१

अहं त्वाम् अनुयास्यामि कृतवर्मा च सात्वतः । (३।१)

ahaṃ tvām anuyāsyāmi kṛtavarmā ca sātvataḥ |

3.2३.२

परान् अभिमुखं यान्तं रथावास्थाय दंशितौ ॥ (३।२)

parān abhimukhaṃ yāntaṃ rathāvāsthāya daṃśitau ||

4.1४.१

आवाभ्यां सहितः शत्रूञ् श्वो ऽसि हन्ता समागमे । (४।१)

āvābhyāṃ sahitaḥ śatrūñ śvo 'si hantā samāgame |

4.2४.२

विक्रम्य रथिनां श्रेष्ठ पाञ्चालान् सपदानुगान् ॥ (४।२)

vikramya rathināṃ śreṣṭha pāñcālān sapadānugān ||

5.1५.१

शक्तस्त्वम् असि विक्रान्तुं विश्रमस्व निशाम् इमाम् । (५।१)

śaktastvam asi vikrāntuṃ viśramasva niśām imām |

5.2५.२

चिरं ते जाग्रतस्तात स्वप तावन्निशाम् इमाम् ॥ (५।२)

ciraṃ te jāgratastāta svapa tāvanniśām imām ||

6.1६.१

विश्रान्तश्च विनिद्रश्च स्वस्थचित्तश्च मानद । (६।१)

viśrāntaśca vinidraśca svasthacittaśca mānada |

6.2६.२

समेत्य समरे शत्रून् वधिष्यसि न संशयः ॥ (६।२)

sametya samare śatrūn vadhiṣyasi na saṃśayaḥ ||

7.1७.१

न हि त्वा रथिनां श्रेष्ठ प्रगृहीतवरायुधम् । (७।१)

na hi tvā rathināṃ śreṣṭha pragṛhītavarāyudham |

7.2७.२

जेतुम् उत्सहते कश्चिद् अपि देवेषु पावकिः ॥ (७।२)

jetum utsahate kaścid api deveṣu pāvakiḥ ||

8.1८.१

कृपेण सहितं यान्तं युक्तं च कृतवर्मणा । (८।१)

kṛpeṇa sahitaṃ yāntaṃ yuktaṃ ca kṛtavarmaṇā |

8.2८.२

को द्रौणिं युधि संरब्धं योधयेद् अपि देवराट् ॥ (८।२)

ko drauṇiṃ yudhi saṃrabdhaṃ yodhayed api devarāṭ ||

9.1९.१

ते वयं परिविश्रान्ता विनिद्रा विगतज्वराः । (९।१)

te vayaṃ pariviśrāntā vinidrā vigatajvarāḥ |

9.2९.२

प्रभातायां रजन्यां वै निहनिष्याम शात्रवान् ॥ (९।२)

prabhātāyāṃ rajanyāṃ vai nihaniṣyāma śātravān ||

10.1१०.१

तव ह्यस्त्राणि दिव्यानि मम चैव न संशयः । (१०।१)

tava hyastrāṇi divyāni mama caiva na saṃśayaḥ |

10.2१०.२

सात्वतो ऽपि महेष्वासो नित्यं युद्धेषु कोविदः ॥ (१०।२)

sātvato 'pi maheṣvāso nityaṃ yuddheṣu kovidaḥ ||

11.1११.१

ते वयं सहितास्तात सर्वाञ् शत्रून् समागतान् । (११।१)

te vayaṃ sahitāstāta sarvāñ śatrūn samāgatān |

11.2११.२

प्रसह्य समरे हत्वा प्रीतिं प्राप्स्याम पुष्कलाम् । (११।२)

prasahya samare hatvā prītiṃ prāpsyāma puṣkalām |

11.3११.३

विश्रमस्व त्वम् अव्यग्रः स्वप चेमां निशां सुखम् ॥ (११।३)

viśramasva tvam avyagraḥ svapa cemāṃ niśāṃ sukham ||

12.1१२.१

अहं च कृतवर्मा च प्रयान्तं त्वां नरोत्तम । (१२।१)

ahaṃ ca kṛtavarmā ca prayāntaṃ tvāṃ narottama |

12.2१२.२

अनुयास्याव सहितौ धन्विनौ परतापिनौ । (१२।२)

anuyāsyāva sahitau dhanvinau paratāpinau |

12.3१२.३

रथिनं त्वरया यान्तं रथावास्थाय दंशितौ ॥ (१२।३)

rathinaṃ tvarayā yāntaṃ rathāvāsthāya daṃśitau ||

13.1१३.१

स गत्वा शिबिरं तेषां नाम विश्राव्य चाहवे । (१३।१)

sa gatvā śibiraṃ teṣāṃ nāma viśrāvya cāhave |

13.2१३.२

ततः कर्तासि शत्रूणां युध्यतां कदनं महत् ॥ (१३।२)

tataḥ kartāsi śatrūṇāṃ yudhyatāṃ kadanaṃ mahat ||

14.1१४.१

कृत्वा च कदनं तेषां प्रभाते विमले ऽहनि । (१४।१)

kṛtvā ca kadanaṃ teṣāṃ prabhāte vimale 'hani |

14.2१४.२

विहरस्व यथा शक्रः सूदयित्वा महासुरान् ॥ (१४।२)

viharasva yathā śakraḥ sūdayitvā mahāsurān ||

15.1१५.१

त्वं हि शक्तो रणे जेतुं पाञ्चालानां वरूथिनीम् । (१५।१)

tvaṃ hi śakto raṇe jetuṃ pāñcālānāṃ varūthinīm |

15.2१५.२

दैत्यसेनाम् इव क्रुद्धः सर्वदानवसूदनः ॥ (१५।२)

daityasenām iva kruddhaḥ sarvadānavasūdanaḥ ||

16.1१६.१

मया त्वां सहितं संख्ये गुप्तं च कृतवर्मणा । (१६।१)

mayā tvāṃ sahitaṃ saṃkhye guptaṃ ca kṛtavarmaṇā |

16.2१६.२

न सहेत विभुः साक्षाद् वज्रपाणिर् अपि स्वयम् ॥ (१६।२)

na saheta vibhuḥ sākṣād vajrapāṇir api svayam ||

17.1१७.१

न चाहं समरे तात कृतवर्मा तथैव च । (१७।१)

na cāhaṃ samare tāta kṛtavarmā tathaiva ca |

17.2१७.२

अनिर्जित्य रणे पाण्डून् व्यपयास्याव कर्हिचित् ॥ (१७।२)

anirjitya raṇe pāṇḍūn vyapayāsyāva karhicit ||

18.1१८.१

हत्वा च समरे क्षुद्रान् पाञ्चालान् पाण्डुभिः सह । (१८।१)

hatvā ca samare kṣudrān pāñcālān pāṇḍubhiḥ saha |

18.2१८.२

निवर्तिष्यामहे सर्वे हता वा स्वर्गगा वयम् ॥ (१८।२)

nivartiṣyāmahe sarve hatā vā svargagā vayam ||

19.1१९.१

सर्वोपायैः सहायास्ते प्रभाते वयम् एव हि । (१९।१)

sarvopāyaiḥ sahāyāste prabhāte vayam eva hi |

19.2१९.२

सत्यम् एतन्महाबाहो प्रब्रवीमि तवानघ ॥ (१९।२)

satyam etanmahābāho prabravīmi tavānagha ||

20.1२०.१

एवम् उक्तस्ततो द्रौणिर् मातुलेन हितं वचः । (२०।१)

evam uktastato drauṇir mātulena hitaṃ vacaḥ |

20.2२०.२

अब्रवीन्मातुलं राजन् क्रोधाद् उद्वृत्य लोचने ॥ (२०।२)

abravīnmātulaṃ rājan krodhād udvṛtya locane ||

21.1२१.१

आतुरस्य कुतो निद्रा नरस्यामर्षितस्य च । (२१।१)

āturasya kuto nidrā narasyāmarṣitasya ca |

21.2२१.२

अर्थांश्चिन्तयतश्चापि कामयानस्य वा पुनः ॥ (२१।२)

arthāṃścintayataścāpi kāmayānasya vā punaḥ ||

22.1२२.१

तद् इदं समनुप्राप्तं पश्य मे ऽद्य चतुष्टयम् । (२२।१)

tad idaṃ samanuprāptaṃ paśya me 'dya catuṣṭayam |

22.2२२.२

यस्य भागश्चतुर्थो मे स्वप्नम् अह्नाय नाशयेत् ॥ (२२।२)

yasya bhāgaścaturtho me svapnam ahnāya nāśayet ||

23.1२३.१

किं नाम दुःखं लोके ऽस्मिन् पितुर् वधम् अनुस्मरन् । (२३।१)

kiṃ nāma duḥkhaṃ loke 'smin pitur vadham anusmaran |

23.2२३.२

हृदयं निर्दहन्मे ऽद्य रात्र्यहानि न शाम्यति ॥ (२३।२)

hṛdayaṃ nirdahanme 'dya rātryahāni na śāmyati ||

24.1२४.१

यथा च निहतः पापैः पिता मम विशेषतः । (२४।१)

yathā ca nihataḥ pāpaiḥ pitā mama viśeṣataḥ |

24.2२४.२

प्रत्यक्षम् अपि ते सर्वं तन्मे मर्माणि कृन्तति ॥ (२४।२)

pratyakṣam api te sarvaṃ tanme marmāṇi kṛntati ||

25.1२५.१

कथं हि मादृशो लोके मुहूर्तम् अपि जीवति । (२५।१)

kathaṃ hi mādṛśo loke muhūrtam api jīvati |

25.2२५.२

द्रोणो हतेति यद् वाचः पाञ्चालानां शृणोम्यहम् ॥ (२५।२)

droṇo hateti yad vācaḥ pāñcālānāṃ śṛṇomyaham ||

26.1२६.१

दृष्टद्युम्नम् अहत्वाजौ नाहं जीवितुम् उत्सहे । (२६।१)

dṛṣṭadyumnam ahatvājau nāhaṃ jīvitum utsahe |

26.2२६.२

स मे पितृवधाद् वध्यः पाञ्चाला ये च संगताः ॥ (२६।२)

sa me pitṛvadhād vadhyaḥ pāñcālā ye ca saṃgatāḥ ||

27.1२७.१

विलापो भग्नसक्थस्य यस्तु राज्ञो मया श्रुतः । (२७।१)

vilāpo bhagnasakthasya yastu rājño mayā śrutaḥ |

27.2२७.२

स पुनर् हृदयं कस्य क्रूरस्यापि न निर्दहेत् ॥ (२७।२)

sa punar hṛdayaṃ kasya krūrasyāpi na nirdahet ||

28.1२८.१

कस्य ह्यकरुणस्यापि नेत्राभ्याम् अश्रु नाव्रजेत् । (२८।१)

kasya hyakaruṇasyāpi netrābhyām aśru nāvrajet |

28.2२८.२

नृपतेर् भग्नसक्थस्य श्रुत्वा तादृग् वचः पुनः ॥ (२८।२)

nṛpater bhagnasakthasya śrutvā tādṛg vacaḥ punaḥ ||

29.1२९.१

यश्चायं मित्रपक्षो मे मयि जीवति निर्जितः । (२९।१)

yaścāyaṃ mitrapakṣo me mayi jīvati nirjitaḥ |

29.2२९.२

शोकं मे वर्धयत्येष वारिवेग इवार्णवम् । (२९।२)

śokaṃ me vardhayatyeṣa vārivega ivārṇavam |

29.3२९.३

एकाग्रमनसो मे ऽद्य कुतो निद्रा कुतः सुखम् ॥ (२९।३)

ekāgramanaso me 'dya kuto nidrā kutaḥ sukham ||

30.1३०.१

वासुदेवार्जुनाभ्यां हि तान् अहं परिरक्षितान् । (३०।१)

vāsudevārjunābhyāṃ hi tān ahaṃ parirakṣitān |

30.2३०.२

अविषह्यतमान्मन्ये महेन्द्रेणापि मातुल ॥ (३०।२)

aviṣahyatamānmanye mahendreṇāpi mātula ||

31.1३१.१

न चास्मि शक्यः संयन्तुम् अस्मात् कार्यात् कथंचन । (३१।१)

na cāsmi śakyaḥ saṃyantum asmāt kāryāt kathaṃcana |

31.2३१.२

न तं पश्यामि लोके ऽस्मिन् यो मां कार्यान्निवर्तयेत् । (३१।२)

na taṃ paśyāmi loke 'smin yo māṃ kāryānnivartayet |

31.3३१.३

इति मे निश्चिता बुद्धिर् एषा साधुमता च मे ॥ (३१।३)

iti me niścitā buddhir eṣā sādhumatā ca me ||

32.1३२.१

वार्त्तिकैः कथ्यमानस्तु मित्राणां मे पराभवः । (३२।१)

vārttikaiḥ kathyamānastu mitrāṇāṃ me parābhavaḥ |

32.2३२.२

पाण्डवानां च विजयो हृदयं दहतीव मे ॥ (३२।२)

pāṇḍavānāṃ ca vijayo hṛdayaṃ dahatīva me ||

33.1३३.१

अहं तु कदनं कृत्वा शत्रूणाम् अद्य सौप्तिके । (३३।१)

ahaṃ tu kadanaṃ kṛtvā śatrūṇām adya sauptike |

33.2३३.२

ततो विश्रमिता चैव स्वप्ता च विगतज्वरः ॥ (३३।२)

tato viśramitā caiva svaptā ca vigatajvaraḥ ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 10, 4

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit