MBh, 10, 4
Select a line for its word-by-word analysis.
दिष्ट्या ते प्रतिकर्तव्ये मतिर् जातेयम् अच्युत । (१।२)
diṣṭyā te pratikartavye matir jāteyam acyuta |
न त्वा वारयितुं शक्तो वज्रपाणिर् अपि स्वयम् ॥ (१।३)
na tvā vārayituṃ śakto vajrapāṇir api svayam ||
परान् अभिमुखं यान्तं रथावास्थाय दंशितौ ॥ (३।२)
parān abhimukhaṃ yāntaṃ rathāvāsthāya daṃśitau ||
आवाभ्यां सहितः शत्रूञ् श्वो ऽसि हन्ता समागमे । (४।१)
āvābhyāṃ sahitaḥ śatrūñ śvo 'si hantā samāgame |
विक्रम्य रथिनां श्रेष्ठ पाञ्चालान् सपदानुगान् ॥ (४।२)
vikramya rathināṃ śreṣṭha pāñcālān sapadānugān ||
शक्तस्त्वम् असि विक्रान्तुं विश्रमस्व निशाम् इमाम् । (५।१)
śaktastvam asi vikrāntuṃ viśramasva niśām imām |
चिरं ते जाग्रतस्तात स्वप तावन्निशाम् इमाम् ॥ (५।२)
ciraṃ te jāgratastāta svapa tāvanniśām imām ||
विश्रान्तश्च विनिद्रश्च स्वस्थचित्तश्च मानद । (६।१)
viśrāntaśca vinidraśca svasthacittaśca mānada |
न हि त्वा रथिनां श्रेष्ठ प्रगृहीतवरायुधम् । (७।१)
na hi tvā rathināṃ śreṣṭha pragṛhītavarāyudham |
को द्रौणिं युधि संरब्धं योधयेद् अपि देवराट् ॥ (८।२)
ko drauṇiṃ yudhi saṃrabdhaṃ yodhayed api devarāṭ ||
प्रभातायां रजन्यां वै निहनिष्याम शात्रवान् ॥ (९।२)
prabhātāyāṃ rajanyāṃ vai nihaniṣyāma śātravān ||
तव ह्यस्त्राणि दिव्यानि मम चैव न संशयः । (१०।१)
tava hyastrāṇi divyāni mama caiva na saṃśayaḥ |
सात्वतो ऽपि महेष्वासो नित्यं युद्धेषु कोविदः ॥ (१०।२)
sātvato 'pi maheṣvāso nityaṃ yuddheṣu kovidaḥ ||
ते वयं सहितास्तात सर्वाञ् शत्रून् समागतान् । (११।१)
te vayaṃ sahitāstāta sarvāñ śatrūn samāgatān |
प्रसह्य समरे हत्वा प्रीतिं प्राप्स्याम पुष्कलाम् । (११।२)
prasahya samare hatvā prītiṃ prāpsyāma puṣkalām |
विश्रमस्व त्वम् अव्यग्रः स्वप चेमां निशां सुखम् ॥ (११।३)
viśramasva tvam avyagraḥ svapa cemāṃ niśāṃ sukham ||
अहं च कृतवर्मा च प्रयान्तं त्वां नरोत्तम । (१२।१)
ahaṃ ca kṛtavarmā ca prayāntaṃ tvāṃ narottama |
रथिनं त्वरया यान्तं रथावास्थाय दंशितौ ॥ (१२।३)
rathinaṃ tvarayā yāntaṃ rathāvāsthāya daṃśitau ||
स गत्वा शिबिरं तेषां नाम विश्राव्य चाहवे । (१३।१)
sa gatvā śibiraṃ teṣāṃ nāma viśrāvya cāhave |
ततः कर्तासि शत्रूणां युध्यतां कदनं महत् ॥ (१३।२)
tataḥ kartāsi śatrūṇāṃ yudhyatāṃ kadanaṃ mahat ||
कृत्वा च कदनं तेषां प्रभाते विमले ऽहनि । (१४।१)
kṛtvā ca kadanaṃ teṣāṃ prabhāte vimale 'hani |
त्वं हि शक्तो रणे जेतुं पाञ्चालानां वरूथिनीम् । (१५।१)
tvaṃ hi śakto raṇe jetuṃ pāñcālānāṃ varūthinīm |
दैत्यसेनाम् इव क्रुद्धः सर्वदानवसूदनः ॥ (१५।२)
daityasenām iva kruddhaḥ sarvadānavasūdanaḥ ||
मया त्वां सहितं संख्ये गुप्तं च कृतवर्मणा । (१६।१)
mayā tvāṃ sahitaṃ saṃkhye guptaṃ ca kṛtavarmaṇā |
न सहेत विभुः साक्षाद् वज्रपाणिर् अपि स्वयम् ॥ (१६।२)
na saheta vibhuḥ sākṣād vajrapāṇir api svayam ||
अनिर्जित्य रणे पाण्डून् व्यपयास्याव कर्हिचित् ॥ (१७।२)
anirjitya raṇe pāṇḍūn vyapayāsyāva karhicit ||
हत्वा च समरे क्षुद्रान् पाञ्चालान् पाण्डुभिः सह । (१८।१)
hatvā ca samare kṣudrān pāñcālān pāṇḍubhiḥ saha |
निवर्तिष्यामहे सर्वे हता वा स्वर्गगा वयम् ॥ (१८।२)
nivartiṣyāmahe sarve hatā vā svargagā vayam ||
सर्वोपायैः सहायास्ते प्रभाते वयम् एव हि । (१९।१)
sarvopāyaiḥ sahāyāste prabhāte vayam eva hi |
एवम् उक्तस्ततो द्रौणिर् मातुलेन हितं वचः । (२०।१)
evam uktastato drauṇir mātulena hitaṃ vacaḥ |
अब्रवीन्मातुलं राजन् क्रोधाद् उद्वृत्य लोचने ॥ (२०।२)
abravīnmātulaṃ rājan krodhād udvṛtya locane ||
अर्थांश्चिन्तयतश्चापि कामयानस्य वा पुनः ॥ (२१।२)
arthāṃścintayataścāpi kāmayānasya vā punaḥ ||
तद् इदं समनुप्राप्तं पश्य मे ऽद्य चतुष्टयम् । (२२।१)
tad idaṃ samanuprāptaṃ paśya me 'dya catuṣṭayam |
यस्य भागश्चतुर्थो मे स्वप्नम् अह्नाय नाशयेत् ॥ (२२।२)
yasya bhāgaścaturtho me svapnam ahnāya nāśayet ||
किं नाम दुःखं लोके ऽस्मिन् पितुर् वधम् अनुस्मरन् । (२३।१)
kiṃ nāma duḥkhaṃ loke 'smin pitur vadham anusmaran |
हृदयं निर्दहन्मे ऽद्य रात्र्यहानि न शाम्यति ॥ (२३।२)
hṛdayaṃ nirdahanme 'dya rātryahāni na śāmyati ||
प्रत्यक्षम् अपि ते सर्वं तन्मे मर्माणि कृन्तति ॥ (२४।२)
pratyakṣam api te sarvaṃ tanme marmāṇi kṛntati ||
द्रोणो हतेति यद् वाचः पाञ्चालानां शृणोम्यहम् ॥ (२५।२)
droṇo hateti yad vācaḥ pāñcālānāṃ śṛṇomyaham ||
दृष्टद्युम्नम् अहत्वाजौ नाहं जीवितुम् उत्सहे । (२६।१)
dṛṣṭadyumnam ahatvājau nāhaṃ jīvitum utsahe |
स मे पितृवधाद् वध्यः पाञ्चाला ये च संगताः ॥ (२६।२)
sa me pitṛvadhād vadhyaḥ pāñcālā ye ca saṃgatāḥ ||
विलापो भग्नसक्थस्य यस्तु राज्ञो मया श्रुतः । (२७।१)
vilāpo bhagnasakthasya yastu rājño mayā śrutaḥ |
स पुनर् हृदयं कस्य क्रूरस्यापि न निर्दहेत् ॥ (२७।२)
sa punar hṛdayaṃ kasya krūrasyāpi na nirdahet ||
कस्य ह्यकरुणस्यापि नेत्राभ्याम् अश्रु नाव्रजेत् । (२८।१)
kasya hyakaruṇasyāpi netrābhyām aśru nāvrajet |
नृपतेर् भग्नसक्थस्य श्रुत्वा तादृग् वचः पुनः ॥ (२८।२)
nṛpater bhagnasakthasya śrutvā tādṛg vacaḥ punaḥ ||
यश्चायं मित्रपक्षो मे मयि जीवति निर्जितः । (२९।१)
yaścāyaṃ mitrapakṣo me mayi jīvati nirjitaḥ |
एकाग्रमनसो मे ऽद्य कुतो निद्रा कुतः सुखम् ॥ (२९।३)
ekāgramanaso me 'dya kuto nidrā kutaḥ sukham ||
वासुदेवार्जुनाभ्यां हि तान् अहं परिरक्षितान् । (३०।१)
vāsudevārjunābhyāṃ hi tān ahaṃ parirakṣitān |
न चास्मि शक्यः संयन्तुम् अस्मात् कार्यात् कथंचन । (३१।१)
na cāsmi śakyaḥ saṃyantum asmāt kāryāt kathaṃcana |
न तं पश्यामि लोके ऽस्मिन् यो मां कार्यान्निवर्तयेत् । (३१।२)
na taṃ paśyāmi loke 'smin yo māṃ kāryānnivartayet |
इति मे निश्चिता बुद्धिर् एषा साधुमता च मे ॥ (३१।३)
iti me niścitā buddhir eṣā sādhumatā ca me ||
वार्त्तिकैः कथ्यमानस्तु मित्राणां मे पराभवः । (३२।१)
vārttikaiḥ kathyamānastu mitrāṇāṃ me parābhavaḥ |
अहं तु कदनं कृत्वा शत्रूणाम् अद्य सौप्तिके । (३३।१)
ahaṃ tu kadanaṃ kṛtvā śatrūṇām adya sauptike |
ततो विश्रमिता चैव स्वप्ता च विगतज्वरः ॥ (३३।२)
tato viśramitā caiva svaptā ca vigatajvaraḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.