युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

धार्मिको ऽर्थान् असंप्राप्य राजामात्यैः प्रबाधितः । (१।२)

च्युतः कोशाच्च दण्डाच्च सुखम् इच्छन् कथं चरेत् ॥ (१।३)

भीष्म उवाच । (२।१)

अत्रायं क्षेमदर्शीयम् इतिहासो ऽनुगीयते । (२।२)

तत् ते ऽहं सम्प्रवक्ष्यामि तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ (२।३)

क्षेमदर्शं नृपसुतं यत्र क्षीणबलं पुरा । (३।१)

मुनिः कालकवृक्षीय आजगामेति नः श्रुतम् । (३।२)

तं पप्रच्छोपसंगृह्य कृच्छ्राम् आपदम् आस्थितः ॥ (३।३)

अर्थेषु भागी पुरुष ईहमानः पुनः पुनः । (४।१)

अलब्ध्वा मद्विधो राज्यं ब्रह्मन् किं कर्तुम् अर्हति ॥ (४।२)

अन्यत्र मरणात् स्तेयाद् अन्यत्र परसंश्रयात् । (५।१)

क्षुद्राद् अन्यत्र चाचारात् तन्ममाचक्ष्व सत्तम ॥ (५।२)

व्याधिना चाभिपन्नस्य मानसेनेतरेण वा । (६।१)

बहुश्रुतः कृतप्रज्ञस्त्वद्विधः शरणं भवेत् ॥ (६।२)

निर्विद्य हि नरः कामान्नियम्य सुखम् एधते । (७।१)

त्यक्त्वा प्रीतिं च शोकं च लब्ध्वाप्रीतिमयं वसु ॥ (७।२)

सुखम् अर्थाश्रयं येषाम् अनुशोचामि तान् अहम् । (८।१)

मम ह्यर्थाः सुबहवो नष्टाः स्वप्न इवागताः ॥ (८।२)

दुष्करं बत कुर्वन्ति महतो ऽर्थांस्त्यजन्ति ये । (९।१)

वयं त्वेनान् परित्यक्तुम् असतो ऽपि न शक्नुमः ॥ (९।२)

इमाम् अवस्थां सम्प्राप्तं दीनम् आर्तं श्रियश्च्युतम् । (१०।१)

यद् अन्यत् सुखम् अस्तीह तद् ब्रह्मन्न् अनुशाधि माम् ॥ (१०।२)

कौसल्येनैवम् उक्तस्तु राजपुत्रेण धीमता । (११।१)

मुनिः कालकवृक्षीयः प्रत्युवाच महाद्युतिः ॥ (११।२)

पुरस्ताद् एव ते बुद्धिर् इयं कार्या विजानतः । (१२।१)

अनित्यं सर्वम् एवेदम् अहं च मम चास्ति यत् ॥ (१२।२)

यत् किंचिन्मन्यसे ऽस्तीति सर्वं नास्तीति विद्धि तत् । (१३।१)

एवं न व्यथते प्राज्ञः कृच्छ्राम् अप्यापदं गतः ॥ (१३।२)

यद्धि भूतं भविष्यच्च ध्रुवं तन्न भविष्यति । (१४।१)

एवं विदितवेद्यस्त्वम् अधर्मेभ्यः प्रमोक्ष्यसे ॥ (१४।२)

यच्च पूर्वे समाहारे यच्च पूर्वतरे परे । (१५।१)

सर्वं तन्नास्ति तच्चैव तज्ज्ञात्वा को ऽनुसंज्वरेत् ॥ (१५।२)

भूत्वा च न भवत्येतद् अभूत्वा च भवत्यपि । (१६।१)

शोके न ह्यस्ति सामर्थ्यं शोकं कुर्यात् कथं नरः ॥ (१६।२)

क्व नु ते ऽद्य पिता राजन् क्व नु ते ऽद्य पितामहः । (१७।१)

न त्वं पश्यसि तान् अद्य न त्वा पश्यन्ति ते ऽपि च ॥ (१७।२)

आत्मनो ऽध्रुवतां पश्यंस्तांस्त्वं किम् अनुशोचसि । (१८।१)

बुद्ध्या चैवानुबुध्यस्व ध्रुवं हि न भविष्यसि ॥ (१८।२)

अहं च त्वं च नृपते शत्रवः सुहृदश्च ते । (१९।१)

अवश्यं न भविष्यामः सर्वं च न भविष्यति ॥ (१९।२)

ये तु विंशतिवर्षा वै त्रिंशद्वर्षाश्च मानवाः । (२०।१)

अर्वाग् एव हि ते सर्वे मरिष्यन्ति शरच्छतात् ॥ (२०।२)

अपि चेन्महतो वित्ताद् विप्रमुच्येत पूरुषः । (२१।१)

नैतन्ममेति तन्मत्वा कुर्वीत प्रियम् आत्मनः ॥ (२१।२)

अनागतं यन्न ममेति विद्याद् अतिक्रान्तं यन्न ममेति विद्यात् । (२२।१)

दिष्टं बलीय इति मन्यमानास् ते पण्डितास्तत् सतां स्थानम् आहुः ॥ (२२।२)

अनाढ्याश्चापि जीवन्ति राज्यं चाप्यनुशासते । (२३।१)

बुद्धिपौरुषसम्पन्नास्त्वया तुल्याधिका जनाः ॥ (२३।२)

न च त्वम् इव शोचन्ति तस्मात् त्वम् अपि मा शुचः । (२४।१)

किं नु त्वं तैर् न वै श्रेयांस्तुल्यो वा बुद्धिपौरुषैः ॥ (२४।२)

राजपुत्र उवाच । (२५।१)

यादृच्छिकं ममासीत् तद् राज्यम् इत्येव चिन्तये । (२५।२)

ह्रियते सर्वम् एवेदं कालेन महता द्विज ॥ (२५।३)

तस्यैवं ह्रियमाणस्य स्रोतसेव तपोधन । (२६।१)

फलम् एतत् प्रपश्यामि यथालब्धेन वर्तये ॥ (२६।२)

मुनिर् उवाच । (२७।१)

अनागतम् अतीतं च यथा तथ्यविनिश्चयात् । (२७।२)

नानुशोचसि कौसल्य सर्वार्थेषु तथा भव ॥ (२७।३)

अवाप्यान् कामयस्वार्थान् नानवाप्यान् कदाचन । (२८।१)

प्रत्युत्पन्नान् अनुभवन्मा शुचस्त्वम् अनागतान् ॥ (२८।२)

यथा लब्धोपपन्नार्थस्तथा कौसल्य रंस्यसे । (२९।१)

कच्चिच्छुद्धस्वभावेन श्रिया हीनो न शोचसि ॥ (२९।२)

पुरस्ताद् भूतपूर्वत्वाद्धीनभाग्यो हि दुर्मतिः । (३०।१)

धातारं गर्हते नित्यं लब्धार्थांश्च न मृष्यते ॥ (३०।२)

अनर्हान् अपि चैवान्यान्मन्यते श्रीमतो जनान् । (३१।१)

एतस्मात् कारणाद् एतद् दुःखं भूयो ऽनुवर्तते ॥ (३१।२)

ईर्ष्यातिच्छेदसम्पन्ना राजन् पुरुषमानिनः । (३२।१)

कच्चित् त्वं न तथा प्राज्ञ मत्सरी कोसलाधिप ॥ (३२।२)

सहस्व श्रियम् अन्येषां यद्यपि त्वयि नास्ति सा । (३३।१)

अन्यत्रापि सतीं लक्ष्मीं कुशला भुञ्जते जनाः । (३३।२)

अभिविष्यन्दते श्रीर् हि सत्यपि द्विषतो जनात् ॥ (३३।३)

श्रियं च पुत्रपौत्रं च मनुष्या धर्मचारिणः । (३४।१)

त्यागधर्मविदो वीराः स्वयम् एव त्यजन्त्युत ॥ (३४।२)

बहु संकसुकं दृष्ट्वा विवित्सासाधनेन च । (३५।१)

तथान्ये संत्यजन्त्येनं मत्वा परमदुर्लभम् ॥ (३५।२)

त्वं पुनः प्राज्ञरूपः सन् कृपणं परितप्यसे । (३६।१)

अकाम्यान् कामयानो ऽर्थान् पराचीनान् उपद्रुतान् ॥ (३६।२)

तां बुद्धिम् उपजिज्ञासुस्त्वम् एवैनान् परित्यज । (३७।१)

अनर्थांश्चार्थरूपेण अर्थांश्चानर्थरूपतः ॥ (३७।२)

अर्थायैव हि केषांचिद् धननाशो भवत्युत । (३८।१)

अनन्त्यं तं सुखं मत्वा श्रियम् अन्यः परीक्षते ॥ (३८।२)

रममाणः श्रिया कश्चिन्नान्यच्छ्रेयो ऽभिमन्यते । (३९।१)

तथा तस्येहमानस्य समारम्भो विनश्यति ॥ (३९।२)

कृच्छ्राल् लब्धम् अभिप्रेतं यदा कौसल्य नश्यति । (४०।१)

तदा निर्विद्यते सो ऽर्थात् परिभग्नक्रमो नरः ॥ (४०।२)

धर्मम् एके ऽभिपद्यन्ते कल्याणाभिजना नराः । (४१।१)

परत्र सुखम् इच्छन्तो निर्विद्येयुश्च लौकिकात् ॥ (४१।२)

जीवितं संत्यजन्त्येके धनलोभपरा नराः । (४२।१)

न जीवितार्थं मन्यन्ते पुरुषा हि धनाद् ऋते ॥ (४२।२)

पश्य तेषां कृपणतां पश्य तेषाम् अबुद्धिताम् । (४३।१)

अध्रुवे जीविते मोहाद् अर्थतृष्णाम् उपाश्रिताः ॥ (४३।२)

संचये च विनाशान्ते मरणान्ते च जीविते । (४४।१)

संयोगे विप्रयोगान्ते को नु विप्रणयेन्मनः ॥ (४४।२)

धनं वा पुरुषं राजन् पुरुषो वा पुनर् धनम् । (४५।१)

अवश्यं प्रजहात्येतत् तद् विद्वान् को ऽनुसंज्वरेत् ॥ (४५।२)

अन्येषाम् अपि नश्यन्ति सुहृदश्च धनानि च । (४६।१)

पश्य बुद्ध्या मनुष्याणां राजन्न् आपदम् आत्मनः । (४६।२)

नियच्छ यच्छ संयच्छ इन्द्रियाणि मनो गिरम् ॥ (४६।३)

प्रतिषिद्धान् अवाप्येषु दुर्लभेष्वहितेषु च । (४७।१)

प्रतिकृष्टेषु भावेषु व्यतिकृष्टेष्वसंभवे । (४७।२)

प्रज्ञानतृप्तो विक्रान्तस्त्वद्विधो नानुशोचति ॥ (४७।३)

अल्पम् इच्छन्न् अचपलो मृदुर् दान्तः सुसंशितः । (४८।१)

ब्रह्मचर्योपपन्नश्च त्वद्विधो नैव मुह्यति ॥ (४८।२)

न त्वेव जाल्मीं कापालीं वृत्तिम् एषितुम् अर्हसि । (४९।१)

नृशंसवृत्तिं पापिष्ठां दुःखां कापुरुषोचिताम् ॥ (४९।२)

अपि मूलफलाजीवो रमस्वैको महावने । (५०।१)

वाग्यतः संगृहीतात्मा सर्वभूतदयान्वितः ॥ (५०।२)

सदृशं पण्डितस्यैतद् ईषादन्तेन दन्तिना । (५१।१)

यद् एको रमते ऽरण्ये यच्चाप्यल्पेन तुष्यति ॥ (५१।२)

महाह्रदः संक्षुभित आत्मनैव प्रसीदति । (५२।१)

एतद् एवंगतस्याहं सुखं पश्यामि केवलम् ॥ (५२।२)

असंभवे श्रियो राजन् हीनस्य सचिवादिभिः । (५३।१)

दैवे प्रतिनिविष्टे च किं श्रेयो मन्यते भवान् ॥ (५३।२)