MBh, 2, 55
Select a line for its word-by-word analysis.
महाराज विजानीहि यत् त्वां वक्ष्यामि तच्छृणु । (१।२)
mahārāja vijānīhi yat tvāṃ vakṣyāmi tacchṛṇu |
मुमूर्षोर् औषधम् इव न रोचेतापि ते श्रुतम् ॥ (१।३)
mumūrṣor auṣadham iva na rocetāpi te śrutam ||
यद् वै पुरा जातमात्रो रुराव गोमायुवद् विस्वरं पापचेताः । (२।१)
yad vai purā jātamātro rurāva gomāyuvad visvaraṃ pāpacetāḥ |
दुर्योधनो भारतानां कुलघ्नः सो ऽयं युक्तो भविता कालहेतुः ॥ (२।२)
duryodhano bhāratānāṃ kulaghnaḥ so 'yaṃ yukto bhavitā kālahetuḥ ||
गृहे वसन्तं गोमायुं त्वं वै मत्वा न बुध्यसे । (३।१)
gṛhe vasantaṃ gomāyuṃ tvaṃ vai matvā na budhyase |
मधु वै माध्विको लब्ध्वा प्रपातं नावबुध्यते । (४।१)
madhu vai mādhviko labdhvā prapātaṃ nāvabudhyate |
सो ऽयं मत्तो ऽक्षदेवेन मधुवन्न परीक्षते । (५।१)
so 'yaṃ matto 'kṣadevena madhuvanna parīkṣate |
प्रपातं बुध्यते नैव वैरं कृत्वा महारथैः ॥ (५।२)
prapātaṃ budhyate naiva vairaṃ kṛtvā mahārathaiḥ ||
अन्धका यादवा भोजाः समेताः कंसम् अत्यजन् ॥ (६।२)
andhakā yādavā bhojāḥ sametāḥ kaṃsam atyajan ||
त्वन्नियुक्तः सव्यसाची निगृह्णातु सुयोधनम् । (८।१)
tvanniyuktaḥ savyasācī nigṛhṇātu suyodhanam |
निग्रहाद् अस्य पापस्य मोदन्तां कुरवः सुखम् ॥ (८।२)
nigrahād asya pāpasya modantāṃ kuravaḥ sukham ||
काकेनेमांश्चित्रबर्हाञ् शार्दूलान् क्रोष्टुकेन च । (९।१)
kākenemāṃścitrabarhāñ śārdūlān kroṣṭukena ca |
क्रीणीष्व पाण्डवान् राजन् मा मज्जीः शोकसागरे ॥ (९।२)
krīṇīṣva pāṇḍavān rājan mā majjīḥ śokasāgare ||
त्यजेत् कुलार्थे पुरुषं ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् । (१०।१)
tyajet kulārthe puruṣaṃ grāmasyārthe kulaṃ tyajet |
ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥ (१०।२)
grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet ||
सर्वज्ञः सर्वभावज्ञः सर्वशत्रुभयंकरः । (११।१)
sarvajñaḥ sarvabhāvajñaḥ sarvaśatrubhayaṃkaraḥ |
इति स्म भाषते काव्यो जम्भत्यागे महासुरान् ॥ (११।२)
iti sma bhāṣate kāvyo jambhatyāge mahāsurān ||
हिरण्यष्ठीविनः कश्चित् पक्षिणो वनगोचरान् । (१२।१)
hiraṇyaṣṭhīvinaḥ kaścit pakṣiṇo vanagocarān |
गृहे किल कृतावासांल् लोभाद् राजन्न् अपीडयत् ॥ (१२।२)
gṛhe kila kṛtāvāsāṃl lobhād rājann apīḍayat ||
सदोपभोज्यांल् लोभान्धो हिरण्यार्थे परंतप । (१३।१)
sadopabhojyāṃl lobhāndho hiraṇyārthe paraṃtapa |
आयतिं च तदात्वं च उभे सद्यो व्यनाशयत् ॥ (१३।२)
āyatiṃ ca tadātvaṃ ca ubhe sadyo vyanāśayat ||
तदात्वकामः पाण्डूंस्त्वं मा द्रुहो भरतर्षभ । (१४।१)
tadātvakāmaḥ pāṇḍūṃstvaṃ mā druho bharatarṣabha |
मोहात्मा तप्यसे पश्चात् पक्षिहा पुरुषो यथा ॥ (१४।२)
mohātmā tapyase paścāt pakṣihā puruṣo yathā ||
जातं जातं पाण्डवेभ्यः पुष्पम् आदत्स्व भारत । (१५।१)
jātaṃ jātaṃ pāṇḍavebhyaḥ puṣpam ādatsva bhārata |
मालाकार इवारामे स्नेहं कुर्वन् पुनः पुनः ॥ (१५।२)
mālākāra ivārāme snehaṃ kurvan punaḥ punaḥ ||
वृक्षान् अङ्गारकारीव मैनान् धाक्षीः समूलकान् । (१६।१)
vṛkṣān aṅgārakārīva mainān dhākṣīḥ samūlakān |
समवेतान् हि कः पार्थान् प्रतियुध्येत भारत । (१७।१)
samavetān hi kaḥ pārthān pratiyudhyeta bhārata |
मरुद्भिः सहितो राजन्न् अपि साक्षान्मरुत्पतिः ॥ (१७।२)
marudbhiḥ sahito rājann api sākṣānmarutpatiḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.