ब्रह्मोवाच । (१।१)

हन्त वः सम्प्रवक्ष्यामि यन्मां पृच्छथ सत्तमाः । (१।२)

समस्तम् इह तच्छ्रुत्वा सम्यग् एवावधार्यताम् ॥ (१।३)

अहिंसा सर्वभूतानाम् एतत् कृत्यतमं मतम् । (२।१)

एतत् पदम् अनुद्विग्नं वरिष्ठं धर्मलक्षणम् ॥ (२।२)

ज्ञानं निःश्रेय इत्याहुर् वृद्धा निश्चयदर्शिनः । (३।१)

तस्माज्ज्ञानेन शुद्धेन मुच्यते सर्वपातकैः ॥ (३।२)

हिंसापराश्च ये लोके ये च नास्तिकवृत्तयः । (४।१)

लोभमोहसमायुक्तास्ते वै निरयगामिनः ॥ (४।२)

आशीर्युक्तानि कर्माणि कुर्वते ये त्वतन्द्रिताः । (५।१)

ते ऽस्मिंल् लोके प्रमोदन्ते जायमानाः पुनः पुनः ॥ (५।२)

कुर्वते ये तु कर्माणि श्रद्दधाना विपश्चितः । (६।१)

अनाशीर्योगसंयुक्तास्ते धीराः साधुदर्शिनः ॥ (६।२)

अतः परं प्रवक्ष्यामि सत्त्वक्षेत्रज्ञयोर् यथा । (७।१)

संयोगो विप्रयोगश्च तन्निबोधत सत्तमाः ॥ (७।२)

विषयो विषयित्वं च संबन्धो ऽयम् इहोच्यते । (८।१)

विषयी पुरुषो नित्यं सत्त्वं च विषयः स्मृतः ॥ (८।२)

व्याख्यातं पूर्वकल्पेन मशकोदुम्बरं यथा । (९।१)

भुज्यमानं न जानीते नित्यं सत्त्वम् अचेतनम् । (९।२)

यस्त्वेव तु विजानीते यो भुङ्क्ते यश्च भुज्यते ॥ (९।३)

अनित्यं द्वंद्वसंयुक्तं सत्त्वम् आहुर् गुणात्मकम् । (१०।१)

निर्द्वंद्वो निष्कलो नित्यः क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मकः ॥ (१०।२)

समः संज्ञागतस्त्वेवं यदा सर्वत्र दृश्यते । (११।१)

उपभुङ्क्ते सदा सत्त्वम् आपः पुष्करपर्णवत् ॥ (११।२)

सर्वैर् अपि गुणैर् विद्वान् व्यतिषक्तो न लिप्यते । (१२।१)

जलबिन्दुर् यथा लोलः पद्मिनीपत्रसंस्थितः । (१२।२)

एवम् एवाप्यसंसक्तः पुरुषः स्यान्न संशयः ॥ (१२।३)

द्रव्यमात्रम् अभूत् सत्त्वं पुरुषस्येति निश्चयः । (१३।१)

यथा द्रव्यं च कर्ता च संयोगो ऽप्यनयोस्तथा ॥ (१३।२)

यथा प्रदीपम् आदाय कश्चित् तमसि गच्छति । (१४।१)

तथा सत्त्वप्रदीपेन गच्छन्ति परमैषिणः ॥ (१४।२)

यावद् द्रव्यगुणस्तावत् प्रदीपः संप्रकाशते । (१५।१)

क्षीणद्रव्यगुणं ज्योतिर् अन्तर्धानाय गच्छति ॥ (१५।२)

व्यक्तः सत्त्वगुणस्त्वेवं पुरुषो ऽव्यक्त इष्यते । (१६।१)

एतद् विप्रा विजानीत हन्त भूयो ब्रवीमि वः ॥ (१६।२)

सहस्रेणापि दुर्मेधा न वृद्धिम् अधिगच्छति । (१७।१)

चतुर्थेनाप्यथांशेन बुद्धिमान् सुखम् एधते ॥ (१७।२)

एवं धर्मस्य विज्ञेयं संसाधनम् उपायतः । (१८।१)

उपायज्ञो हि मेधावी सुखम् अत्यन्तम् अश्नुते ॥ (१८।२)

यथाध्वानम् अपाथेयः प्रपन्नो मानवः क्वचित् । (१९।१)

क्लेशेन याति महता विनश्यत्यन्तरापि वा ॥ (१९।२)

तथा कर्मसु विज्ञेयं फलं भवति वा न वा । (२०।१)

पुरुषस्यात्मनिःश्रेयः शुभाशुभनिदर्शनम् ॥ (२०।२)

यथा च दीर्घम् अध्वानं पद्भ्याम् एव प्रपद्यते । (२१।१)

अदृष्टपूर्वं सहसा तत्त्वदर्शनवर्जितः ॥ (२१।२)

तम् एव च यथाध्वानं रथेनेहाशुगामिना । (२२।१)

यायाद् अश्वप्रयुक्तेन तथा बुद्धिमतां गतिः ॥ (२२।२)

उच्चं पर्वतम् आरुह्य नान्ववेक्षेत भूगतम् । (२३।१)

रथेन रथिनं पश्येत् क्लिश्यमानम् अचेतनम् ॥ (२३।२)

यावद् रथपथस्तावद् रथेन स तु गच्छति । (२४।१)

क्षीणे रथपथे प्राज्ञो रथम् उत्सृज्य गच्छति ॥ (२४।२)

एवं गच्छति मेधावी तत्त्वयोगविधानवित् । (२५।१)

समाज्ञाय महाबुद्धिर् उत्तराद् उत्तरोत्तरम् ॥ (२५।२)

यथा महार्णवं घोरम् अप्लवः सम्प्रगाहते । (२६।१)

बाहुभ्याम् एव संमोहाद् वधं चर्च्छत्यसंशयम् ॥ (२६।२)

नावा चापि यथा प्राज्ञो विभागज्ञस् तरित्रया । (२७।१)

अक्लान्तः सलिलं गाहेत् क्षिप्रं संतरति ध्रुवम् ॥ (२७।२)

तीर्णो गच्छेत् परं पारं नावम् उत्सृज्य निर्ममः । (२८।१)

व्याख्यातं पूर्वकल्पेन यथा रथिपदातिनौ ॥ (२८।२)

स्नेहात् संमोहम् आपन्नो नावि दाशो यथा तथा । (२९।१)

ममत्वेनाभिभूतः स तत्रैव परिवर्तते ॥ (२९।२)

नावं न शक्यम् आरुह्य स्थले विपरिवर्तितुम् । (३०।१)

तथैव रथम् आरुह्य नाप्सु चर्या विधीयते ॥ (३०।२)

एवं कर्म कृतं चित्रं विषयस्थं पृथक् पृथक् । (३१।१)

यथा कर्म कृतं लोके तथा तद् उपपद्यते ॥ (३१।२)

यन्नैव गन्धिनो रस्यं न रूपस्पर्शशब्दवत् । (३२।१)

मन्यन्ते मुनयो बुद्ध्या तत् प्रधानं प्रचक्षते ॥ (३२।२)

तत्र प्रधानम् अव्यक्तम् अव्यक्तस्य गुणो महान् । (३३।१)

महतः प्रधानभूतस्य गुणो ऽहंकार एव च ॥ (३३।२)

अहंकारप्रधानस्य महाभूतकृतो गुणः । (३४।१)

पृथक्त्वेन हि भूतानां विषया वै गुणाः स्मृताः ॥ (३४।२)

बीजधर्मं यथाव्यक्तं तथैव प्रसवात्मकम् । (३५।१)

बीजधर्मा महान् आत्मा प्रसवश्चेति नः श्रुतम् ॥ (३५।२)

बीजधर्मा त्वहंकारः प्रसवश्च पुनः पुनः । (३६।१)

बीजप्रसवधर्माणि महाभूतानि पञ्च वै ॥ (३६।२)

बीजधर्मिण इत्याहुः प्रसवं च न कुर्वते । (३७।१)

विशेषाः पञ्चभूतानां तेषां वित्तं विशेषणम् ॥ (३७।२)

तत्रैकगुणम् आकाशं द्विगुणो वायुर् उच्यते । (३८।१)

त्रिगुणं ज्योतिर् इत्याहुर् आपश्चापि चतुर्गुणाः ॥ (३८।२)

पृथ्वी पञ्चगुणा ज्ञेया त्रसस्थावरसंकुला । (३९।१)

सर्वभूतकरी देवी शुभाशुभनिदर्शना ॥ (३९।२)

शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च पञ्चमः । (४०।१)

एते पञ्च गुणा भूमेर् विज्ञेया द्विजसत्तमाः ॥ (४०।२)

पार्थिवश्च सदा गन्धो गन्धश्च बहुधा स्मृतः । (४१।१)

तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तरेण बहून् गुणान् ॥ (४१।२)

इष्टश्चानिष्टगन्धश्च मधुरो ऽम्लः कटुस्तथा । (४२।१)

निर्हारी संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च । (४२।२)

एवं दशविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्ध इत्युत ॥ (४२।३)

शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसश्चापां गुणाः स्मृताः । (४३।१)

रसज्ञानं तु वक्ष्यामि रसस्तु बहुधा स्मृतः ॥ (४३।२)

मधुरो ऽम्लः कटुस्तिक्तः कषायो लवणस्तथा । (४४।१)

एवं षड्विधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः ॥ (४४।२)

शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं त्रिगुणं ज्योतिर् उच्यते । (४५।१)

ज्योतिषश्च गुणो रूपं रूपं च बहुधा स्मृतम् ॥ (४५।२)

शुक्लं कृष्णं तथा रक्तं नीलं पीतारुणं तथा । (४६।१)

ह्रस्वं दीर्घं तथा स्थूलं चतुरस्राणु वृत्तकम् ॥ (४६।२)

एवं द्वादशविस्तारं तेजसो रूपम् उच्यते । (४७।१)

विज्ञेयं ब्राह्मणैर् नित्यं धर्मज्ञैः सत्यवादिभिः ॥ (४७।२)

शब्दस्पर्शौ च विज्ञेयौ द्विगुणो वायुर् उच्यते । (४८।१)

वायोश्चापि गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः ॥ (४८।२)

उष्णः शीतः सुखो दुःखः स्निग्धो विशद एव च । (४९।१)

कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो दारुणो मृदुः ॥ (४९।२)

एवं द्वादशविस्तारो वायव्यो गुण उच्यते । (५०।१)

विधिवद् ब्राह्मणैः सिद्धैर् धर्मज्ञैस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ (५०।२)

तत्रैकगुणम् आकाशं शब्द इत्येव च स्मृतः । (५१।१)

तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरेण बहून् गुणान् ॥ (५१।२)

षड्जर्षभौ च गान्धारो मध्यमः पञ्चमस्तथा । (५२।१)

अतः परं तु विज्ञेयो निषादो धैवतस्तथा ॥ (५२।२)

इष्टो ऽनिष्टश्च शब्दस्तु संहतः प्रविभागवान् । (५३।१)

एवं बहुविधो ज्ञेयः शब्द आकाशसंभवः ॥ (५३।२)

आकाशम् उत्तमं भूतम् अहंकारस्ततः परम् । (५४।१)

अहंकारात् परा बुद्धिर् बुद्धेर् आत्मा ततः परः ॥ (५४।२)

तस्मात् तु परम् अव्यक्तम् अव्यक्तात् पुरुषः परः । (५५।१)

परावरज्ञो भूतानां यं प्राप्यानन्त्यम् अश्नुते ॥ (५५।२)