भीष्म उवाच । (१।१)

वृत्रस्य तु महाराज ज्वराविष्टस्य सर्वशः । (१।२)

अभवन् यानि लिङ्गानि शरीरे तानि मे शृणु ॥ (१।३)

ज्वलितास्यो ऽभवद् घोरो वैवर्ण्यं चागमत् परम् । (२।१)

गात्रकम्पश्च सुमहाञ् श्वासश्चाप्यभवन्महान् । (२।२)

रोमहर्षश्च तीव्रो ऽभून्निःश्वासश्च महान्नृप ॥ (२।३)

शिवा चाशिवसंकाशा तस्य वक्त्रात् सुदारुणा । (३।१)

निष्पपात महाघोरा स्मृतिः सा तस्य भारत । (३।२)

उल्काश्च ज्वलितास्तस्य दीप्ताः पार्श्वे प्रपेदिरे ॥ (३।३)

गृध्रकङ्कवडाश्चैव वाचो ऽमुञ्चन् सुदारुणाः । (४।१)

वृत्रस्योपरि संहृष्टाश्चक्रवत् परिबभ्रमुः ॥ (४।२)

ततस्तं रथम् आस्थाय देवाप्यायितम् आहवे । (५।१)

वज्रोद्यतकरः शक्रस्तं दैत्यं प्रत्यवैक्षत ॥ (५।२)

अमानुषम् अथो नादं स मुमोच महासुरः । (६।१)

व्यजृम्भत च राजेन्द्र तीव्रज्वरसमन्वितः । (६।२)

अथास्य जृम्भतः शक्रस्ततो वज्रम् अवासृजत् ॥ (६।३)

स वज्रः सुमहातेजाः कालाग्निसदृशोपमः । (७।१)

क्षिप्रम् एव महाकायं वृत्रं दैत्यम् अपातयत् ॥ (७।२)

ततो नादः समभवत् पुनर् एव समन्ततः । (८।१)

वृत्रं विनिहतं दृष्ट्वा देवानां भरतर्षभ ॥ (८।२)

वृत्रं तु हत्वा भगवान् दानवारिर् महायशाः । (९।१)

वज्रेण विष्णुयुक्तेन दिवम् एव समाविशत् ॥ (९।२)

अथ वृत्रस्य कौरव्य शरीराद् अभिनिःसृता । (१०।१)

ब्रह्महत्या महाघोरा रौद्रा लोकभयावहा ॥ (१०।२)

करालदशना भीमा विकृता कृष्णपिङ्गला । (११।१)

प्रकीर्णमूर्धजा चैव घोरनेत्रा च भारत ॥ (११।२)

कपालमालिनी चैव कृशा च भरतर्षभ । (१२।१)

रुधिरार्द्रा च धर्मज्ञ चीरवस्त्रनिवासिनी ॥ (१२।२)

साभिनिष्क्रम्य राजेन्द्र तादृग्रूपा भयावहा । (१३।१)

वज्रिणं मृगयामास तदा भरतसत्तम ॥ (१३।२)

कस्यचित् त्वथ कालस्य वृत्रहा कुरुनन्दन । (१४।१)

स्वर्गायाभिमुखः प्रायाल् लोकानां हितकाम्यया ॥ (१४।२)

बिसान्निःसरमाणं तु दृष्ट्वा शक्रं महौजसम् । (१५।१)

कण्ठे जग्राह देवेन्द्रं सुलग्ना चाभवत् तदा ॥ (१५।२)

स हि तस्मिन् समुत्पन्ने ब्रह्महत्याकृते भये । (१६।१)

नलिन्यां बिसमध्यस्थो बभूवाब्दगणान् बहून् ॥ (१६।२)

अनुसृत्य तु यत्नात् स तया वै ब्रह्महत्यया । (१७।१)

तदा गृहीतः कौरव्य निश्चेष्टः समपद्यत ॥ (१७।२)

तस्या व्यपोहने शक्रः परं यत्नं चकार ह । (१८।१)

न चाशकत् तां देवेन्द्रो ब्रह्महत्यां व्यपोहितुम् ॥ (१८।२)

गृहीत एव तु तया देवेन्द्रो भरतर्षभ । (१९।१)

पितामहम् उपागम्य शिरसा प्रत्यपूजयत् ॥ (१९।२)

ज्ञात्वा गृहीतं शक्रं तु द्विजप्रवरहत्यया । (२०।१)

ब्रह्मा संचिन्तयामास तदा भरतसत्तम ॥ (२०।२)

ताम् उवाच महाबाहो ब्रह्महत्यां पितामहः । (२१।१)

स्वरेण मधुरेणाथ सान्त्वयन्न् इव भारत ॥ (२१।२)

मुच्यतां त्रिदशेन्द्रो ऽयं मत्प्रियं कुरु भामिनि । (२२।१)

ब्रूहि किं ते करोम्यद्य कामं कं त्वम् इहेच्छसि ॥ (२२।२)

ब्रह्महत्योवाच । (२३।१)

त्रिलोकपूजिते देवे प्रीते त्रैलोक्यकर्तरि । (२३।२)

कृतम् एवेह मन्ये ऽहं निवासं तु विधत्स्व मे ॥ (२३।३)

त्वया कृतेयं मर्यादा लोकसंरक्षणार्थिना । (२४।१)

स्थापना वै सुमहती त्वया देव प्रवर्तिता ॥ (२४।२)

प्रीते तु त्वयि धर्मज्ञ सर्वलोकेश्वरे प्रभो । (२५।१)

शक्राद् अपगमिष्यामि निवासं तु विधत्स्व मे ॥ (२५।२)

भीष्म उवाच । (२६।१)

तथेति तां प्राह तदा ब्रह्महत्यां पितामहः । (२६।२)

उपायतः स शक्रस्य ब्रह्महत्यां व्यपोहत ॥ (२६।३)

ततः स्वयंभुवा ध्यातस्तत्र वह्निर् महात्मना । (२७।१)

ब्रह्माणम् उपसंगम्य ततो वचनम् अब्रवीत् ॥ (२७।२)

प्राप्तो ऽस्मि भगवन् देव त्वत्सकाशम् अरिंदम । (२८।१)

यत् कर्तव्यं मया देव तद् भवान् वक्तुम् अर्हति ॥ (२८।२)

ब्रह्मोवाच । (२९।१)

बहुधा विभजिष्यामि ब्रह्महत्याम् इमाम् अहम् । (२९।२)

शक्रस्याद्य विमोक्षार्थं चतुर्भागं प्रतीच्छ मे ॥ (२९।३)

अग्निर् उवाच । (३०।१)

मम मोक्षस्य को ऽन्तो वै ब्रह्मन् ध्यायस्व वै प्रभो । (३०।२)

एतद् इच्छामि विज्ञातुं तत्त्वतो लोकपूजित ॥ (३०।३)

ब्रह्मोवाच । (३१।१)

यस्त्वां ज्वलन्तम् आसाद्य स्वयं वै मानवः क्वचित् । (३१।२)

बीजौषधिरसैर् वह्ने न यक्ष्यति तमोवृतः ॥ (३१।३)

तम् एषा यास्यति क्षिप्रं तत्रैव च निवत्स्यति । (३२।१)

ब्रह्महत्या हव्यवाह व्येतु ते मानसो ज्वरः ॥ (३२।२)

भीष्म उवाच । (३३।१)

इत्युक्तः प्रतिजग्राह तद् वचो हव्यकव्यभुक् । (३३।२)

पितामहस्य भगवांस्तथा च तद् अभूत् प्रभो ॥ (३३।३)

ततो वृक्षौषधितृणं समाहूय पितामहः । (३४।१)

इमम् अर्थं महाराज वक्तुं समुपचक्रमे ॥ (३४।२)

ततो वृक्षौषधितृणं तथैवोक्तं यथातथम् । (३५।१)

व्यथितं वह्निवद् राजन् ब्रह्माणम् इदम् अब्रवीत् ॥ (३५।२)

अस्माकं ब्रह्महत्यातो को ऽन्तो लोकपितामह । (३६।१)

स्वभावनिहतान् अस्मान्न पुनर् हन्तुम् अर्हसि ॥ (३६।२)

वयम् अग्निं तथा शीतं वर्षं च पवनेरितम् । (३७।१)

सहामः सततं देव तथा छेदनभेदनम् ॥ (३७।२)

ब्रह्महत्याम् इमाम् अद्य भवतः शासनाद् वयम् । (३८।१)

ग्रहीष्यामस्त्रिलोकेश मोक्षं चिन्तयतां भवान् ॥ (३८।२)

ब्रह्मोवाच । (३९।१)

पर्वकाले तु सम्प्राप्ते यो वै छेदनभेदनम् । (३९।२)

करिष्यति नरो मोहात् तम् एषानुगमिष्यति ॥ (३९।३)

भीष्म उवाच । (४०।१)

ततो वृक्षौषधितृणम् एवम् उक्तं महात्मना । (४०।२)

ब्रह्माणम् अभिसंपूज्य जगामाशु यथागतम् ॥ (४०।३)

आहूयाप्सरसो देवस्ततो लोकपितामहः । (४१।१)

वाचा मधुरया प्राह सान्त्वयन्न् इव भारत ॥ (४१।२)

इयम् इन्द्राद् अनुप्राप्ता ब्रह्महत्या वराङ्गनाः । (४२।१)

चतुर्थम् अस्या भागं हि मयोक्ताः सम्प्रतीच्छत ॥ (४२।२)

अप्सरस ऊचुः । (४३।१)

ग्रहणे कृतबुद्धीनां देवेश तव शासनात् । (४३।२)

मोक्षं समयतो ऽस्माकं चिन्तयस्व पितामह ॥ (४३।३)

ब्रह्मोवाच । (४४।१)

रजस्वलासु नारीषु यो वै मैथुनम् आचरेत् । (४४।२)

तम् एषा यास्यति क्षिप्रं व्येतु वो मानसो ज्वरः ॥ (४४।३)

भीष्म उवाच । (४५।१)

तथेति हृष्टमनस उक्त्वाथाप्सरसां गणाः । (४५।२)

स्वानि स्थानानि सम्प्राप्य रेमिरे भरतर्षभ ॥ (४५।३)

ततस्त्रिलोककृद् देवः पुनर् एव महातपाः । (४६।१)

अपः संचिन्तयामास ध्यातास्ताश्चाप्यथागमन् ॥ (४६।२)

तास्तु सर्वाः समागम्य ब्रह्माणम् अमितौजसम् । (४७।१)

इदम् ऊचुर् वचो राजन् प्रणिपत्य पितामहम् ॥ (४७।२)

इमाः स्म देव सम्प्राप्तास्त्वत्सकाशम् अरिंदम । (४८।१)

शासनात् तव देवेश समाज्ञापय नो विभो ॥ (४८।२)

ब्रह्मोवाच । (४९।१)

इयं वृत्राद् अनुप्राप्ता पुरुहूतं महाभया । (४९।२)

ब्रह्महत्या चतुर्थांशम् अस्या यूयं प्रतीच्छत ॥ (४९।३)

आप ऊचुः । (५०।१)

एवं भवतु लोकेश यथा वदसि नः प्रभो । (५०।२)

मोक्षं समयतो ऽस्माकं संचिन्तयितुम् अर्हसि ॥ (५०।३)

त्वं हि देवेश सर्वस्य जगतः परमो गुरुः । (५१।१)

को ऽन्यः प्रसादो हि भवेद् यः कृच्छ्रान्नः समुद्धरेत् ॥ (५१।२)

ब्रह्मोवाच । (५२।१)

अल्पा इति मतिं कृत्वा यो नरो बुद्धिमोहितः । (५२।२)

श्लेष्ममूत्रपुरीषाणि युष्मासु प्रतिमोक्ष्यति ॥ (५२।३)

तम् एषा यास्यति क्षिप्रं तत्रैव च निवत्स्यति । (५३।१)

तथा वो भविता मोक्ष इति सत्यं ब्रवीमि वः ॥ (५३।२)

भीष्म उवाच । (५४।१)

ततो विमुच्य देवेन्द्रं ब्रह्महत्या युधिष्ठिर । (५४।२)

यथानिसृष्टं तं देशम् अगच्छद् देवशासनात् ॥ (५४।३)

एवं शक्रेण सम्प्राप्ता ब्रह्महत्या जनाधिप । (५५।१)

पितामहम् अनुज्ञाप्य सो ऽश्वमेधम् अकल्पयत् ॥ (५५।२)

श्रूयते हि महाराज सम्प्राप्ता वासवेन वै । (५६।१)

ब्रह्महत्या ततः शुद्धिं हयमेधेन लब्धवान् ॥ (५६।२)

समवाप्य श्रियं देवो हत्वारींश्च सहस्रशः । (५७।१)

प्रहर्षम् अतुलं लेभे वासवः पृथिवीपते ॥ (५७।२)

वृत्रस्य रुधिराच्चैव खुखुण्डाः पार्थ जज्ञिरे । (५८।१)

द्विजातिभिर् अभक्ष्यास्ते दीक्षितैश्च तपोधनैः ॥ (५८।२)

सर्वावस्थं त्वम् अप्येषां द्विजातीनां प्रियं कुरु । (५९।१)

इमे हि भूतले देवाः प्रथिताः कुरुनन्दन ॥ (५९।२)

एवं शक्रेण कौरव्य बुद्धिसौक्ष्म्यान्महासुरः । (६०।१)

उपायपूर्वं निहतो वृत्रो ऽथामिततेजसा ॥ (६०।२)

एवं त्वम् अपि कौरव्य पृथिव्याम् अपराजितः । (६१।१)

भविष्यसि यथा देवः शतक्रतुर् अमित्रहा ॥ (६१।२)

ये तु शक्रकथां दिव्याम् इमां पर्वसु पर्वसु । (६२।१)

विप्रमध्ये पठिष्यन्ति न ते प्राप्स्यन्ति किल्बिषम् ॥ (६२।२)

इत्येतद् वृत्रम् आश्रित्य शक्रस्यात्यद्भुतं महत् । (६३।१)

कथितं कर्म ते तात किं भूयः श्रोतुम् इच्छसि ॥ (६३।२)