MBh, 12, 201
Select a line for its word-by-word analysis.
के चर्षयो महाभागा दिक्षु प्रत्येकशः स्मृताः ॥ (१।३)
ke carṣayo mahābhāgā dikṣu pratyekaśaḥ smṛtāḥ ||
श्रूयतां भरतश्रेष्ठ यन्मा त्वं परिपृच्छसि । (२।२)
śrūyatāṃ bharataśreṣṭha yanmā tvaṃ paripṛcchasi |
प्रजानां पतयो ये स्म दिक्षु प्रत्येकशः स्मृताः ॥ (२।३)
prajānāṃ patayo ye sma dikṣu pratyekaśaḥ smṛtāḥ ||
एकः स्वयंभूर् भगवान् आद्यो ब्रह्मा सनातनः । (३।१)
ekaḥ svayaṃbhūr bhagavān ādyo brahmā sanātanaḥ |
ब्रह्मणः सप्त पुत्रा वै महात्मानः स्वयंभुवः ॥ (३।२)
brahmaṇaḥ sapta putrā vai mahātmānaḥ svayaṃbhuvaḥ ||
मरीचिर् अत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । (४।१)
marīcir atryaṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ |
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सर्वान् एव प्रजापतीन् ॥ (५।२)
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi sarvān eva prajāpatīn ||
प्राचीनबर्हिर् भगवांस्तस्मात् प्राचेतसो दश ॥ (६।२)
prācīnabarhir bhagavāṃstasmāt prācetaso daśa ||
तस्य द्वे नामनी लोके दक्षः क इति चोच्यते ॥ (७।२)
tasya dve nāmanī loke dakṣaḥ ka iti cocyate ||
मरीचेः कश्यपः पुत्रस्तस्य द्वे नामनी श्रुते । (८।१)
marīceḥ kaśyapaḥ putrastasya dve nāmanī śrute |
अङ्गश्चैवौरसः श्रीमान् राजा भौमश्च वीर्यवान् । (९।१)
aṅgaścaivaurasaḥ śrīmān rājā bhaumaśca vīryavān |
सहस्रं यश्च दिव्यानां युगानां पर्युपासिता ॥ (९।२)
sahasraṃ yaśca divyānāṃ yugānāṃ paryupāsitā ||
एते प्रदेशाः कथिता भुवनानां प्रभावनाः ॥ (१०।२)
ete pradeśāḥ kathitā bhuvanānāṃ prabhāvanāḥ ||
शशबिन्दोश्च भार्याणां सहस्राणि दशाच्युत । (११।१)
śaśabindośca bhāryāṇāṃ sahasrāṇi daśācyuta |
एकैकस्यां सहस्रं तु तनयानाम् अभूत् तदा ॥ (११।२)
ekaikasyāṃ sahasraṃ tu tanayānām abhūt tadā ||
पुत्राणां न च ते कंचिद् इच्छन्त्यन्यं प्रजापतिम् ॥ (१२।२)
putrāṇāṃ na ca te kaṃcid icchantyanyaṃ prajāpatim ||
प्रजाम् आचक्षते विप्राः पौराणीं शाशबिन्दवीम् । (१३।१)
prajām ācakṣate viprāḥ paurāṇīṃ śāśabindavīm |
स वृष्णिवंशप्रभवो महान् वंशः प्रजापतेः ॥ (१३।२)
sa vṛṣṇivaṃśaprabhavo mahān vaṃśaḥ prajāpateḥ ||
अतः परं प्रवक्ष्यामि देवांस्त्रिभुवनेश्वरान् ॥ (१४।२)
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi devāṃstribhuvaneśvarān ||
भगो ऽंशश्चार्यमा चैव मित्रो ऽथ वरुणस्तथा । (१५।१)
bhago 'ṃśaścāryamā caiva mitro 'tha varuṇastathā |
पूषा त्वष्टा तथैवेन्द्रो द्वादशो विष्णुर् उच्यते । (१६।१)
pūṣā tvaṣṭā tathaivendro dvādaśo viṣṇur ucyate |
त एते द्वादशादित्याः कश्यपस्यात्मसंभवाः ॥ (१६।२)
ta ete dvādaśādityāḥ kaśyapasyātmasaṃbhavāḥ ||
नासत्यश्चैव दस्रश्च स्मृतौ द्वावश्विनावपि । (१७।१)
nāsatyaścaiva dasraśca smṛtau dvāvaśvināvapi |
मार्ताण्डस्यात्मजावेतावष्टमस्य प्रजापतेः ॥ (१७।२)
mārtāṇḍasyātmajāvetāvaṣṭamasya prajāpateḥ ||
त्वष्टुश्चैवात्मजः श्रीमान् विश्वरूपो महायशाः । (१८।१)
tvaṣṭuścaivātmajaḥ śrīmān viśvarūpo mahāyaśāḥ |
अजैकपाद् अहिर्बुध्न्यो विरूपाक्षो ऽथ रैवतः ॥ (१८।२)
ajaikapād ahirbudhnyo virūpākṣo 'tha raivataḥ ||
हरश्च बहुरूपश्च त्र्यम्बकश्च सुरेश्वरः । (१९।१)
haraśca bahurūpaśca tryambakaśca sureśvaraḥ |
पूर्वम् एव महाभागा वसवो ऽष्टौ प्रकीर्तिताः ॥ (१९।३)
pūrvam eva mahābhāgā vasavo 'ṣṭau prakīrtitāḥ ||
ते च पूर्वे सुराश्चेति द्विविधाः पितरः स्मृताः ॥ (२०।२)
te ca pūrve surāśceti dvividhāḥ pitaraḥ smṛtāḥ ||
शीलरूपरतास्त्वन्ये तथान्ये सिद्धसाध्ययोः । (२१।१)
śīlarūparatāstvanye tathānye siddhasādhyayoḥ |
आदित्याः क्षत्रियास्तेषां विशस्तु मरुतस्तथा ॥ (२२।२)
ādityāḥ kṣatriyāsteṣāṃ viśastu marutastathā ||
अश्विनौ तु मतौ शूद्रौ तपस्युग्रे समाहितौ । (२३।१)
aśvinau tu matau śūdrau tapasyugre samāhitau |
स्मृतास्त्वङ्गिरसो देवा ब्राह्मणा इति निश्चयः । (२३।२)
smṛtāstvaṅgiraso devā brāhmaṇā iti niścayaḥ |
इत्येतत् सर्वदेवानां चातुर्वर्ण्यं प्रकीर्तितम् ॥ (२३।३)
ityetat sarvadevānāṃ cāturvarṇyaṃ prakīrtitam ||
एतान् वै प्रातर् उत्थाय देवान् यस्तु प्रकीर्तयेत् । (२४।१)
etān vai prātar utthāya devān yastu prakīrtayet |
स्वजाद् अन्यकृताच्चैव सर्वपापात् प्रमुच्यते ॥ (२४।२)
svajād anyakṛtāccaiva sarvapāpāt pramucyate ||
औशिजश्चैव कक्षीवान्नलश्चाङ्गिरसः सुताः ॥ (२५।२)
auśijaścaiva kakṣīvānnalaścāṅgirasaḥ sutāḥ ||
ऋषेर् मेधातिथेः पुत्रः कण्वो बर्हिषदस्तथा । (२६।१)
ṛṣer medhātitheḥ putraḥ kaṇvo barhiṣadastathā |
त्रैलोक्यभावनास्तात प्राच्यां सप्तर्षयस्तथा ॥ (२६।२)
trailokyabhāvanāstāta prācyāṃ saptarṣayastathā ||
उन्मुचो विमुचश्चैव स्वस्त्यात्रेयश्च वीर्यवान् । (२७।१)
unmuco vimucaścaiva svastyātreyaśca vīryavān |
प्रमुचश्चेध्मवाहश्च भगवांश्च दृढव्रतः ॥ (२७।२)
pramucaścedhmavāhaśca bhagavāṃśca dṛḍhavrataḥ ||
मित्रावरुणयोः पुत्रस्तथागस्त्यः प्रतापवान् । (२८।१)
mitrāvaruṇayoḥ putrastathāgastyaḥ pratāpavān |
एते ब्रह्मर्षयो नित्यम् आश्रिता दक्षिणां दिशम् ॥ (२८।२)
ete brahmarṣayo nityam āśritā dakṣiṇāṃ diśam ||
रुषद्गुः कवषो धौम्यः परिव्याधश्च वीर्यवान् । (२९।१)
ruṣadguḥ kavaṣo dhaumyaḥ parivyādhaśca vīryavān |
अत्रेः पुत्रश्च भगवांस्तथा सारस्वतः प्रभुः । (३०।१)
atreḥ putraśca bhagavāṃstathā sārasvataḥ prabhuḥ |
एते नव महात्मानः पश्चिमाम् आश्रिता दिशम् ॥ (३०।२)
ete nava mahātmānaḥ paścimām āśritā diśam ||
आत्रेयश्च वसिष्ठश्च कश्यपश्च महान् ऋषिः । (३१।१)
ātreyaśca vasiṣṭhaśca kaśyapaśca mahān ṛṣiḥ |
गौतमः सभरद्वाजो विश्वामित्रो ऽथ कौशिकः ॥ (३१।२)
gautamaḥ sabharadvājo viśvāmitro 'tha kauśikaḥ ||
जमदग्निश्च सप्तैते उदीचीं दिशम् आश्रिताः ॥ (३२।२)
jamadagniśca saptaite udīcīṃ diśam āśritāḥ ||
एते प्रतिदिशं सर्वे कीर्तितास्तिग्मतेजसः । (३३।१)
ete pratidiśaṃ sarve kīrtitāstigmatejasaḥ |
साक्षिभूता महात्मानो भुवनानां प्रभावनाः ॥ (३३।२)
sākṣibhūtā mahātmāno bhuvanānāṃ prabhāvanāḥ ||
एवम् एते महात्मानः स्थिताः प्रत्येकशो दिशः । (३४।१)
evam ete mahātmānaḥ sthitāḥ pratyekaśo diśaḥ |
एतेषां कीर्तनं कृत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ (३४।२)
eteṣāṃ kīrtanaṃ kṛtvā sarvapāpaiḥ pramucyate ||
यस्यां यस्यां दिशि ह्येते तां दिशं शरणं गतः । (३५।१)
yasyāṃ yasyāṃ diśi hyete tāṃ diśaṃ śaraṇaṃ gataḥ |
मुच्यते सर्वपापेभ्यः स्वस्तिमांश्च गृहान् व्रजेत् ॥ (३५।२)
mucyate sarvapāpebhyaḥ svastimāṃśca gṛhān vrajet ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.