संजय उवाच । (१।१)

व्यतीतायां रजन्यां तु राजा दुर्योधनस्तदा । (१।२)

अब्रवीत् तावकान् सर्वान् संनह्यन्तां महारथाः ॥ (१।३)

राज्ञस्तु मतम् आज्ञाय समनह्यत सा चमूः । (२।१)

अयोजयन् रथांस्तूर्णं पर्यधावंस्तथापरे ॥ (२।२)

अकल्प्यन्त च मातङ्गाः समनह्यन्त पत्तयः । (३।१)

हयान् आस्तरणोपेतांश्चक्रुर् अन्ये सहस्रशः ॥ (३।२)

वादित्राणां च निनदः प्रादुरासीद् विशां पते । (४।१)

बोधनार्थं हि योधानां सैन्यानां चाप्युदीर्यताम् ॥ (४।२)

ततो बलानि सर्वाणि सेनाशिष्टानि भारत । (५।१)

संनद्धान्येव ददृशुर् मृत्युं कृत्वा निवर्तनम् ॥ (५।२)

शल्यं सेनापतिं कृत्वा मद्रराजं महारथाः । (६।१)

प्रविभज्य बलं सर्वम् अनीकेषु व्यवस्थिताः ॥ (६।२)

ततः सर्वे समागम्य पुत्रेण तव सैनिकाः । (७।१)

कृपश्च कृतवर्मा च द्रौणिः शल्यो ऽथ सौबलः ॥ (७।२)

अन्ये च पार्थिवाः शेषाः समयं चक्रिरे तदा । (८।१)

न न एकेन योद्धव्यं कथंचिद् अपि पाण्डवैः ॥ (८।२)

यो ह्येकः पाण्डवैर् युध्येद् यो वा युध्यन्तम् उत्सृजेत् । (९।१)

स पञ्चभिर् भवेद् युक्तः पातकैः सोपपातकैः । (९।२)

अन्योन्यं परिरक्षद्भिर् योद्धव्यं सहितैश्च नः ॥ (९।३)

एवं ते समयं कृत्वा सर्वे तत्र महारथाः । (१०।१)

मद्रराजं पुरस्कृत्य तूर्णम् अभ्यद्रवन् परान् ॥ (१०।२)

तथैव पाण्डवा राजन् व्यूह्य सैन्यं महारणे । (११।१)

अभ्ययुः कौरवान् सर्वान् योत्स्यमानाः समन्ततः ॥ (११।२)

तद् बलं भरतश्रेष्ठ क्षुब्धार्णवसमस्वनम् । (१२।१)

समुद्धूतार्णवाकारम् उद्धूतरथकुञ्जरम् ॥ (१२।२)

धृतराष्ट्र उवाच । (१३।१)

द्रोणस्य भीष्मस्य च वै राधेयस्य च मे श्रुतम् । (१३।२)

पातनं शंस मे भूयः शल्यस्याथ सुतस्य मे ॥ (१३।३)

कथं रणे हतः शल्यो धर्मराजेन संजय । (१४।१)

भीमेन च महाबाहुः पुत्रो दुर्योधनो मम ॥ (१४।२)

संजय उवाच । (१५।१)

क्षयं मनुष्यदेहानां रथनागाश्वसंक्षयम् । (१५।२)

शृणु राजन् स्थिरो भूत्वा संग्रामं शंसतो मम ॥ (१५।३)

आशा बलवती राजन् पुत्राणां ते ऽभवत् तदा । (१६।१)

हते भीष्मे च द्रोणे च सूतपुत्रे च पातिते । (१६।२)

शल्यः पार्थान् रणे सर्वान्निहनिष्यति मारिष ॥ (१६।३)

ताम् आशां हृदये कृत्वा समाश्वास्य च भारत । (१७।१)

मद्रराजं च समरे समाश्रित्य महारथम् । (१७।२)

नाथवन्तम् अथात्मानम् अमन्यत सुतस्तव ॥ (१७।३)

यदा कर्णे हते पार्थाः सिंहनादं प्रचक्रिरे । (१८।१)

तदा राजन् धार्तराष्ट्रान् आविवेश महद् भयम् ॥ (१८।२)

तान् समाश्वास्य तु तदा मद्रराजः प्रतापवान् । (१९।१)

व्यूह्य व्यूहं महाराज सर्वतोभद्रम् ऋद्धिमत् ॥ (१९।२)

प्रत्युद्यातो रणे पार्थान्मद्रराजः प्रतापवान् । (२०।१)

विधुन्वन् कार्मुकं चित्रं भारघ्नं वेगवत्तरम् ॥ (२०।२)

रथप्रवरम् आस्थाय सैन्धवाश्वं महारथः । (२१।१)

तस्य सीता महाराज रथस्थाशोभयद् रथम् ॥ (२१।२)

स तेन संवृतो वीरो रथेनामित्रकर्शनः । (२२।१)

तस्थौ शूरो महाराज पुत्राणां ते भयप्रणुत् ॥ (२२।२)

प्रयाणे मद्रराजो ऽभून्मुखं व्यूहस्य दंशितः । (२३।१)

मद्रकैः सहितो वीरैः कर्णपुत्रैश्च दुर्जयैः ॥ (२३।२)

सव्ये ऽभूत् कृतवर्मा च त्रिगर्तैः परिवारितः । (२४।१)

गौतमो दक्षिणे पार्श्वे शकैश्च यवनैः सह ॥ (२४।२)

अश्वत्थामा पृष्ठतो ऽभूत् काम्बोजैः परिवारितः । (२५।१)

दुर्योधनो ऽभवन्मध्ये रक्षितः कुरुपुंगवैः ॥ (२५।२)

हयानीकेन महता सौबलश्चापि संवृतः । (२६।१)

प्रययौ सर्वसैन्येन कैतव्यश्च महारथः ॥ (२६।२)

पाण्डवाश्च महेष्वासा व्यूह्य सैन्यम् अरिंदमाः । (२७।१)

त्रिधा भूत्वा महाराज तव सैन्यम् उपाद्रवन् ॥ (२७।२)

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च सात्यकिश्च महारथः । (२८।१)

शल्यस्य वाहिनीं तूर्णम् अभिदुद्रुवुर् आहवे ॥ (२८।२)

ततो युधिष्ठिरो राजा स्वेनानीकेन संवृतः । (२९।१)

शल्यम् एवाभिदुद्राव जिघांसुर् भरतर्षभ ॥ (२९।२)

हार्दिक्यं तु महेष्वासम् अर्जुनः शत्रुपूगहा । (३०।१)

संशप्तकगणांश्चैव वेगतो ऽभिविदुद्रुवे ॥ (३०।२)

गौतमं भीमसेनो वै सोमकाश्च महारथाः । (३१।१)

अभ्यद्रवन्त राजेन्द्र जिघांसन्तः परान् युधि ॥ (३१।२)

माद्रीपुत्रौ तु शकुनिम् उलूकं च महारथौ । (३२।१)

ससैन्यौ सहसेनौ तावुपतस्थतुर् आहवे ॥ (३२।२)

तथैवायुतशो योधास्तावकाः पाण्डवान् रणे । (३३।१)

अभ्यद्रवन्त संक्रुद्धा विविधायुधपाणयः ॥ (३३।२)

धृतराष्ट्र उवाच । (३४।१)

हते भीष्मे महेष्वासे द्रोणे कर्णे महारथे । (३४।२)

कुरुष्वल्पावशिष्टेषु पाण्डवेषु च संयुगे ॥ (३४।३)

सुसंरब्धेषु पार्थेषु पराक्रान्तेषु संजय । (३५।१)

मामकानां परेषां च किं शिष्टम् अभवद् बलम् ॥ (३५।२)

संजय उवाच । (३६।१)

यथा वयं परे राजन् युद्धाय समवस्थिताः । (३६।२)

यावच्चासीद् बलं शिष्टं संग्रामे तन्निबोध मे ॥ (३६।३)

एकादश सहस्राणि रथानां भरतर्षभ । (३७।१)

दश दन्तिसहस्राणि सप्त चैव शतानि च ॥ (३७।२)

पूर्णे शतसहस्रे द्वे हयानां भरतर्षभ । (३८।१)

नरकोट्यस्तथा तिस्रो बलम् एतत् तवाभवत् ॥ (३८।२)

रथानां षट्सहस्राणि षट्सहस्राश्च कुञ्जराः । (३९।१)

दश चाश्वसहस्राणि पत्तिकोटी च भारत ॥ (३९।२)

एतद् बलं पाण्डवानाम् अभवच्छेषम् आहवे । (४०।१)

एत एव समाजग्मुर् युद्धाय भरतर्षभ ॥ (४०।२)

एवं विभज्य राजेन्द्र मद्रराजमते स्थिताः । (४१।१)

पाण्डवान् प्रत्युदीयाम जयगृद्धाः प्रमन्यवः ॥ (४१।२)

तथैव पाण्डवाः शूराः समरे जितकाशिनः । (४२।१)

उपयाता नरव्याघ्राः पाञ्चालाश्च यशस्विनः ॥ (४२।२)

एवम् एते बलौघेन परस्परवधैषिणः । (४३।१)

उपयाता नरव्याघ्राः पूर्वां संध्यां प्रति प्रभो ॥ (४३।२)

ततः प्रववृते युद्धं घोररूपं भयानकम् । (४४।१)

तावकानां परेषां च निघ्नताम् इतरेतरम् ॥ (४४।२)