MBh, 2, 33
Select a line for its word-by-word analysis.
ततो ऽभिषेचनीये ऽह्नि ब्राह्मणा राजभिः सह । (१।२)
tato 'bhiṣecanīye 'hni brāhmaṇā rājabhiḥ saha |
अन्तर्वेदीं प्रविविशुः सत्कारार्थं महर्षयः ॥ (१।३)
antarvedīṃ praviviśuḥ satkārārthaṃ maharṣayaḥ ||
नारदप्रमुखास्तस्याम् अन्तर्वेद्यां महात्मनः । (२।१)
nāradapramukhāstasyām antarvedyāṃ mahātmanaḥ |
कृशान् अर्थांस्तथा केचिद् अकृशांस्तत्र कुर्वते । (५।१)
kṛśān arthāṃstathā kecid akṛśāṃstatra kurvate |
अकृशांश्च कृशांश्चक्रुर् हेतुभिः शास्त्रनिश्चितैः ॥ (५।२)
akṛśāṃśca kṛśāṃścakrur hetubhiḥ śāstraniścitaiḥ ||
तत्र मेधाविनः केचिद् अर्थम् अन्यैः प्रपूरितम् । (६।१)
tatra medhāvinaḥ kecid artham anyaiḥ prapūritam |
केचिद् धर्मार्थसंयुक्ताः कथास्तत्र महाव्रताः । (७।१)
kecid dharmārthasaṃyuktāḥ kathāstatra mahāvratāḥ |
सा वेदिर् वेदसम्पन्नैर् देवद्विजमहर्षिभिः । (८।१)
sā vedir vedasampannair devadvijamaharṣibhiḥ |
आबभासे समाकीर्णा नक्षत्रैर् द्यौर् इवामला ॥ (८।२)
ābabhāse samākīrṇā nakṣatrair dyaur ivāmalā ||
न तस्यां संनिधौ शूद्रः कश्चिद् आसीन्न चाव्रतः । (९।१)
na tasyāṃ saṃnidhau śūdraḥ kaścid āsīnna cāvrataḥ |
तां तु लक्ष्मीवतो लक्ष्मीं तदा यज्ञविधानजाम् । (१०।१)
tāṃ tu lakṣmīvato lakṣmīṃ tadā yajñavidhānajām |
नारदस्तं तदा पश्यन् सर्वक्षत्रसमागमम् ॥ (११।२)
nāradastaṃ tadā paśyan sarvakṣatrasamāgamam ||
सस्मार च पुरावृत्तां कथां तां भरतर्षभ । (१२।१)
sasmāra ca purāvṛttāṃ kathāṃ tāṃ bharatarṣabha |
साक्षात् स विबुधारिघ्नः क्षत्रे नारायणो विभुः । (१४।१)
sākṣāt sa vibudhārighnaḥ kṣatre nārāyaṇo vibhuḥ |
प्रतिज्ञां पालयन् धीमाञ् जातः परपुरंजयः ॥ (१४।२)
pratijñāṃ pālayan dhīmāñ jātaḥ parapuraṃjayaḥ ||
संदिदेश पुरा यो ऽसौ विबुधान् भूतकृत् स्वयम् । (१५।१)
saṃdideśa purā yo 'sau vibudhān bhūtakṛt svayam |
अन्योन्यम् अभिनिघ्नन्तः पुनर् लोकान् अवाप्स्यथ ॥ (१५।२)
anyonyam abhinighnantaḥ punar lokān avāpsyatha ||
इति नारायणः शंभुर् भगवाञ् जगतः प्रभुः । (१६।१)
iti nārāyaṇaḥ śaṃbhur bhagavāñ jagataḥ prabhuḥ |
क्षितावन्धकवृष्णीनां वंशे वंशभृतां वरः । (१७।१)
kṣitāvandhakavṛṣṇīnāṃ vaṃśe vaṃśabhṛtāṃ varaḥ |
परया शुशुभे लक्ष्म्या नक्षत्राणाम् इवोडुराट् ॥ (१७।२)
parayā śuśubhe lakṣmyā nakṣatrāṇām ivoḍurāṭ ||
यस्य बाहुबलं सेन्द्राः सुराः सर्व उपासते । (१८।१)
yasya bāhubalaṃ sendrāḥ surāḥ sarva upāsate |
सो ऽयं मानुषवन्नाम हरिर् आस्ते ऽरिमर्दनः ॥ (१८।२)
so 'yaṃ mānuṣavannāma harir āste 'rimardanaḥ ||
अहो बत महद् भूतं स्वयंभूर् यद् इदं स्वयम् । (१९।१)
aho bata mahad bhūtaṃ svayaṃbhūr yad idaṃ svayam |
आदास्यति पुनः क्षत्रम् एवं बलसमन्वितम् ॥ (१९।२)
ādāsyati punaḥ kṣatram evaṃ balasamanvitam ||
इत्येतां नारदश्चिन्तां चिन्तयामास धर्मवित् । (२०।१)
ityetāṃ nāradaścintāṃ cintayāmāsa dharmavit |
हरिं नारायणं ज्ञात्वा यज्ञैर् ईड्यं तम् ईश्वरम् ॥ (२०।२)
hariṃ nārāyaṇaṃ jñātvā yajñair īḍyaṃ tam īśvaram ||
तस्मिन् धर्मविदां श्रेष्ठो धर्मराजस्य धीमतः । (२१।१)
tasmin dharmavidāṃ śreṣṭho dharmarājasya dhīmataḥ |
महाध्वरे महाबुद्धिस्तस्थौ स बहुमानतः ॥ (२१।२)
mahādhvare mahābuddhistasthau sa bahumānataḥ ||
ततो भीष्मो ऽब्रवीद् राजन् धर्मराजं युधिष्ठिरम् । (२२।१)
tato bhīṣmo 'bravīd rājan dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram |
क्रियताम् अर्हणं राज्ञां यथार्हम् इति भारत ॥ (२२।२)
kriyatām arhaṇaṃ rājñāṃ yathārham iti bhārata ||
आचार्यम् ऋत्विजं चैव संयुक्तं च युधिष्ठिर । (२३।१)
ācāryam ṛtvijaṃ caiva saṃyuktaṃ ca yudhiṣṭhira |
स्नातकं च प्रियं चाहुः षड् अर्घ्यार्हान्नृपं तथा ॥ (२३।२)
snātakaṃ ca priyaṃ cāhuḥ ṣaḍ arghyārhānnṛpaṃ tathā ||
एतान् अर्हान् अभिगतान् आहुः संवत्सरोषितान् । (२४।१)
etān arhān abhigatān āhuḥ saṃvatsaroṣitān |
एषाम् एकैकशो राजन्न् अर्घ्यम् आनीयताम् इति । (२५।१)
eṣām ekaikaśo rājann arghyam ānīyatām iti |
कस्मै भवान्मन्यते ऽर्घम् एकस्मै कुरुनन्दन । (२६।२)
kasmai bhavānmanyate 'rgham ekasmai kurunandana |
उपनीयमानं युक्तं च तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ (२६।३)
upanīyamānaṃ yuktaṃ ca tanme brūhi pitāmaha ||
ततो भीष्मः शांतनवो बुद्ध्या निश्चित्य भारत । (२७।२)
tato bhīṣmaḥ śāṃtanavo buddhyā niścitya bhārata |
वार्ष्णेयं मन्यते कृष्णम् अर्हणीयतमं भुवि ॥ (२७।३)
vārṣṇeyaṃ manyate kṛṣṇam arhaṇīyatamaṃ bhuvi ||
मध्ये तपन्न् इवाभाति ज्योतिषाम् इव भास्करः ॥ (२८।२)
madhye tapann ivābhāti jyotiṣām iva bhāskaraḥ ||
भासितं ह्लादितं चैव कृष्णेनेदं सदो हि नः ॥ (२९।२)
bhāsitaṃ hlāditaṃ caiva kṛṣṇenedaṃ sado hi naḥ ||
तस्मै भीष्माभ्यनुज्ञातः सहदेवः प्रतापवान् । (३०।१)
tasmai bhīṣmābhyanujñātaḥ sahadevaḥ pratāpavān |
उपजह्रे ऽथ विधिवद् वार्ष्णेयायार्घ्यम् उत्तमम् ॥ (३०।२)
upajahre 'tha vidhivad vārṣṇeyāyārghyam uttamam ||
प्रतिजग्राह तत् कृष्णः शास्त्रदृष्टेन कर्मणा । (३१।१)
pratijagrāha tat kṛṣṇaḥ śāstradṛṣṭena karmaṇā |
शिशुपालस्तु तां पूजां वासुदेवे न चक्षमे ॥ (३१।२)
śiśupālastu tāṃ pūjāṃ vāsudeve na cakṣame ||
स उपालभ्य भीष्मं च धर्मराजं च संसदि । (३२।१)
sa upālabhya bhīṣmaṃ ca dharmarājaṃ ca saṃsadi |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.