युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । (१।२)

अस्ति वृत्रवधाद् एव विवक्षा मम जायते ॥ (१।३)

ज्वरेण मोहितो वृत्रः कथितस्ते जनाधिप । (२।१)

निहतो वासवेनेह वज्रेणेति ममानघ ॥ (२।२)

कथम् एष महाप्राज्ञ ज्वरः प्रादुरभूत् कुतः । (३।१)

ज्वरोत्पत्तिं निपुणतः श्रोतुम् इच्छाम्यहं प्रभो ॥ (३।२)

भीष्म उवाच । (४।१)

शृणु राजञ् ज्वरस्येह संभवं लोकविश्रुतम् । (४।२)

विस्तरं चास्य वक्ष्यामि यादृशं चैव भारत ॥ (४।३)

पुरा मेरोर् महाराज शृङ्गं त्रैलोक्यविश्रुतम् । (५।१)

ज्योतिष्कं नाम सावित्रं सर्वरत्नविभूषितम् । (५।२)

अप्रमेयम् अनाधृष्यं सर्वलोकेषु भारत ॥ (५।३)

तत्र देवो गिरितटे हेमधातुविभूषिते । (६।१)

पर्यङ्क इव विभ्राजन्न् उपविष्टो बभूव ह ॥ (६।२)

शैलराजसुता चास्य नित्यं पार्श्वे स्थिता बभौ । (७।१)

तथा देवा महात्मानो वसवश्च महौजसः ॥ (७।२)

तथैव च महात्मानावश्विनौ भिषजां वरौ । (८।१)

तथा वैश्रवणो राजा गुह्यकैर् अभिसंवृतः ॥ (८।२)

यक्षाणाम् अधिपः श्रीमान् कैलासनिलयः प्रभुः । (९।१)

अङ्गिरःप्रमुखाश्चैव तथा देवर्षयो ऽपरे ॥ (९।२)

विश्वावसुश्च गन्धर्वस्तथा नारदपर्वतौ । (१०।१)

अप्सरोगणसंघाश्च समाजग्मुर् अनेकशः ॥ (१०।२)

ववौ शिवः सुखो वायुर् नानागन्धवहः शुचिः । (११।१)

सर्वर्तुकुसुमोपेताः पुष्पवन्तो महाद्रुमाः ॥ (११।२)

तथा विद्याधराश्चैव सिद्धाश्चैव तपोधनाः । (१२।१)

महादेवं पशुपतिं पर्युपासन्त भारत ॥ (१२।२)

भूतानि च महाराज नानारूपधराण्यथ । (१३।१)

राक्षसाश्च महारौद्राः पिशाचाश्च महाबलाः ॥ (१३।२)

बहुरूपधरा हृष्टा नानाप्रहरणोद्यताः । (१४।१)

देवस्यानुचरास्तत्र तस्थिरे चानलोपमाः ॥ (१४।२)

नन्दी च भगवांस्तत्र देवस्यानुमते स्थितः । (१५।१)

प्रगृह्य ज्वलितं शूलं दीप्यमानं स्वतेजसा ॥ (१५।२)

गङ्गा च सरितां श्रेष्ठा सर्वतीर्थजलोद्भवा । (१६।१)

पर्युपासत तं देवं रूपिणी कुरुनन्दन ॥ (१६।२)

एवं स भगवांस्तत्र पूज्यमानः सुरर्षिभिः । (१७।१)

देवैश्च सुमहाभागैर् महादेवो व्यतिष्ठत ॥ (१७।२)

कस्यचित् त्वथ कालस्य दक्षो नाम प्रजापतिः । (१८।१)

पूर्वोक्तेन विधानेन यक्ष्यमाणो ऽन्वपद्यत ॥ (१८।२)

ततस्तस्य मखं देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः । (१९।१)

गमनाय समागम्य बुद्धिम् आपेदिरे तदा ॥ (१९।२)

ते विमानैर् महात्मानो ज्वलितैर् ज्वलनप्रभाः । (२०।१)

देवस्यानुमते ऽगच्छन् गङ्गाद्वारम् इति श्रुतिः ॥ (२०।२)

प्रस्थिता देवता दृष्ट्वा शैलराजसुता तदा । (२१।१)

उवाच वचनं साध्वी देवं पशुपतिं पतिम् ॥ (२१।२)

भगवन् क्व नु यान्त्येते देवाः शक्रपुरोगमाः । (२२।१)

ब्रूहि तत्त्वेन तत्त्वज्ञ संशयो मे महान् अयम् ॥ (२२।२)

महेश्वर उवाच । (२३।१)

दक्षो नाम महाभागे प्रजानां पतिर् उत्तमः । (२३।२)

हयमेधेन यजते तत्र यान्ति दिवौकसः ॥ (२३।३)

उमा उवाच । (२४।१)

यज्ञम् एतं महाभाग किमर्थं नाभिगच्छसि । (२४।२)

केन वा प्रतिषेधेन गमनं ते न विद्यते ॥ (२४।३)

महेश्वर उवाच । (२५।१)

सुरैर् एव महाभागे सर्वम् एतद् अनुष्ठितम् । (२५।२)

यज्ञेषु सर्वेषु मम न भाग उपकल्पितः ॥ (२५।३)

पूर्वोपायोपपन्नेन मार्गेण वरवर्णिनि । (२६।१)

न मे सुराः प्रयच्छन्ति भागं यज्ञस्य धर्मतः ॥ (२६।२)

उमा उवाच । (२७।१)

भगवन् सर्वभूतेषु प्रभवाभ्यधिको गुणैः । (२७।२)

अजेयश्चाप्रधृष्यश्च तेजसा यशसा श्रिया ॥ (२७।३)

अनेन ते महाभाग प्रतिषेधेन भागतः । (२८।१)

अतीव दुःखम् उत्पन्नं वेपथुश्च ममानघ ॥ (२८।२)

भीष्म उवाच । (२९।१)

एवम् उक्त्वा तु सा देवी देवं पशुपतिं पतिम् । (२९।२)

तूष्णींभूताभवद् राजन् दह्यमानेन चेतसा ॥ (२९।३)

अथ देव्या मतं ज्ञात्वा हृद्गतं यच्चिकीर्षितम् । (३०।१)

स समाज्ञापयामास तिष्ठ त्वम् इति नन्दिनम् ॥ (३०।२)

ततो योगबलं कृत्वा सर्वयोगेश्वरेश्वरः । (३१।१)

तं यज्ञं सुमहातेजा भीमैर् अनुचरैस्तदा । (३१।२)

सहसा घातयामास देवदेवः पिनाकधृक् ॥ (३१।३)

केचिन्नादान् अमुञ्चन्त केचिद्धासांश्च चक्रिरे । (३२।१)

रुधिरेणापरे राजंस्तत्राग्निं समवाकिरन् ॥ (३२।२)

केचिद् यूपान् समुत्पाट्य बभ्रमुर् विकृताननाः । (३३।१)

आस्यैर् अन्ये चाग्रसन्त तथैव परिचारकान् ॥ (३३।२)

ततः स यज्ञो नृपते वध्यमानः समन्ततः । (३४।१)

आस्थाय मृगरूपं वै खम् एवाभ्यपतत् तदा ॥ (३४।२)

तं तु यज्ञं तथारूपं गच्छन्तम् उपलभ्य सः । (३५।१)

धनुर् आदाय बाणं च तदान्वसरत प्रभुः ॥ (३५।२)

ततस्तस्य सुरेशस्य क्रोधाद् अमिततेजसः । (३६।१)

ललाटात् प्रसृतो घोरः स्वेदबिन्दुर् बभूव ह ॥ (३६।२)

तस्मिन् पतितमात्रे तु स्वेदबिन्दौ तथा भुवि । (३७।१)

प्रादुर्बभूव सुमहान् अग्निः कालानलोपमः ॥ (३७।२)

तत्र चाजायत तदा पुरुषः पुरुषर्षभ । (३८।१)

ह्रस्वो ऽतिमात्ररक्ताक्षो हरिश्मश्रुर् विभीषणः ॥ (३८।२)

ऊर्ध्वकेशो ऽतिलोमाङ्गः श्येनोलूकस्तथैव च । (३९।१)

करालः कृष्णवर्णश्च रक्तवासास्तथैव च ॥ (३९।२)

तं यज्ञं स महासत्त्वो ऽदहत् कक्षम् इवानलः । (४०।१)

देवाश्चाप्यद्रवन् सर्वे ततो भीता दिशो दश ॥ (४०।२)

तेन तस्मिन् विचरता पुरुषेण विशां पते । (४१।१)

पृथिवी व्यचलद् राजन्न् अतीव भरतर्षभ ॥ (४१।२)

हाहाभूते प्रवृत्ते तु नादे लोकभयंकरे । (४२।१)

पितामहो महादेवं दर्शयन् प्रत्यभाषत ॥ (४२।२)

भवतो ऽपि सुराः सर्वे भागं दास्यन्ति वै प्रभो । (४३।१)

क्रियतां प्रतिसंहारः सर्वदेवेश्वर त्वया ॥ (४३।२)

इमा हि देवताः सर्वा ऋषयश्च परंतप । (४४।१)

तव क्रोधान्महादेव न शान्तिम् उपलेभिरे ॥ (४४।२)

यश्चैष पुरुषो जातः स्वेदात् ते विबुधोत्तम । (४५।१)

ज्वरो नामैष धर्मज्ञ लोकेषु प्रचरिष्यति ॥ (४५।२)

एकीभूतस्य न ह्यस्य धारणे तेजसः प्रभो । (४६।१)

समर्था सकला पृथ्वी बहुधा सृज्यताम् अयम् ॥ (४६।२)

इत्युक्तो ब्रह्मणा देवो भागे चापि प्रकल्पिते । (४७।१)

भगवन्तं तथेत्याह ब्रह्माणम् अमितौजसम् ॥ (४७।२)

परां च प्रीतिम् अगमद् उत्स्मयंश्च पिनाकधृक् । (४८।१)

अवाप च तदा भागं यथोक्तं ब्रह्मणा भवः ॥ (४८।२)

ज्वरं च सर्वधर्मज्ञो बहुधा व्यसृजत् तदा । (४९।१)

शान्त्यर्थं सर्वभूतानां शृणु तच्चापि पुत्रक ॥ (४९।२)

शीर्षाभितापो नागानां पर्वतानां शिलाजतुः । (५०।१)

अपां तु नीलिकां विद्यान्निर्मोकं भुजगेषु च ॥ (५०।२)

खोरकः सौरभेयाणाम् ऊषरं पृथिवीतले । (५१।१)

पशूनाम् अपि धर्मज्ञ दृष्टिप्रत्यवरोधनम् ॥ (५१।२)

रन्ध्रागतम् अथाश्वानां शिखोद्भेदश्च बर्हिणाम् । (५२।१)

नेत्ररोगः कोकिलानां ज्वरः प्रोक्तो महात्मना ॥ (५२।२)

अब्जानां पित्तभेदश्च सर्वेषाम् इति नः श्रुतम् । (५३।१)

शुकानाम् अपि सर्वेषां हिक्किका प्रोच्यते ज्वरः ॥ (५३।२)

शार्दूलेष्वथ धर्मज्ञ श्रमो ज्वर इहोच्यते । (५४।१)

मानुषेषु तु धर्मज्ञ ज्वरो नामैष विश्रुतः । (५४।२)

मरणे जन्मनि तथा मध्ये चाविशते नरम् ॥ (५४।३)

एतन्माहेश्वरं तेजो ज्वरो नाम सुदारुणः । (५५।१)

नमस्यश्चैव मान्यश्च सर्वप्राणिभिर् ईश्वरः ॥ (५५।२)

अनेन हि समाविष्टो वृत्रो धर्मभृतां वरः । (५६।१)

व्यजृम्भत ततः शक्रस्तस्मै वज्रम् अवासृजत् ॥ (५६।२)

प्रविश्य वज्रो वृत्रं तु दारयामास भारत । (५७।१)

दारितश्च स वज्रेण महायोगी महासुरः । (५७।२)

जगाम परमं स्थानं विष्णोर् अमिततेजसः ॥ (५७।३)

विष्णुभक्त्या हि तेनेदं जगद् व्याप्तम् अभूत् पुरा । (५८।१)

तस्माच्च निहतो युद्धे विष्णोः स्थानम् अवाप्तवान् ॥ (५८।२)

इत्येष वृत्रम् आश्रित्य ज्वरस्य महतो मया । (५९।१)

विस्तरः कथितः पुत्र किम् अन्यत् प्रब्रवीमि ते ॥ (५९।२)

इमां ज्वरोत्पत्तिम् अदीनमानसः पठेत् सदा यः सुसमाहितो नरः । (६०।१)

विमुक्तरोगः स सुखी मुदा युतो लभेत कामान् स यथामनीषितान् ॥ (६०।२)