पराशर उवाच । (१।१)

पिता सखायो गुरवः स्त्रियश्च न निर्गुणा नाम भवन्ति लोके । (१।२)

अनन्यभक्ताः प्रियवादिनश्च हिताश्च वश्याश्च तथैव राजन् ॥ (१।३)

पिता परं दैवतं मानवानां मातुर् विशिष्टं पितरं वदन्ति । (२।१)

ज्ञानस्य लाभं परमं वदन्ति जितेन्द्रियार्थाः परम् आप्नुवन्ति ॥ (२।२)

रणाजिरे यत्र शराग्निसंस्तरे नृपात्मजो घातम् अवाप्य दह्यते । (३।१)

प्रयाति लोकान् अमरैः सुदुर्लभान् निषेवते स्वर्गफलं यथासुखम् ॥ (३।२)

श्रान्तं भीतं भ्रष्टशस्त्रं रुदन्तं पराङ्मुखं परिबर्हैश्च हीनम् । (४।१)

अनुद्यतं रोगिणं याचमानं न वै हिंस्याद् बालवृद्धौ च राजन् ॥ (४।२)

परिबर्हैः सुसम्पन्नम् उद्यतं तुल्यतां गतम् । (५।१)

अतिक्रमेत नृपतिः संग्रामे क्षत्रियात्मजम् ॥ (५।२)

तुल्याद् इह वधः श्रेयान् विशिष्टाच्चेति निश्चयः । (६।१)

निहीनात् कातराच्चैव नृपाणां गर्हितो वधः ॥ (६।२)

पापात् पापसमाचारान्निहीनाच्च नराधिप । (७।१)

पाप एव वधः प्रोक्तो नरकायेति निश्चयः ॥ (७।२)

न कश्चित् त्राति वै राजन् दिष्टान्तवशम् आगतम् । (८।१)

सावशेषायुषं चापि कश्चिद् एवापकर्षति ॥ (८।२)

स्निग्धैश्च क्रियमाणानि कर्माणीह निवर्तयेत् । (९।१)

हिंसात्मकानि कर्माणि नायुर् इच्छेत् परायुषा ॥ (९।२)

गृहस्थानां तु सर्वेषां विनाशम् अभिकाङ्क्षताम् । (१०।१)

निधनं शोभनं तात पुलिनेषु क्रियावताम् ॥ (१०।२)

आयुषि क्षयम् आपन्ने पञ्चत्वम् उपगच्छति । (११।१)

नाकारणात् तद् भवति कारणैर् उपपादितम् ॥ (११।२)

तथा शरीरं भवति देहाद् येनोपपादितम् । (१२।१)

अध्वानं गतकश्चायं प्राप्तश्चायं गृहाद् गृहम् ॥ (१२।२)

द्वितीयं कारणं तत्र नान्यत् किंचन विद्यते । (१३।१)

तद् देहं देहिनां युक्तं मोक्षभूतेषु वर्तते ॥ (१३।२)

सिरास्नाय्वस्थिसंघातं बीभत्सामेध्यसंकुलम् । (१४।१)

भूतानाम् इन्द्रियाणां च गुणानां च समागमम् ॥ (१४।२)

त्वगन्तं देहम् इत्याहुर् विद्वांसो ऽध्यात्मचिन्तकाः । (१५।१)

गुणैर् अपि परिक्षीणं शरीरं मर्त्यतां गतम् ॥ (१५।२)

शरीरिणा परित्यक्तं निश्चेष्टं गतचेतनम् । (१६।१)

भूतैः प्रकृतिम् आपन्नैस्ततो भूमौ निमज्जति ॥ (१६।२)

भावितं कर्मयोगेन जायते तत्र तत्र ह । (१७।१)

इदं शरीरं वैदेह म्रियते यत्र तत्र ह । (१७।२)

तत्स्वभावो ऽपरो दृष्टो विसर्गः कर्मणस्तथा ॥ (१७।३)

न जायते तु नृपते कंचित् कालम् अयं पुनः । (१८।१)

परिभ्रमति भूतात्मा द्याम् इवाम्बुधरो महान् ॥ (१८।२)

स पुनर् जायते राजन् प्राप्येहायतनं नृप । (१९।१)

मनसः परमो ह्यात्मा इन्द्रियेभ्यः परं मनः ॥ (१९।२)

द्विविधानां च भूतानां जङ्गमाः परमा नृप । (२०।१)

जङ्गमानाम् अपि तथा द्विपदाः परमा मताः । (२०।२)

द्विपदानाम् अपि तथा द्विजा वै परमाः स्मृताः ॥ (२०।३)

द्विजानाम् अपि राजेन्द्र प्रज्ञावन्तः परा मताः । (२१।१)

प्राज्ञानाम् आत्मसंबुद्धाः संबुद्धानाम् अमानिनः ॥ (२१।२)

जातम् अन्वेति मरणं नृणाम् इति विनिश्चयः । (२२।१)

अन्तवन्ति हि कर्माणि सेवन्ते गुणतः प्रजाः ॥ (२२।२)

आपन्ने तूत्तरां काष्ठां सूर्ये यो निधनं व्रजेत् । (२३।१)

नक्षत्रे च मुहूर्ते च पुण्ये राजन् स पुण्यकृत् ॥ (२३।२)

अयोजयित्वा क्लेशेन जनं प्लाव्य च दुष्कृतम् । (२४।१)

मृत्युनाप्राकृतेनेह कर्म कृत्वात्मशक्तितः ॥ (२४।२)

विषम् उद्बन्धनं दाहो दस्युहस्तात् तथा वधः । (२५।१)

दंष्ट्रिभ्यश्च पशुभ्यश्च प्राकृतो वध उच्यते ॥ (२५।२)

न चैभिः पुण्यकर्माणो युज्यन्ते नाभिसंधिजैः । (२६।१)

एवंविधैश्च बहुभिर् अपरैः प्राकृतैर् अपि ॥ (२६।२)

ऊर्ध्वं हित्वा प्रतिष्ठन्ते प्राणाः पुण्यकृतां नृप । (२७।१)

मध्यतो मध्यपुण्यानाम् अधो दुष्कृतकर्मणाम् ॥ (२७।२)

एकः शत्रुर् न द्वितीयो ऽस्ति शत्रुर् अज्ञानतुल्यः पुरुषस्य राजन् । (२८।१)

येनावृतः कुरुते सम्प्रयुक्तो घोराणि कर्माणि सुदारुणानि ॥ (२८।२)

प्रबोधनार्थं श्रुतिधर्मयुक्तं वृद्धान् उपास्यं च भवेत यस्य । (२९।१)

प्रयत्नसाध्यो हि स राजपुत्र प्रज्ञाशरेणोन्मथितः परैति ॥ (२९।२)

अधीत्य वेदांस्तपसा ब्रह्मचारी यज्ञाञ् शक्त्या संनिसृज्येह पञ्च । (३०।१)

वनं गच्छेत् पुरुषो धर्मकामः श्रेयश्चित्वा स्थापयित्वा स्ववंशम् ॥ (३०।२)

उपभोगैर् अपि त्यक्तं नात्मानम् अवसादयेत् । (३१।१)

चण्डालत्वे ऽपि मानुष्यं सर्वथा तात दुर्लभम् ॥ (३१।२)

इयं हि योनिः प्रथमा यां प्राप्य जगतीपते । (३२।१)

आत्मा वै शक्यते त्रातुं कर्मभिः शुभलक्षणैः ॥ (३२।२)

कथं न विप्रणश्येम योनितो ऽस्या इति प्रभो । (३३।१)

कुर्वन्ति धर्मं मनुजाः श्रुतिप्रामाण्यदर्शनात् ॥ (३३।२)

यो दुर्लभतरं प्राप्य मानुष्यम् इह वै नरः । (३४।१)

धर्मावमन्ता कामात्मा भवेत् स खलु वञ्च्यते ॥ (३४।२)

यस्तु प्रीतिपुरोगेण चक्षुषा तात पश्यति । (३५।१)

दीपोपमानि भूतानि यावद् अर्चिर् न नश्यति ॥ (३५।२)

सान्त्वेनानुप्रदानेन प्रियवादेन चाप्युत । (३६।१)

समदुःखसुखो भूत्वा स परत्र महीयते ॥ (३६।२)

दानं त्यागः शोभना मूर्तिर् अद्भ्यो भूयः प्लाव्यं तपसा वै शरीरम् । (३७।१)

सरस्वतीनैमिषपुष्करेषु ये चाप्यन्ये पुण्यदेशाः पृथिव्याम् ॥ (३७।२)

गृहेषु येषाम् असवः पतन्ति तेषाम् अथो निर्हरणं प्रशस्तम् । (३८।१)

यानेन वै प्रापणं च श्मशाने शौचेन नूनं विधिना चैव दाहः ॥ (३८।२)

इष्टिः पुष्टिर् यजनं याजनं च दानं पुण्यानां कर्मणां च प्रयोगः । (३९।१)

शक्त्या पित्र्यं यच्च किंचित् प्रशस्तं सर्वाण्यात्मार्थे मानवो यः करोति ॥ (३९।२)

धर्मशास्त्राणि वेदाश्च षडङ्गानि नराधिप । (४०।१)

श्रेयसो ऽर्थे विधीयन्ते नरस्याक्लिष्टकर्मणः ॥ (४०।२)

भीष्म उवाच । (४१।१)

एवद् वै सर्वम् आख्यातं मुनिना सुमहात्मना । (४१।२)

विदेहराजाय पुरा श्रेयसो ऽर्थे नराधिप ॥ (४१।३)