संजय उवाच । (१।१)

ततः पुनर् अमेयात्मा केशवो ऽर्जुनम् अब्रवीत् । (१।२)

कृतसंकल्पम् आयस्तं वधे कर्णस्य सर्वशः ॥ (१।३)

अद्य सप्तदशाहानि वर्तमानस्य भारत । (२।१)

विनाशस्यातिघोरस्य नरवारणवाजिनाम् ॥ (२।२)

भूत्वा हि विपुला सेना तावकानां परैः सह । (३।१)

अन्योन्यं समरे प्राप्य किंचिच्छेषा विशां पते ॥ (३।२)

भूत्वा हि कौरवाः पार्थ प्रभूतगजवाजिनः । (४।१)

त्वां वै शत्रुं समासाद्य विनष्टा रणमूर्धनि ॥ (४।२)

एते च सर्वे पाञ्चालाः सृञ्जयाश् च सहान्वयाः । (५।१)

त्वां समासाद्य दुर्धर्षं पाण्डवाश् च व्यवस्थिताः ॥ (५।२)

पाञ्चालैः पाण्डवैर् मत्स्यैः कारूषैश् चेदिकेकयैः । (६।१)

त्वया गुप्तैर् अमित्रघ्न कृतः शत्रुगणक्षयः ॥ (६।२)

को हि शक्तो रणे जेतुं कौरवांस् तात संगतान् । (७।१)

अन्यत्र पाण्डवान् युद्धे त्वया गुप्तान् महारथान् ॥ (७।२)

त्वं हि शक्तो रणे जेतुं ससुरासुरमानुषान् । (८।१)

त्रींल् लोकान् समम् उद्युक्तान् किं पुनः कौरवं बलम् ॥ (८।२)

भगदत्तं हि राजानं को ऽन्यः शक्तस् त्वया विना । (९।१)

जेतुं पुरुषशार्दूल यो ऽपि स्याद् वासवोपमः ॥ (९।२)

तथेमां विपुलां सेनां गुप्तां पार्थ त्वयानघ । (१०।१)

न शेकुः पार्थिवाः सर्वे चक्षुर्भिर् अभिवीक्षितुम् ॥ (१०।२)

तथैव सततं पार्थ रक्षिताभ्यां त्वया रणे । (११।१)

धृष्टद्युम्नशिखण्डिभ्यां भीष्मद्रोणौ निपातितौ ॥ (११।२)

को हि शक्तो रणे पार्थ पाञ्चालानां महारथौ । (१२।१)

भीष्मद्रोणौ युधा जेतुं शक्रतुल्यपराक्रमौ ॥ (१२।२)

को हि शांतनवं संख्ये द्रोणं वैकर्तनं कृपम् । (१३।१)

द्रौणिं च सौमदत्तिं च कृतवर्माणम् एव च । (१३।२)

सैन्धवं मद्रराजं च राजानं च सुयोधनम् ॥ (१३।३)

वीरान् कृतास्त्रान् समरे सर्वान् एवानुवर्तिनः । (१४।१)

अक्षौहिणीपतीन् उग्रान् संरब्धान् युद्धदुर्मदान् ॥ (१४।२)

श्रेण्यश् च बहुलाः क्षीणाः प्रदीर्णाश्वरथद्विपाः । (१५।१)

नानाजनपदाश् चोग्राः क्षत्रियाणाम् अमर्षिणाम् ॥ (१५।२)

गोवासदासमीयानां वसातीनां च भारत । (१६।१)

व्रात्यानां वाटधानानां भोजानां चापि मानिनाम् ॥ (१६।२)

उदीर्णाश् च महासेना ब्रह्मक्षत्रस्य भारत । (१७।१)

त्वां समासाद्य निधनं गताः साश्वरथद्विपाः ॥ (१७।२)

उग्राश् च क्रूरकर्माणस् तुखारा यवनाः खशाः । (१८।१)

दार्वाभिसारा दरदाः शका रमठतङ्गणाः ॥ (१८।२)

अन्ध्रकाश् च पुलिन्दाश् च किराताश् चोग्रविक्रमाः । (१९।१)

म्लेच्छाश् च पार्वतीयाश् च सागरानूपवासिनः । (१९।२)

संरम्भिणो युद्धशौण्डा बलिनो दृब्धपाणयः ॥ (१९।३)

एते सुयोधनस्यार्थे संरब्धाः कुरुभिः सह । (२०।१)

न शक्या युधि निर्जेतुं त्वद् अन्येन परंतप ॥ (२०।२)

धार्तराष्ट्रम् उदग्रं हि व्यूढं दृष्ट्वा महाबलम् । (२१।१)

यस्य त्वं न भवेस् त्राता प्रतीयात् को नु मानवः ॥ (२१।२)

तत् सागरम् इवोद्धूतं रजसा संवृतं बलम् । (२२।१)

विदार्य पाण्डवैः क्रुद्धैस् त्वया गुप्तैर् हतं विभो ॥ (२२।२)

मागधानाम् अधिपतिर् जयत्सेनो महाबलः । (२३।१)

अद्य सप्तैव चाहानि हतः संख्ये ऽभिमन्युना ॥ (२३।२)

ततो दश सहस्राणि गजानां भीमकर्मणाम् । (२४।१)

जघान गदया भीमस् तस्य राज्ञः परिच्छदम् । (२४।२)

ततो ऽन्ये ऽपि हता नागा रथाश् च शतशो बलात् ॥ (२४।३)

तद् एवं समरे तात वर्तमाने महाभये । (२५।१)

भीमसेनं समासाद्य त्वां च पाण्डव कौरवाः । (२५।२)

सवाजिरथनागाश् च मृत्युलोकम् इतो गताः ॥ (२५।३)

तथा सेनामुखे तत्र निहते पार्थ पाण्डवैः । (२६।१)

भीष्मः प्रासृजद् उग्राणि शरवर्षाणि मारिष ॥ (२६।२)

स चेदिकाशिपाञ्चालान् करूषान् मत्स्यकेकयान् । (२७।१)

शरैः प्रच्छाद्य निधनम् अनयत् परुषास्त्रवित् ॥ (२७।२)

तस्य चापच्युतैर् बाणैः परदेहविदारणैः । (२८।१)

पूर्णम् आकाशम् अभवद् रुक्मपुङ्खैर् अजिह्मगैः ॥ (२८।२)

गत्या दशम्या ते गत्वा जघ्नुर् वाजिरथद्विपान् । (२९।१)

हित्वा नव गतीर् दुष्टाः स बाणान् व्यायतो ऽमुचत् ॥ (२९।२)

दिनानि दश भीष्मेण निघ्नता तावकं बलम् । (३०।१)

शून्याः कृता रथोपस्था हताश् च गजवाजिनः ॥ (३०।२)

दर्शयित्वात्मनो रूपं रुद्रोपेन्द्रसमं युधि । (३१।१)

पाण्डवानाम् अनीकानि प्रविगाह्य व्यशातयत् ॥ (३१।२)

विनिघ्नन् पृथिवीपालांश् चेदिपाञ्चालकेकयान् । (३२।१)

व्यदहत् पाण्डवीं सेनां नराश्वगजसंकुलाम् ॥ (३२।२)

मज्जन्तम् अप्लवे मन्दम् उज्जिहीर्षुः सुयोधनम् । (३३।१)

तथा चरन्तं समरे तपन्तम् इव भास्करम् । (३३।२)

न शेकुः सृञ्जया द्रष्टुं तथैवान्ये महीक्षितः ॥ (३३।३)

विचरन्तं तथा तं तु संग्रामे जितकाशिनम् । (३४।१)

सर्वोद्योगेन सहसा पाण्डवाः समुपाद्रवन् ॥ (३४।२)

स तु विद्राव्य समरे पाण्डवान् सृञ्जयान् अपि । (३५।१)

एक एव रणे भीष्म एकवीरत्वम् आगतः ॥ (३५।२)

तं शिखण्डी समासाद्य त्वया गुप्तो महारथम् । (३६।१)

जघान पुरुषव्याघ्रं शरैः संनतपर्वभिः ॥ (३६।२)

स एष पतितः शेते शरतल्पे पितामहः । (३७।१)

त्वां प्राप्य पुरुषव्याघ्र गृध्रः प्राप्येव वायसम् ॥ (३७।२)

द्रोणः पञ्च दिनान्य् उग्रो विधम्य रिपुवाहिनीः । (३८।१)

कृत्वा व्यूहं महायुद्धे पातयित्वा महारथान् ॥ (३८।२)

जयद्रथस्य समरे कृत्वा रक्षां महारथः । (३९।१)

अन्तकप्रतिमश् चोग्रां रात्रिं युद्ध्वादहत् प्रजाः ॥ (३९।२)

अद्येति द्वे दिने वीरो भारद्वाजः प्रतापवान् । (४०।१)

धृष्टद्युम्नं समासाद्य स गतः परमां गतिम् ॥ (४०।२)

यदि चैव परान् युद्धे सूतपुत्रमुखान् रथान् । (४१।१)

नावारयिष्यः संग्रामे न स्म द्रोणो व्यनङ्क्ष्यत ॥ (४१।२)

भवता तु बलं सर्वं धार्तराष्ट्रस्य वारितम् । (४२।१)

ततो द्रोणो हतो युद्धे पार्षतेन धनंजय ॥ (४२।२)

क इवान्यो रणे कुर्यात् त्वद् अन्यः क्षत्रियो युधि । (४३।१)

यादृशं ते कृतं पार्थ जयद्रथवधं प्रति ॥ (४३।२)

निवार्य सेनां महतीं हत्वा शूरांश् च पार्थिवान् । (४४।१)

निहतः सैन्धवो राजा त्वयास्त्रबलतेजसा ॥ (४४।२)

आश्चर्यं सिन्धुराजस्य वधं जानन्ति पार्थिवाः । (४५।१)

अनाश्चर्यं हि तत् त्वत्तस् त्वं हि पार्थ महारथः ॥ (४५।२)

त्वां हि प्राप्य रणे क्षत्रम् एकाहाद् इति भारत । (४६।१)

तप्यमानम् असंयुक्तं न भवेद् इति मे मतिः ॥ (४६।२)

सेयं पार्थ चमूर् घोरा धार्तराष्ट्रस्य संयुगे । (४७।१)

हता ससर्ववीरा हि भीष्मद्रोणौ यदा हतौ ॥ (४७।२)

शीर्णप्रवरयोधाद्य हतवाजिनरद्विपा । (४८।१)

हीना सूर्येन्दुनक्षत्रैर् द्यौर् इवाभाति भारती ॥ (४८।२)

विध्वस्ता हि रणे पार्थ सेनेयं भीमविक्रमात् । (४९।१)

आसुरीव पुरा सेना शक्रस्येव पराक्रमैः ॥ (४९।२)

तेषां हतावशिष्टास् तु पञ्च सन्ति महारथाः । (५०।१)

अश्वत्थामा कृतवर्मा कर्णो मद्राधिपः कृपः ॥ (५०।२)

तांस् त्वम् अद्य नरव्याघ्र हत्वा पञ्च महारथान् । (५१।१)

हतामित्रः प्रयच्छोर्वीं राज्ञः सद्वीपपत्तनाम् ॥ (५१।२)

साकाशजलपातालां सपर्वतमहावनाम् । (५२।१)

प्राप्नोत्व् अमितवीर्यश्रीर् अद्य पार्थो वसुंधराम् ॥ (५२।२)

एतां पुरा विष्णुर् इव हत्वा दैतेयदानवान् । (५३।१)

प्रयच्छ मेदिनीं राज्ञे शक्रायेव यथा हरिः ॥ (५३।२)

अद्य मोदन्तु पाञ्चाला निहतेष्व् अरिषु त्वया । (५४।१)

विष्णुना निहतेष्व् एव दानवेयेषु देवताः ॥ (५४।२)

यदि वा द्विपदां श्रेष्ठ द्रोणं मानयतो गुरुम् । (५५।१)

अश्वत्थाम्नि कृपा ते ऽस्ति कृपे चाचार्यगौरवात् ॥ (५५।२)

अत्यन्तोपचितान् वा त्वं मानयन् भ्रातृबान्धवान् । (५६।१)

कृतवर्माणम् आसाद्य न नेष्यसि यमक्षयम् ॥ (५६।२)

भ्रातरं मातुर् आसाद्य शल्यं मद्रजनाधिपम् । (५७।१)

यदि त्वम् अरविन्दाक्ष दयावान् न जिघांससि ॥ (५७।२)

इमं पापमतिं क्षुद्रम् अत्यन्तं पाण्डवान् प्रति । (५८।१)

कर्णम् अद्य नरश्रेष्ठ जह्य् आशु निशितैः शरैः ॥ (५८।२)

एतत् ते सुकृतं कर्म नात्र किंचिन् न युज्यते । (५९।१)

वयम् अप्य् अत्र जानीमो नात्र दोषो ऽस्ति कश्चन ॥ (५९।२)

दहने यत् सपुत्राया निशि मातुस् तवानघ । (६०।१)

द्यूतार्थे यच् च युष्मासु प्रावर्तत सुयोधनः । (६०।२)

तत्र सर्वत्र दुष्टात्मा कर्णो मूलम् इहार्जुन ॥ (६०।३)

कर्णाद्धि मन्यते त्राणं नित्यम् एव सुयोधनः । (६१।१)

ततो माम् अपि संरब्धो निग्रहीतुं प्रचक्रमे ॥ (६१।२)

स्थिरा बुद्धिर् नरेन्द्रस्य धार्तराष्ट्रस्य मानद । (६२।१)

कर्णः पार्थान् रणे सर्वान् विजेष्यति न संशयः ॥ (६२।२)

कर्णम् आश्रित्य कौन्तेय धार्तराष्ट्रेण विग्रहः । (६३।१)

रोचितो भवता सार्धं जानतापि बलं तव ॥ (६३।२)

कर्णो हि भाषते नित्यम् अहं पार्थान् समागतान् । (६४।१)

वासुदेवं सराजानं विजेष्यामि महारणे ॥ (६४।२)

प्रोत्साहयन् दुरात्मानं धार्तराष्ट्रं सुदुर्मतिः । (६५।१)

समितौ गर्जते कर्णस् तम् अद्य जहि भारत ॥ (६५।२)

यच् च युष्मासु पापं वै धार्तराष्ट्रः प्रयुक्तवान् । (६६।१)

तत्र सर्वत्र दुष्टात्मा कर्णः पापमतिर् मुखम् ॥ (६६।२)

यच् च तद् धार्तराष्ट्राणां क्रूरैः षड्भिर् महारथैः । (६७।१)

अपश्यं निहतं वीरं सौभद्रम् ऋषभेक्षणम् ॥ (६७।२)

द्रोणद्रौणिकृपान् वीरान् कम्पयन्तो महारथान् । (६८।१)

निर्मनुष्यांश् च मातङ्गान् विरथांश् च महारथान् ॥ (६८।२)

व्यश्वारोहांश् च तुरगान् पत्तीन् व्यायुधजीवितान् । (६९।१)

कुर्वन्तम् ऋषभस्कन्धं कुरुवृष्णियशस्करम् ॥ (६९।२)

विधमन्तम् अनीकानि व्यथयन्तं महारथान् । (७०।१)

मनुष्यवाजिमातङ्गान् प्रहिण्वन्तं यमक्षयम् ॥ (७०।२)

शरैः सौभद्रम् आयस्तं दहन्तम् इव वाहिनीम् । (७१।१)

तन् मे दहति गात्राणि सखे सत्येन ते शपे ॥ (७१।२)

यत् तत्रापि च दुष्टात्मा कर्णो ऽभ्यद्रुह्यत प्रभो । (७२।१)

अशक्नुवंश् चाभिमन्योः कर्णः स्थातुं रणे ऽग्रतः ॥ (७२।२)

सौभद्रशरनिर्भिन्नो विसंज्ञः शोणितोक्षितः । (७३।१)

निःश्वसन् क्रोधसंदीप्तो विमुखः सायकार्दितः ॥ (७३।२)

अपयानकृतोत्साहो निराशश् चापि जीविते । (७४।१)

तस्थौ सुविह्वलः संख्ये प्रहारजनितश्रमः ॥ (७४।२)

अथ द्रोणस्य समरे तत् कालसदृशं तदा । (७५।१)

श्रुत्वा कर्णो वचः क्रूरं ततश् चिछेद कार्मुकम् ॥ (७५।२)

ततश् छिन्नायुधं तेन रणे पञ्च महारथाः । (७६।१)

स चैव निकृतिप्रज्ञः प्रावधीच्छरवृष्टिभिः ॥ (७६।२)

यच् च कर्णो ऽब्रवीत् कृष्णां सभायां परुषं वचः । (७७।१)

प्रमुखे पाण्डवेयानां कुरूणां च नृशंसवत् ॥ (७७।२)

विनष्टाः पाण्डवाः कृष्णे शाश्वतं नरकं गताः । (७८।१)

पतिम् अन्यं पृथुश्रोणि वृणीष्व मितभाषिणि ॥ (७८।२)

लेखाभ्रु धृतराष्ट्रस्य दासी भूत्वा निवेशनम् । (७९।१)

प्रविशारालपक्ष्माक्षि न सन्ति पतयस् तव ॥ (७९।२)

इत्य् उक्तवान् अधर्मज्ञस् तदा परमदुर्मतिः । (८०।१)

पापः पापं वचः कर्णः शृण्वतस् तव भारत ॥ (८०।२)

तस्य पापस्य तद् वाक्यं सुवर्णविकृताः शराः । (८१।१)

शमयन्तु शिलाधौतास् त्वयास्ता जीवितच्छिदः ॥ (८१।२)

यानि चान्यानि दुष्टात्मा पापानि कृतवांस् त्वयि । (८२।१)

तान्य् अद्य जीवितं चास्य शमयन्तु शरास् तव ॥ (८२।२)

गाण्डीवप्रहितान् घोरान् अद्य गात्रैः स्पृशञ् शरान् । (८३।१)

कर्णः स्मरतु दुष्टात्मा वचनं द्रोणभीष्मयोः ॥ (८३।२)

सुवर्णपुङ्खा नाराचाः शत्रुघ्ना वैद्युतप्रभाः । (८४।१)

त्वयास्तास् तस्य मर्माणि भित्त्वा पास्यन्ति शोणितम् ॥ (८४।२)

उग्रास् त्वद्भुजनिर्मुक्ता मर्म भित्त्वा शिताः शराः । (८५।१)

अद्य कर्णं महावेगाः प्रेषयन्तु यमक्षयम् ॥ (८५।२)

अद्य हाहाकृता दीना विषण्णास् त्वच्छरार्दिताः । (८६।१)

प्रपतन्तं रथात् कर्णं पश्यन्तु वसुधाधिपाः ॥ (८६।२)

अद्य स्वशोणिते मग्नं शयानं पतितं भुवि । (८७।१)

अपविद्धायुधं कर्णं पश्यन्तु सुहृदो निजाः ॥ (८७।२)

हस्तिकक्ष्यो महान् अस्य भल्लेनोन्मथितस् त्वया । (८८।१)

प्रकम्पमानः पततु भूमाव् आधिरथेर् ध्वजः ॥ (८८।२)

त्वया शरशतैश् छिन्नं रथं हेमविभूषितम् । (८९।१)

हतयोधं समुत्सृज्य भीतः शल्यः पलायताम् ॥ (८९।२)

ततः सुयोधनो दृष्ट्वा हतम् आधिरथिं त्वया । (९०।१)

निराशो जीविते त्व् अद्य राज्ये चैव धनंजय ॥ (९०।२)

एते द्रवन्ति पाञ्चाला वध्यमानाः शितैः शरैः । (९१।१)

कर्णेन भरतश्रेष्ठ पाण्डवान् उज्जिहीर्षवः ॥ (९१।२)

पाञ्चालान् द्रौपदेयांश् च धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ । (९२।१)

धृष्टद्युम्नतनूजांश् च शतानीकं च नाकुलिम् ॥ (९२।२)

नकुलं सहदेवं च दुर्मुखं जनमेजयम् । (९३।१)

सुवर्माणं सात्यकिं च विद्धि कर्णवशं गतान् ॥ (९३।२)

अभ्याहतानां कर्णेन पाञ्चालानां महारणे । (९४।१)

श्रूयते निनदो घोरस् त्वद्बन्धूनां परंतप ॥ (९४।२)

न त्व् एव भीताः पाञ्चालाः कथंचित् स्युः पराङ्मुखाः । (९५।१)

न हि मृत्युं महेष्वासा गणयन्ति महारथाः ॥ (९५।२)

य एकः पाण्डवीं सेनां शरौघैः समवेष्टयत् । (९६।१)

तं समासाद्य पाञ्चाला भीष्मं नासन् पराङ्मुखाः ॥ (९६।२)

तथा ज्वलन्तम् अस्त्राग्निं गुरुं सर्वधनुष्मताम् । (९७।१)

निर्दहन्तं समारोहन् दुर्धर्षं द्रोणम् ओजसा ॥ (९७।२)

ते नित्यम् उदिता जेतुं युद्धे शत्रून् अरिंदमाः । (९८।१)

न जात्व् आधिरथेर् भीताः पाञ्चालाः स्युः पराङ्मुखाः ॥ (९८।२)

तेषाम् आपततां शूरः पाञ्चालानां तरस्विनाम् । (९९।१)

आदत्ते ऽसूञ् शरैः कर्णः पतंगानाम् इवानलः ॥ (९९।२)

तांस् तथाभिमुखान् वीरान् मित्रार्थे त्यक्तजीवितान् । (१००।१)

क्षयं नयति राधेयः पाञ्चालाञ् शतशो रणे ॥ (१००।२)

अस्त्रं हि रामात् कर्णेन भार्गवाद् ऋषिसत्तमात् । (१०१।१)

यद् उपात्तं पुरा घोरं तस्य रूपम् उदीर्यते ॥ (१०१।२)

तापनं सर्वसैन्यानां घोररूपं सुदारुणम् । (१०२।१)

समावृत्य महासेनां ज्वलति स्वेन तेजसा ॥ (१०२।२)

एते चरन्ति संग्रामे कर्णचापच्युताः शराः । (१०३।१)

भ्रमराणाम् इव व्रातास् तापयन्तः स्म तावकान् ॥ (१०३।२)

एते चरन्ति पाञ्चाला दिक्षु सर्वासु भारत । (१०४।१)

कर्णास्त्रं समरे प्राप्य दुर्निवारम् अनात्मभिः ॥ (१०४।२)

एष भीमो दृढक्रोधो वृतः पार्थ समन्ततः । (१०५।१)

सृञ्जयैर् योधयन् कर्णं पीड्यते स्म शितैः शरैः ॥ (१०५।२)

पाण्डवान् सृञ्जयांश् चैव पाञ्चालांश् चैव भारत । (१०६।१)

हन्याद् उपेक्षितः कर्णो रोगो देहम् इवाततः ॥ (१०६।२)

नान्यं त्वत्तो ऽभिपश्यामि योधं यौधिष्ठिरे बले । (१०७।१)

यः समासाद्य राधेयं स्वस्तिमान् आव्रजेद् गृहम् ॥ (१०७।२)

तम् अद्य निशितैर् बाणैर् निहत्य भरतर्षभ । (१०८।१)

यथाप्रतिज्ञं पार्थ त्वं कृत्वा कीर्तिम् अवाप्नुहि ॥ (१०८।२)

त्वं हि शक्तो रणे जेतुं सकर्णान् अपि कौरवान् । (१०९।१)

नान्यो युधि युधां श्रेष्ठ सत्यम् एतद् ब्रवीमि ते ॥ (१०९।२)

एतत् कृत्वा महत् कर्म हत्वा कर्णं महारथम् । (११०।१)

कृतार्थः सफलः पार्थ सुखी भव नरोत्तम ॥ (११०।२)